fríggjadagur 12. mars 2010síða 22

nr. 50 · 12. mars 2010 22 VIKUSKIFTI Kalda Kríggið Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo »Vit kunnu ikki halda fram við at liva soleiðis!« Orðini segði Michael Gorbatjov við konu sína, Raisu, kvøldið fyri hann skuldi takast í eið sum nýggjur aðal­ skrivari fyri sovjetsamveldið. Kanska bara níggju orð. Men fimm orð, sum vóru kjarnin í øllum tí, sum Gorbatjov kom at standa fyri. Gorbatjov var bara 54 ár, tá hann kom til valdið, og við hesum varð hann yngsti sovjet­leiðarin síðani Stalin. Og hann var tann fyrsti síðani Lenin, ið hevði útbúgving frá hægri læru­ stovni. Kanska var tað hetta, sum gjørdi, at Sovjetsamveldið brádliga hevði ein leiðara, sum var bæði víðskygdur og tolerantur. Og í øllum førum var tað eitt skifti av teimum heilt stóru, at heims­ ins størsta tjóð nú hevði ein leið ara, sum púrasta opið viðgekk feilir og marxistisu/leninistisku ideo logi’ini. Sjarmerandi og smílandi var hann fullkomuliga ymiskur frá undan­ gongumonnum sínum, og skjótt gekk eisini sjón fyri søgn, at tað var meira enn bara tóm orð í tí, sum hann førdi fram. Orð sum Glas nost (opinleiki) og Perostrojka (umskipan) komu breddan – ikki bara í Sovjetsamveldinum – og eitt nú skelkaði hann ovastu sovjettina, tá hann í 1987 errin almannakunngjørdi eitt bræv frá einum fjeppara, sum ynskti honum tillukku við at hava koppa nøkrum gomlum og senilum eina ræðisharrum. Nyttuleys kjarnorkuvápn Saman við Reagan kom Gorbatjov at standa sum ímyndin av endanum av kalda krígnum. Men hóast topp­ fundirnir teirra millum standa sum varðar í altjóða søguni, so vóru ítøk iligu úrslitini av fyrsta fundinum í Geneve ikki so stór. Meira vóru tað árinini av, at eystur og vestur brád liga høvdu tveir leiðarar, sum kundu, dugdu og vildu tosa saman, ið av álv ara skumpaðu undir eina hug burðs broyting kring allan heim. Toppfundurin í Geneve í 1986 end­ aði mest sum púrasta uttan úrs lit, men kortini sannførdi fundurin Gorba tjov um, at kalda kríggið kundi endast. Snøgt sagt, tí hann var púr asta sannførdur um, at einki av stórveldunum nakran tíð fór at gera nýtslu av kjarnorkuvápnum sínum. Ítøkiliga úrslitið kom í oktober mánaði sama ár, tá teir báðir leið ar arnir hittust í Reykjavík. Høvuðs staðnum, sum við síni plasering í Atlantshavinum mest sum symbo li seraði ein fund, har báðir partar komu móti miðjuni. Uttan at blunka góðtók Gorbatjov uppskotið hjá Reagan um, at allar millumdistansu rakettir í Europa skuldu takast niður. Hartil skeyt Gorbatjov upp, at strategisku vápna goymslurnar hjá stórveldunum skuldu skerjast við 50%. Reagan vildi ikki standa aftanfyri, og tí gjørdist talan mest sum um kapprenning, har báðir leiðararnir vildu vísa, hvør teirra í størstan mun kundi enda kalda kríggið. Einasti bágin tóktist vera kravið frá Gorbatjov um, at USA skuldi steðga sínum ætlanum um SDI­raket verju­ skjøldurin. Og hóast Reagan ikki beinleiðis vildi góðtaka hetta, so góðtók hann kortini, at SDI ikki hevði nakað endamál, um kjarnorkuhóttanin kortini kundi takast burtur. Teir báðir megnaðu kanska ikki at taka øll kjarnorkuvápn av klótuni. Men eftir at heimurin í nærum trý áratíggju hevði verið hildin á pínubeinkinum, nýttu Reagan og Gorbatjov bert tvey ár til at broyta heimsfatanina av atom­ aru hóttanini. Skrottaði kommunismuna Eitt var, at Gorbatjov var høvuðs­ maðurin í endanum av kjarn orku hótt­ anini. Annað var, at hann eisini var maður fyri at lata jarntjaldið falla. Hann ásannaði uttan at blunka, at kommunisman hevði avleitt ein stat, har livistøðið var lægri og har sam felagsmenningin á øllum økjum gekk nógv seinni, enn hon gjørdi í vestur heiminum. Hann hevði við stórum áhuga fundir við amerikanska uttanríkisráðharran, George Shultz, ið var búskaparfrøðingur, har Shultz kundi oysa út av síni vitan um menn­ ingarmøguleikarnar, sum ein markn­ aðarbúskapur hevði við sær. Fleiri søguskrivarar hava ført fram, at Gorbatjov mest sum góð trúgv in góðtók alt, sum Shultz førdi fram, men neyvan er hetta heilt satt. Men hann nýtti Shultz til fyri lestr ar í Moskva, og til stuttleikar helt hann fyri, at amerikumaðurin átti at yvirtikið sovjettisku skrivstov una fyri tilrættisleggjan av samfelags bú­ skapinum. Í bók síni, Perostrokja (1987), nemur Gorbatjov fleiri ferðir við vandan, sum tað avleiðir, tá fram­ gongdin í samfelagnum støðugt skal setast eftir aftasta vogninum heldur enn lokomotivinum. Men hann minti samstundis á, at hann ikki utt an víðari vildi geva seg til karráðu kap ital ismuna. Og hann minti í sama viðfangi á, at Roosevelt hevði frelst kap italismuna við at læna hugskot frá sosial ismuni í síni New Deal. Nakað sum Gorbatjov sjálvur ynskti at gera við øvutum forteknum, soleiðis at plan búskapurin kundi læna frá markn aðar búskapinum fyri at skapa ein sunnan búskap. Opinleiki og kærleiki Hóast Sovjetsamveldið nú hevði ein beinleiðis humaniteran leiðara, so helt sonevnda Reagan­doktrini fram frá amerikanskari síðu. Í loyndum vórðu antikommunistiskar kreftir í Moskva, Havanna og aðrastaðni við stuðlaðar, og sjálvur royndi Reagan við sínum almennu røðum at skumpa undir gongdina. Ein tí mest kendu av slagnum helt hann í Berlin í 1987, tá hann segði »Mr. Gorbatjov – Tear down this wall«, men russiska reaktiónin var merkisvert MIchael GorbatjoV noktaði at brúka vald, harðskap ella herMegi fyri at halda uM eitt vald, suM var deyðadøMt. NæstraKærleIKI hansara vann á ølluM – eisini á búskaparligu ætlanunuM uM at broyta KoMMUNIsMUNa til sosialisMu Vónin Var sterkasta svørðið greInarøð Keldur: Den kolde krig, John Lewis Gaddis, 2005 Hitler and Stalin, alan Bullock, 1992 Erindringer fra krig og genopbygning, Leonid Brezjnev, 1978 Perostrojka, Michael Gorbatjov, 1987 Stalin – Den røde zar og hans hof, Simon Sebag Montefiore, 2004 wikipedia Høvundurin framman fyri húsini við Høfd í Reykjavík. Her tóku Reagan og Gorbatjov fyrstu veruligu stórlopini í tí, sum gjørdist byrjanin til endan á kalda krígnum