fríggjadagur 18. januar 2002síða 6

10 Nr. 12 - 18. januar 2002 Nr. 12 - 18. januar 2002 11 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Eitt áhugavert hevur tikið seg upp um prísin á víni og pilsnaraøli – tí veikara ølinum. Evnið varð nevnt í Sosialinum í gjár í eini frásøgn frá Restorffs Bryggjaríi, sum hevur sent ein nýggjan pilsnara á marknaðinum. Útvarpið hevur harafturat havt evnið frammi í tíðindainnsløgum seinastu dagarnar. Upprunin er ein frágreiðing frá Rúsdrekkasøluni við einum uppskoti um at broyta ella tillaga avgjalds- skipanina. Frágreiðingin vísir, at føroyingar framvegis drekka meiri av tí sterkara slagnum. Í øðrum londum er gongdin, at fólk drekka meiri av tí veikara víninum. Rúsdrekkasølan skýtur tí upp at lækka avgjøldini á víni, soleiðis av vín verður væl bíligari. Somuleiðis skal veikara ølið, pilsnaraøl, gerast bíligari. Aftur- ímóti skal avgjaldið á teimum sterkaru sløgunum hækka nakað. Rúsdrekka- og narkotikaráðið hevur viðgjørt frá- greiðingina og mælir til at taka undir við upp- skotinum. Málið hevur verið á landsstýrisborðið, og landsstýrismaðurin í fíggjarmálum umhugsar nú málið. Málið hevur fleiri síður. Ein er, at lóggáva og prísásetingi skal tálma nýtsluni, at fáa fólk at dreka veikaru sløgini. Ein onnur er tann meiri kulturella síðan. Tað at kunna njóta eitt glas av víni ella eina øl uttan at endamálið er ein kenning ella meiri enn tað. Ein onnur síða er matstovu- og ferðavinna. Ikki skerst burtur, at henda síðan hevur týdning, tá fólk meta um og taka støðu til ferðir, ráðstevnir og líknandi. Tað tykist, at rákið gongur ímóti tí leið, sum Rúsan og Rúsdrekka- og narkotikaraðið mæla til. Vit frættu herfyri, at Danmark fer at lækka avgjøldini, tí tey vóru nógv lægri í Týsklandi. Hetta ger, at danir keypa vín og øl í stórum nøgdum sunnan fyri markið. Og tá Danmark lækkar, má Svøríki fylgja við, boðar svenska stjórnin frá. Føroyingar, sum ferðast í Danmark, kunnu ikki annað enn ilskast á prísleguna í Føroyum. Í Danmark fáast ofta bæði 3-4 fløskur á tilboði fyri 100 krónur, samstundis sum ein nøkurlunda góð vínfløska kostar einar 70 krónur í Føroyum. Ein pilsnari fæst fyri 3-4 krónur í Danmark. Her liggur hann um átta-níggju krónur! Rúsdrekkanýstlan er ikki vaksin, síðani vit fingu hálvfría sølu við Rúsdrekkasølu landsins. T eiga vit nú at kunna liberalisera lóggávuna nakað, sum Vinnumálastýrið hevur skotið upp. Eisini eiga vit at umhugsa at lata handlum loyvi at selja pilsnarøl og kanska eisini borðvín. At lækka prísin á pilsnaraøli og víni er ein sjálvfylgja! DAGSINS MEINING Sosialurin Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Bíligari vín og pilsnaraøl VIÐMERKINGAR Birgir Mohr Sandi Valagn samgongurnar skal fremjast við at lóggeva afturvirkandi? Samgonguflokkarnir hava lítið annað megnað á eftirlønarøkinum hesi 4 ár- ini, enn at fella uppskotini hjá samgonguni, men nú í tólvta tíma, nú skal egnast. Tó allur bati bøtur. Tað hevur verið hildið ódámligt at lóggeva aftur- virkandi. Tað er ikki minni ódámligt í hesum føri, hvar tað er beint upp undir eitt løgtingsval, har landsstýrið kanska verður skift út. Og tað er sera ódámligt at lóg- geva í ótíð og afturvirkandi til aðrar – til dømis