mánadagur 26. apríl 2010síða 27

27 Mánadagur 26. apríl 2010 · Nr. 73 Sosialurin Móðurmál – tað mál sum ein hevur lært sum barn og er alin upp við. Henda definitiónin av móðurmálinum er at finna á síðu 788 í Føroysku Orða bókini, fyrra bind Før­ oya Fróðskaparfelag 1998. Móð urmálið er tað fyrsta vit læra, og tað sísta vit gloyma. Móðurmálið er eisini tað vit hava lættast við at tosa, tí tað er natúrliga íbúgvandi í okkum og harvið ein partur av okkara samleika.. Móðurmálið – sálarinnar spegil Nógv tann størsti bólkurin av føringum, ið dugir og torir at tosa sítt móðurmál, eru suðringar. Hetta at tora at líta á sítt egna móðurmál ger at reflektiónin millum tanka og talu verður tann best hugsandi, tí móð ur ­ málið – sálarinnar spegil – er íbúgvandi móður máls ­ ling in um og tí sum skrædd­ ara seymað til teir nýggju kviku fjøllmiðlarnar, sum í tíðarkravi ikki altíð loyva, at vit tosa eitt politiskt eftir gjørt pseudoføriskt, tí tað krevur manuskript, um ak tøru rin í eini knappari vending ikki skal gerast mál leysur. Hvat hevur so hetta móð urmáls trúfesti gagna suðringum? Jú, hóast suðr­ ingar bert útgera 15% av her búgvandi føringum, so er annahvørt landsstýrisfólk suðringur umframt eisini løg tingsformaðurin. Hyggja vit eisini eftir hvør ið myndar leiðsluna í fleiri av okkara landsdekkandi fyritøkum ella feløgum, so eru suðringar ­ hóast fáir ­ mangan sjónligari enn norðanfólkið. Dømini eru mong. Eik banki, Føroya Handilsskúli, Vinnuhúsið, Føroya Arbeiðarafelag, Før ­ oya Reiðarafelag, Lands­ sjúkra húsið, Strandfaraskip Lands sins, Heilsufrøðisliga Starv stovan, v.fl. Umframt at teir førandi skemtararnir her á landi í mannaminni hava verið suðringar. Man kann so spyrja hví so er? Tann sum fylgir við í debattini sær skjótt, at ein suðringur hevur ikki fyri neyðini at rætta seg sjálvan tá hann tosar. Tað hann sigur, er ekvivalent við tað hann meinar. Íbúgvandi móð ur­ málsacceptin hjá honum ger, at hann ikki er fjøtraður av fremmandagerandi refe­ ransu rammuni hjá pseudo­ før isk um, men frælst torir at orða sína tankar og sítt hugflog á egnum móðurmáli her og nú. Hetta er tann ítøki ligi fyrimunurin við at hava eitt móðurmál og tora at brúka tað. Móðurmálið kontra pseudoføriskt Í Førjum annars er móður­ málið í harðari kapping við tað pseudoføriska ella tað eftirgjørda professorala seturs málið, sum serliga hesi seinastu 40 – 50 árini hevur verið roknað sum meiri polit­ iskt korrekt enn okkara móð­ urmál og stýrt við harðari hond. Fylgirnar hava verið, at móðurmálið hevur verið fyri vanbýti, happað og lúk­ að burturúr samstundis sum alsamt fleiri og fleiri íslendsk orð vinna hevd í føriskum. Ella sum ein tók til: Ein málslig kolonialisering. Hetta fremmandager føringin fyri sínum egna máli, og umboðini fyri tað pseudoføriska málið hava hesi seinastu 40 – 50 árini tikið sær einarætt yvir mest øllum, ið alment hevur við føriskt mál at gera. Vit høvdu okkara heli kopt­ ara og íslendarar sína þyrlu, men vit skuldu partú hava tað íslendska orðið, tí tað var stytri og snøggari. Nær liggj­ andi er at hugsa, hví ikki gera tað sama við nøvnini eisini? Eitt nú kundi navnið, Jóhan Hendrik Winther Poulsen, fingið íslendska formin: Jón Sigurðsson. Navnið er bæði stytri og snøggari, og so sleppa vit undan at brúka “fremmanda” bókstavin W umframt nøvn við donskum eftirsmakki. Bert fyri at nevna eitt út av hundrað­ ella túsundtals dømum Hetta fær ein at hugsa um danska filosoffin Piet Hein, tá hann sigur: Den som låner vid og sjæl fra anden, forskriver sig til fanden, thi den der ikke er sig selv, er heller ingen anden. Tvímálsstøða Vit føringar duga bæði føriskt og danskt, t.v.s. vit hava eitt slag av tvímálsstøðu ella diglossia í Førjum. Kanningar vísa, at børn, sum læra tvey mál samstundis, eru – alt ann að líka – bæði málsliga og mentalt betur fyri enn tey børn, ið bert læra eitt mál. Hetta samsvarar ikki við at danskt er skaðiligt, og verður tí takt burtur. Takkað veri okkara holla kunnleika til danskt so verður norskt og svenskt eisini okkara heimamál. Ein svenskari, norð maður ella danskari kann halda fyrilestur fyri før ing um á