fríggjadagur 26. mars 2010síða 15

Nr. 60 - 26. mars 2010 15 viðmerkingar Vit hava góðar møgu­ leikar at læra av altjóða kreppuni og okkara egnu vanstýring og leggja um til burðardyggar loysnir í Føroyum Lætt er at lata seg draga niður í ta búskaparliga myrkrið, sum politiska leiðslan í Føroyum í løtuni manar fram hvønn dag. Men megna vit at leggja um og taka nakrar slóð­ brótandi avgerðir, ið byggja á hugsjónarvirðini: frælsi, javnrættindi, sam­ haldsfesti og burðardygd, so hava vit í veruleikanum góðar møguleikar at menna okkum sum ein grøn vakstrarlund í miðjum Norður atlantshavi og leggja rásina til ein sjálv­ berandi búskap. Tí í mun til onnur lond, ið hava tengt sín búskap á fiktiv spekulasjónsvirði, hava vit við bara eini um legging í okkara til­ feingisumsiting, har vit lutfalsliga liggja í einum av heimsins ríkastu og mest áhugaverdu økjum, møguleikan at fáa ein sterka búskaparliga vend. Heimurin skríggjar eftir burðardyggari vinnu – og altjóða trýst liggur á okk­ um um at liva upp til hesi krøv, um vit skulu vera kappingarfør. Samstundis eru allir partar í Føroyum eftirhondini greiðir um, at okkara botnfiskaveiða og floti má ígjøgnum broyt­ ingar, um talan skal vera um fíggjarliga og búskap­ ar liga burðardygd fyri vinnuna sjálva. Bara polit­ iska skipanin blokkerar harðliga fyri broytingum. Ítøkiliga hava vit í Tjóð­ veldi okkara greiða boð uppá hesa umlegging við uppskotinum um fiski­ vinnu reform og tilfeingis­ búð. Tað er byrjanin til eisini eina búskaparliga vend. Studningsbúskapur ella sjálvberandi búskapur Vit kunnu av røttum spyrja: Hvør er munurin á tí sannroynd, at lond og fyritøkur hava blást eina fíggjarbløðru upp, har tey lán og tann peningur, ið varð sprændur inn, ikki hevði veruliga framleiðslu og virðisskapan aftanfyri seg – og so tann blokk­ stuðulsbúskapin, sum mong tvíhalda um í Føroy­ um. Har vit skulu hava fígging til at seta virksemi í gongd, ið ikki hevur nakra veruliga virðis skap­ an aftanfyri seg í okkara egna samfelag, og sum ikki verður partur av einum reellum politiskum stríði um at býta samfelags­ skaptu virðini og skapa burðardyggar sosialar loysnir? Og vit kunnu av røttum spyrja, um ikki ein sam­ anhangur er millum tann heimastýrisbúskapin, vit hava bygt upp við so ­ nevndu ríkisveitingini, og so tann vinnupolitikk, ið hevur stýrt okkara høv uðs­ vinnu og tilfeingis um sit­ ing? Og kann ein broyting í hesi fastlæsingini – hesum politiska búskapi – skapa okkum nýggjar møgu­ leikar. Nýggja búskapar­ kanningin hjá Norður­ atlantsbólkinum Hendan spurningin hava vit fingið eitt sera gott og kvalifiserað svar uppá við teirri búskaparkanning, sum Jóannes Jacobsen, Ph.d í búskaparfrøði og Stefan í Skorini, sam fe­ lagsfrøðingur, hava gjørt fyri Norðuratlantsbólkin.á Fólkatingi, og sum varð givin út og løgd fram í hesum mánaðinum: "Á veg móti einum sjálvberandi búskapi". Kanningin lýsir serliga vinnupolitikkin, fiskivinnupolitikkin og ríkis veitingina í føroyskum búskapi og politikki. Niðurstøðurnar eru rættiliga greiðar: ­ Ein samanrenning millum politiskar bólkar, arbeiðs­ gevarar og verkafólk í fiskivinnuni hava hildið bygnaðinum í fiski vinn­ uni føstum við serskip­ anum og serligum stuðli, ið hevur forðað fyri nógv størri avkasti í fiski vinn­ uni, og hevur forðað fyri burðardyggari veiði, umframt at aðrar vinnur ikki hava kunnað kappast við serskipanirnar í fiski­ vinnuni. ­ Tað er ein mýta, at fiskivinnan ber øllum og er tann einasta vinnan, ið skapar