hósdagur 28. januar 2010síða 23

Nr. 19 - 28. januar 2010 23 Stjørnuborgin hjá Thomas Wright í Westertown í County Durham. Ovara myndin vísir, hvussu Rosse teknar M51 eftir tí, hann hevur sæð í stóra kikaranum. Niðara myndin er ein nýggj mynd frá NASA. Myndin vísir, hvussu William og Caroline Herschel ímynda sær skapið á Vetrarbreytini. 48 tumma speglteleskopið hjá William Herschel. Kikararørið var 40 føtur langt. Kikarin stóð liðugur í 1789. Í meiri enn hálva øld var hann størsti kikari í heininum. 48 tumma speglteleskopið hjá William Herschel. Kikararørið var 40 føtur langt. Kikarin stóð liðugur í 1789. Í meiri enn hálva øld var hann størsti kikari í heininum. Myndin vísir mannagongdina, tá ið Bessel brúkar parallaksa at rokna frástøðuna til stjørnuna 61 Cygni árini 1837-1838. Umsíðir verður fyrsta stjørnufrástøðan roknað (í 1838) Pól Jespersen Altjóða stjørnufrøðiár 30 Sum 19. øld líður, verða kikararnir alsamt størri. Fyrsta stjørnufrástøðan verður roknað, og granskarar fáa smátt um smátt hilling á skapinum á Vetrarbreytini, men enn veit eingin, hvørt breytin er alt, sum er, ella um tokublettirnir, sum eru at síggja á himmalinum, eru partar av okkara breyt ella sjálvstøðugar stjørnubreytir Enski stjørnufrøðingurin Thomas Wright, 1711-1786, er fyrstur at lýsa skapið á okkara stjørnubreyt, Vetrar- breytini. Hugskotið hjá Wright er, at Vetrarbreytin sær út sum hon ger, tí vit eru í einari stjørnuoyggj, sum hevur skap sum ein stór skiva. Wright hugsaði sær eisini, at summir kámir tokukloddar, sum hann hevði sæð í kikara sínum, kundu vera fjarar stjørnubreytir! Týski heimspekingurin Immanuel Kant, sum fyri ein part grundaði síni stjørnufrøðiligu sjónarmið á átrúna, tók eisini lut í kjakinum um Vetrar- breytina, og hann var samdur við Wright um hetta seinna sjónarmiðið. Kant hugsaði sær harumframt, at alheimurin víðkaðist. Slík sjónarmið vórðu tó sum heild ikki tikin í álvara um hetta mundið. Messierskráin Í 18. øld løgdu stjørnueygleiðarar eins og nú á døgum nógv fyri til at finna nýggjar halastjørnur. Sást tú fyrstur eina halastjørnu, fekst tú navnið skrivað í stjørnufrøðisøguna. Ofta og títt hildu eygleiðarar seg hava funnið eina nýggja halastjørnu, sum tó seinni vísti seg at vera okkurt annað kent fyribrigdi, sum longu var skrásett. Til at sleppa undan slíkum mistøkum setti franski stjørnufrøðingurin Charles Messier, 1730-1817, sær fyri at skráseta knatt- støðuna á himmalkúluni hjá hesum fyribrigdum. Hann nevndi tey M1, M2, M3 o.s.fr. M fyri Messier. Fyrsta skráin stóð í “Mémoires de l´Academie” fyri 1771 og varð givin út í 1774. Sjálvur sá Messier fyrstur ikki færri enn 13 nýggjar halastjørnur. Herschelfólkini royna at mála skapið á breytini William Herschel, 1738-1822, var kendur fyri sínar stóru kikarar. Hann læt gera teleskop í hópatali í síni drúgvu tænastu fyri vísindini. William, systirin Caroline, 1750-1848, og sonurin John, 1792-1871, gjørdu stór avrik í stjørnu- frøðini. Tá ið William fær fatur á Messierskránni, setur hann sær fyri at kanna knøttirnar í henni. Í M13 sær hann lýsandi prikkar og metir hetta vera ein “kúluskapaðan stjørnuhóp”. Í 1784 seta William og Caroline sær fyri at kanna stjørnutættleikan á himmalhválvinum. Tey velja sær øki ymsastaðni á himmalinum, telja stjørn- urnar í teimum og rokna tættleikan. Niðurstøðan er, at Vetrarbreytin hevur skap sum ein skiva, júst sum Wright hevði hugsað sær. Tey bæði brúka eisini ljósstyrkina hjá stjørnunum at meta um frástøður. Tey seta fyri, at allar stjørnur lýsa við somu rættiligu styrki og bera saman við styrkina hjá Sirius. Frástøðuna hjá Sirius, sum tey ikki vita, nevna tey ein siriometur. Tey kunnu so av sæddu ljósstyrkini hjá øðrum stjørnum rokna teirra frástøðu í siriometrum. Hóast hetta er ivasamur arbeiðsháttur, eru tey við hesum før fyri at tekna eina skitsu av skapinum á Vetrarbreytini, sí myndina niðanfyri. Sólina meta tey vera onkustaðni í miðjuni á stjørnuoynni. Tey meta,at breytin er einar 1.000 siriometrar í tvørmál og einar 100 siriometrar til tjúktar. Nú vita vit, at Sirius er 8,6 ljósar burturi, so hesi tølini eru alt ov smá. Stjørnurnar í breytini meta tey vera einar 300 mió í tali. Tað er bara um leið ein túsundapartur av rætta talinum! Tað vita