sínum egna máli uttan trupulleika, men ein íslendari kann ikki gera tað sama, tí vit skilja hann ikki. Okkara móð ur máls­ basis hevur í øldir verið ein inte grer aður partur av tí europeiska mentunar arv ­ inum við skandinavia sum bindilið. Haðani hava vit eisini fingið tær fyri móð ur­ mál ið so gev andi intellektu­ aliserðu inter aktión irnar bæði fakliga, listar liga og átrúnarliga. Og sjálvandi skal hetta sam skiftið endur­ speglast í sjálv um málinum, sum vit sam skifta á. Samskiftið ella interak­ tión in við Ísland hevur hin ­ vegin verið av meiri prakt­ iskum karakteri og kann tí als ikki sammetast við europe­ iska bulin, sum vit eru ein grein av. Professorala royndin at kolonialisera Førjar við íslendskum orðum er dømd til at miseydnast, tí okkara móðurmálsbasis hevur eina aldargamla in tellek tualiserða europeiska traditión, sum ikki er nakað hissini smokkuleggja fyri brigdi. Tekin frá nýggju mál­ nevndini eru um, at puristiski facit listin fyri føriskt mál er útskiftir, og at móðurmálið í alt størri mun nú verður góðtikið sum føriskt mál, og harvið skuldi happingin móti móðurmálinum og før­ iska samleikanum kunna steðgað. Eitt komandi málráð eigur at hava sum sítt fremsta mál at legalisera móðurmálið, so móðurmálið verður kjarnan ella basis í tí føroyska mál­ inum – bæði í skrivt og talu. Kjak Regin Eikhólm Móðurmál – tað mál sum ein hevur lært sum barn og er alin upp við Av føringum eru tað mest suðringar sum ósmædnir tora og duga at tosa sítt óspilta musikalska móðurmál, og tað gevur úrslit. Nýggi Skúlin við Ósánna hevur verið ein drúgvur og tungur burður, men sæð í bakspegli, eiga vit at fegnast um, at vit fingu eina so góða og stórbara loysn. Tað hava verið fleir uppskot upp gjøgnum árini. Seinast í nítiárunum kom eitt uppskot, sum gekk út uppá at byggja eina lon eftir skráanum í skúlagarðinum, men tíbetur vann hetta ikki frama, tí mett varð, at hetta bert var eitt plástur á sárið og ei heldur ein varandi loysn. Men í 2001 settu vit ein arbeiðsbólk, (tá var Jórun Høgnesen forkvinna í Ment­ anarnevndini,) at gera eina nágreiniliga lýsing av økis­ og hølistørvi skúlans, og bólkurin kom longu tá til ta niðurstøðu, at tørvurin var nógv størri enn ein fyribils loysn kundi geva, tí bleiv arbeitt við ein størri ætlan, og saman við Fuglark komu vit loksins til úrslitið, sum nú fyriliggur, og eg trúgvi eisini at hetta var ein røtt avgerð, sum undanfarna býráð tók, og eg fegnist um, at eg fekk tann heiður, sum borgarstjóri, at verða við til at samráðast við Fuglark um ein arbeiðsleist og síð­ ani skriva undir sáttmála við arbeiðstakara og byggi­ leiðsluna Landsverk, og seta arbeið í gongd. Sjálvandi eru ikki all ar súðir syftar, tí allur tørv­ urin er ikki nøktaður við hesum, haldast skal jú fram við seinna byggistigi, sum er í somu útbjóðing, við somu arbeiðstakarum. Eg vil við hesum orðum ynskja leiðslu, lærarum, skúla stýri, næmingum, ja, øllum í Klaksvíkar Komm­ unu tillukku við nýggja skúlanum við vón um, at hesir nýggju karmar fara at lyfta støði á skúlanum enn hægri. Nú eigur skúlin á Ziska­ trøð tørn. Í býráðssetuni 2001­ 2003 gjørdu vit stórar um ­ vælingar á skúlan á Ziska ­ trøð, og hetta var ein stórur bati til vána liga stand in av skúl an um, men tað var langt í frá nøkt andi, tí eigur næsta stigið, bein an­ vegin, at fara undir fyri reik­ ingar av nýgerð/bygg ing av skúlanum við Ziska trøð. Ja, hann eigur at fáa fyrstu rað­ fest ing og ikki koma í drag. Tað eru røddir frammi, um at byggja nýtt mentanar­ hús í miðbýðum, men hetta eiga vit at gloyma tey fyrstu árini. Kommunan fekk til gávus frá Bónus gamla Spinnaríið við Borðoyavík, og har eru ávísar skrivligar bindingar, at innan eitt ávíst áramál skal hetta verða eitt mentanarhús, so latið okkum halda okkum til ta ætlanina, hesin bygningur kemur at kosta kommununi nógvar milliónir, tá hann stendur klárur til brúks. Nú er, at hava dirvi, at raðfesta rætt. Steinbjørn O. Jacobsen Loksins kom nýggi Skúlin við Ósánna »Leingi er tað ið væl skal verða« Nú eigur skúlin á Ziska­ trøð tørn Eitt komandi málráð eigur at hava sum sítt fremsta mál at legalisera móðurmálið