virðir í Føroyum. Hon ber nógvum og er størsta útflutningsvinna, men vit hava vitanar­ vinnur og tænastuvinnur og almennar tænastur, sum skapa virðir og vøkstur. ­ Alivinnan er dømi um eina vinnu, ið er farin frá politiskari stýring og serskipanum, og ístaðin hevur kravt politiskar karmar og alment reglu­ verk, ið gera hana kapp­ ingarføra og góðkenda á heimsmarknaðinum. ­ Ríkisveitingin hevur havt – og hevur enn stóra ávirkan á føroyska bú ­ skapin. Hon hevur óbein­ leiðis skapt grundarlag fyri, at serskipanir og studningar hava kunnað verið givnir til fiskivinn­ una og at politiska skip­ anin heldur enn at leggja skattir á ella finna aðrar fíggingarmøguleikar, hevur kunnað nýtt ríkis­ veitingina sum fríholtur fyri at taka skilagóðar avgerðir. ­ Ríkisveitingin gevur møguleika fyri øktari nýtslu á heimamarknað­ inum uttan at gjaldast skal við útflutningi – og tískil elvir ríkisveitingin búskaparliga til minni ein minni útflutningsvinnu. ­ Øll lond, sum eftir 1960 hava tikið loysing og frásagt sær ríkisveitingar, hava havt fall í samlaða búskapinum í styttri ella longri skiftistíð, men so við og við fáa tey størri búskaparvøkstur og vinna tað innaftur í mun til onnur lond. ­ Tað ber ikki til at "bíða til vit fáa ein sjálvberandi búskap" og síðani siga ríkisveiting frá sær. Skal samfelag, vinna og út flutningur tillaga seg og sjálvberandi búskapur skapast, so noyðist av ­ gerðin at takast um at verða ríkisveiting fyri­ uttan til tess at bygnað­ irnir kunnu broytast í samfelagnum – í eini skiftistíð. Bráðvøkstur og bráðstøðgur Hetta mugu sigast at vera serstakliga áhugaverdar niðurstøður. Í fjølmiðl un­ um varð mest fokuserað uppá, at "tað kostar í 25 ár at loysa", tí hetta var miðaltalið fyri tillag ingar­ tíð, tá kanningin tekur øll lond úr triðja heiminum við, sum hava verið løgd í sor av kríggi, borgarakríggi og náttúruvanlukkum o.s.fr. Kanningin sigur í veru­ leikanum ta øvuta: Eftir eina skiftistíð aftaná loysing, koma sjálvt tey londini, ið hava sera ringt útgangsstøði á sama støði sum onnur ella hægri búskaparliga. Men vit mugu spyrja okkum sjálv: Hvussu nógvar niðurgongdir og tillagingartíðir hava vit gingið ígjøgnum við tí búskapi og búskapar­ politikki, sum vit hava havt undir heimastýrinum, har vit hava havt bráðvøkstur og brástøðg so ofta í búskapinum? Bara kreppan í 80’unum kostaði 13 millardir út gjøgnum vindeygað – og nú standa vit aftur í eini støðu, har vit brendu alt av í einum óstýrdum bráðvøkstri og nú skulu fíggja hall omanfyri 800 mió. kr. Vit mugu sum Tjóðveldi brúka kanningarnar til at siga erliga: Ja, vit skulu rokna við einum falli í búskapinum, tá vit gera okkum leys av av ríkis­ veitingini og taka nýggjar ábyrgdir og útreiðslur á okkum. Men vit kunnu við skilagóðum búskapar­ politikki, vinnupolitikki og sosialpolitikki í eini skiftistíð og frameftir, so hinvegin stýra undan teimum stóru sveiggjunum, har vit spola uppa á aldu­ kambar og síðani dumsa niður í aldudalar búskapar­ liga. Vit kunnu skapa ein sjálvberandi búskap. Brúgvin um Sandá Sjálvsagt skal gott ferðasamband verða millum Havnina og Argir. Tað hevur frá fyrsta degi verið fortreyt fyri livilíkindum á Argjum og verður tað ikki minni í framtíðini. Tí er eisini farið undir ringvegin á Argjum, nevndur Glyvursvegurin, sum er syðsti endi á ringvegnum, ið byrjar á Eystaru bryggju í Havn. Hesin ringvegur er vegurin úti við Strond, Eystari Ringvegur, Norðari Ringvegur og síðani Markna­ gilsvegur, ið gongur í