vit nú. Hóast hesi mistøk hava Herschelfólkini flutt rúmdarmørkini. Sjálv eru tey fullgreið yvir avmarkingarnar í fyrimyndini, sum tey hava teknað av Vetrarbreytini. Eftir at hava kannað nógvar kúlu- skapaðar stjørnuhópar í Messierskránni, varnast William, at knattstøðurnar hjá hesum hópum onkursvegna eru heftar at støðuni hjá skivuni í breytini. Bessel roknar fjarstøðuna hjá stjørn- uni 61 Cygni At rokna fjarstøður í rúmdini hevur altíð verið trupult. Navnframi stjørnueyg- leiðarin Tycho Brahe kundi t.d. ikki góðtaka heliosentrisku heimsmyndina hjá Kopernikus, tí honum eydnaðist ikki at mála parallaksan hjá nakrari stjørnu. Parallaksi er tað fyribrigdið, at siktilinjan av jørðini til eina stjørnu broytist (sammett við fjarar stjørnur) sum árið líður, og jørðin flytur seg í síni ringrás um sólina. Fyrstur at mála parallaksa er týski stjørnufrøðingurin og støddfrøðingurin Friedrich Wilhelm Bessel, 1794-1846. 26 ára gamal verður Bessel stjóri á nýggja observatorinum í Königsberg. Bessel kannar eginrørsl- urnar hjá stjørnum, t.e. rørslurnar, sum eru serstakar fyri ta einstøku stjørnuna sammett við heildarrørsluna hjá øðrum stjørnum. Hann hugsar sum so - sum eisini er rætt - at stjørnurnar, sum hava stóra eginrørslu, eru okkum næstar. Tí roynir Bessel at mála parallaksan hjá stjørnuni 61 Cygni (í Cygnus, t.e. Svaninum). Hetta var ein djørv ætlan, tí stjørnan er rættiliga kám, men hon er stjørnan við størstu eginrørslu, hann veit um. Sum hugsað so gjørt. Í 18 mánaðir, árini 1837-1838, skrásetir Bessel neyvt knattstøðuna hjá 61 Cygni. Og mín sann, har er ein vinkulmunur 0,628 bogasekund, sí myndina. Tað eru 0,0001744 stig! Helvtin av hesum er tað, vit nevna parallaksi. Parallaksan brúkar Bessel at rokna fjarstøðuna. Úrslitið er 98,3 mió mió km ella 10,4 ljósár. Stjørnan er meiri enn 650 túsund ferðir so langt burturi sum sólin! Og tá er úrslitið hjá Bessel eini 10 % ov lítið. Nakað seinni verða frá- støðurnar til stjørnurnar Vega og Alfa Centauri máldar. Vega er eini 25 ljósár burturi og Alfa Centauri - sum er trí- dupult stjørna og mett at vera okkara næsta grannastjørna - er 4,3 ljósar burturi (seinni kanningar hava víst, at Proxima Centauri er eitt vet nærri). Bessel er kløkkur av síni egnu máling. Úrslitið vísir, at stjørnurnar eru ófatiliga langt burturi. Eftir hetta ber til at seta tal á siriometrarnar hjá Herschel. Vetrar- breytin verður leysliga mett at vera 10.000 ljósár í tvørmál og 1000 ljósár til tjúktar, sum er alt ov lítið. Ósemja um støddina á alheiminum Um hetta mundið eru granskarar ósamdir, hvørt Vetrarbreytin er allur alheimurin ella ikki. Herschel og mong við honum hildu, at hon fevndi um alt, sum var. Tær tokurnar, sum sóust í kikara ímillum stjørn- urnar, vóru hildnar at vera partur av Vetrarbreytini. Aðrir granskarar hildu, at tokurnar, serstakliga spiral- tokurnar, vóru breytir fyri seg langt úti í rúmdini. Orðadrátturin um hesi bæði sjónarmið fekk sum frá leið heitið “tað stóra kjakið”. Eitt vóru tó báðir partar samdir um, at neyðugt var at fáa til vega størri kikarar. Rosse Jallur William Parson, 3rd Earl of Rosse, 1800-1867, var borin í heim í York í Yorkshire í Onglandi. Hann giftist múgvandi konu, Mary Field, og í 1841 arvar hann eitt stórt góðs í Írlandi eftir faðirin. William er væl lærdur maður, og hugin hevur hann góðan til stjørnu- frøði. Hann leggur seg eftir at gera stórar kikarar. Árini 1842-1845 letur hann gera ein serliga stóran kikara, sum verður heimsins størsti - tað, ið eftir er av 19. øld. Speglið, sum er 1,8 m í tvørmál, vigar eini 3 tons. Til at stoypa tað fara einir 80 rúmmetrar av torvi. Verkætlanin hjá Rosse Jalli kostar í okkara peningi fleiri mió kr., og hann fíggjar hana sjálvur. Nú kikarin stendur liðugur í 1845, er hervilig eplasótt í Írlandi. Stjørnu- frøðin má bíða eina tíð, og Rosse leggur seg í staðin eftir at hjálpa illa støddum fólki.Tá ið Rosse aftur fekk høvi at fáast við stjørnurnar, arbeiddi hann miðvíst við kikaranum. Til dømis sá hann spiralbygnaðin í meldurtokuni M51, sí myndina. Men heldur ikki Rosse kundi siga, um M51 var eitt fyribrigdi í okkara breyt, ella talan var um serstaka breyt langt burturi. Umráðandi var nú at vita, hvussu langt burturi spiralbreytirnar vóru.