Velbastaðvegin. Ætlanin var altíð, at Marknagilsvegurin skuldi halda fram út á Argir og niðan á Argjahamar, sum er eitt øki í stórari menning við stovnum, skúlum og ikki um at tala bústøðum undir Kongavarða. Samband millum Marknagilsvegin og Glyvurs­ vegin krevur, at brúgv verður gjørd um Sandá og sjálvsagt eisini vegastubbarnir til hana, hvussu langir teir so verða. Málið hevur ofta verið uppi og vent, men tann fyrsta og higartil besta royndin køvdnaði í onkrum mistaki fyri fleiri árum síðani og helst eisini vantandi umstøðum. Fyri fimm árum síðani varð so samtykt at gera ringvegapartin argjamegin, sum røkkur frá Reyns­ gøtu niðan á Argjahamar. Hann er liðugur og er at líkna við eina autostradu av teimum frægu. Kostnaðurin bleiv hareftir, men nú er hann so har. Brúgvaloysnin er alneyðug. Tað hava argjamenn sannað í næstan 200 ár og hava bygt ikki færri enn tríggjar brýr um ánna. Spurningurin nú er bara, hvar tú leggur teg í arkitektoniskum og verkfrøðinga­ ligum hugflogi og í kostnaði. Fyrra treytin til brúnna er, at hon í eitt drúgvt áramál kann svølgja ferðsluni, sum hon er ætlað til, og onnur, at hon er eitt umhvørvisliga skilagóð byggiverk Sum málið hevur verið borið fram í miðlunum hesar seinastu dagarnar, so tykist ógreitt, hvat ætlanin er við kostnaði ­ viðhvørt er brúgvin dýr, viðhvørt er hon ódýr ­ og summar myndir sýna eina rættiliga framsókna loysn, sum óivað kostar ikki sørt. Sum fyrrverandi limur í bygginevndini fyri brúnna um Sandá havi eg tí hug til at viðmerkja, at tann seinasta niðurstøðan, sum nevndin kom til í mínari tíð, var, at eitt uppskot frá donskum arkitektum, sum lá á borðinum, var ov kostnaðarmikið, tí tað flottaði sær í so nógv. Settur varð spurningurin, um tað kundi fáast einar 20 mió krónur niður, og annars varð eisini samtykt at seta seg í samband við aðrar brúgvakønar at vita, um teir vóru menn fyri at koma við uppskoti um eina betri, dyggari og ódýrari loysn. Sum eg havi skilt er hetta sambandið komið í lag, og har liggur málið í løtuni. At brúgvin kemur, er lítil ivi um. Nokkso fitt av peningi er eisini settur av til hennara í langtíðar­ íløgum fyri 1911 og 1912. Hvat kostnaðurin verður, vita vit av góðum grundum ikki enn, men hug­ mynd in er so avgjørt at seta skjøtul á hana í hesum skeiðnum. Eg vil hervið upplýsa tykk­ um, at eg havi boðað Heðin Mortensen, borgar­ stjóra, frá, at eg ynski ikki at vera partur av skúla­ stýrinum hjá Tórshavnar kommunuskúla. Eg haldi, at hetta mál er farið út av sporinum, og her verður politikkur og skúla stýris­ arbeiði blandað saman. Tað ynski eg ikki vera partur av í einum skúlastýri. Uppgávan má vera at fremja tað besta fyri næm­ ingarnar, og okkara upp­ gáva í skúlastýrinum er at fremja tað besta fyri næm­ ingin og ikki at fara at klandrast við okkara egnu kommunu, tað er ikki partur av fólkaskúlalógini, sum umfatar skúlastýris­ umboðan eftir §50 í fólka­ skúlalógini. Eisini kann nevnast, at eg ikki havi fingið fundar­ boð til skúlastýrisfundir hjá Tórshavnar Komm­ unuskúla og seinast kann nevnast, at eg ikki eri part­ ur av at brúka advokatar og annað í stríðnum ímóti Tórshavnar kommunu, sum eisini er í ímóti býráðs­ samtyktini, sum eg eisini eri ein partur av. At enda, nú má valda friður og næmingurin í hásæti! (skjótt fyrrverandi skúlastýrislimur hjá Tórshavnar kommuskúla) býráðslimur í Havn Jógvan arge Tann gylta løtan til búskaparliga vend og burðardygd Høgni Hoydal Nú má valda friður og næmingurin í hásæti! levi Mørk