kom- munurnar – at gjalda. Tær kommunalu fíggjar- ætlanirnar eru beint lagdar og góðtiknar av Føroya landsstýri, og løgtingið hevur beint viðtikið fíggjar- løgtingslógina fyri 2002 við halli, tí eini var avsett til avdráttir. Hesin fram- ferðarháttur er átaluverdur – tó at ein unnir fólka- pensionistunum allan bata. Tann ovurstóra minking- in av blokkinum hevur læst samgonguna fíggjarliga, hóast gulltíðirnar, sum verið hava. Í despiratión kemur landsstýrið nú við eini lappaloysn til nakrar av pensionistunum – men als ikki til allar – hví? Partar av uppskotinum eru skilagóðir og kundu longu haft verið lógfestir og við í fíggjarlóg og kom- munalu fíggjarætlanum fyri 2002, men landsstýrið var ikki vakið á trivnaðar- økinum. Men nú lóggevur sam- gongan soleiðis, at allar 49 kommunurnar og løgtingið skulu til at fremja broyt- ingar á so væl inntøku- sum útreiðsluøkinum við aftur- virkandi til 01.01.02 og tað er sera Ódámligur arbeiðs- háttur. Tað skilja helst øll – uttan okkara fíggjar- málaráðharri sum skilst? At hettar so bara er ein lappaloysn fyri nakrar pen- sionistar, og als ikki nøkur framtíðarloysn á pensións- økinum, tað vita øll, sum fylgja við. Tá skal hettar uppskot landsstýrisins bet- rast munandi í tinginum, áðrenn tað verður viðtikið við 3. viðgerð. Ein komandi samgonga eftir løgtingsvalið eigur at loysa pensiónsmálið – eftirlønarmálið sum heild, bæði upp á stutt sikt og upp á longri sikt. Tað má skip- ast ein onnur samgonga eftir løgtingsvalið, sum raðfestir vælferð og lívs- kvalitet Føroya fólks fremst – langt fram um óverulig tjóðskaparromantisk tiltøk sum »fullveldið her og nú« ið hevur verið aðalmálið hjá sitandi løgtings- samgongu. Fólkið og tess vælferð fremst. Vónandi fær and- støðan betra fyriliggjandi uppskot landsstýrisins und- ir tingviðgerðini, so tað verður borðbart og setir allar pensionistar líka fyri lógini. Pensiónsmálið – allur bati bøtur, hóast lappaloysnir Chr. Reinert Petersen Tað kann tykjast nokk so óbeskeðið, tá uppskot verð- ur lagt fyri Føroya løgting at veita landsstýrismonnum eina eftirløn upp á kr. 20.000,- um mánaðin og tað enntá við afturvirkandi kraft, nú tað ikki sýnist at verða ráð til at hækka fólkapensjónina. Nú hevur tó ljóðað, at uppskot er um at hækka fólkapensjónina við kr. 400,- um mánaðin. – Fýra hundrað krónur um mán- aðin, tað svarar til umleið 13 krónum um dagin. So verður sagt, at allur bati bøtur. Hetta minnir um mannin, ið býtti fiskiveiðina á tann hátt, at hann segði, »eg ein stóran, tú ein lítlan, tú ein lítlan, eg ein stóran, eg ein stóran, tú ein lítlan, so er beint«. Álvara tos, tit fólkavaldu! Hugsi um tey gomlu í sam- felagnum, hví ikki lata tey fáa ein virðiligan aldur- dóm? Tað sindri tey fáa í fólkapensjón, sum nú er, tað gongur til húsaleigu, el- nýtslu, hita, útvarpsgjald og sjónvarps do., trygging, sjúkrakassa, heilivág, tann- lækna, skatt, telefongjald og aðrar fastar útreiðslur hvønn mánað, áðrenn tað kemur til mat og klæði. Ein vaksin menniskja skal hava mat fyri einar 100,- kr. um dagin. Tað er umleið kr. 4.000,- um mánaðin. Hví ikki lata fólkapensjónist- arnar fáa ein 100 kr. seðil eyka um dagin, soleiðis at tey hava ráð til at eta seg mett hvønn dag? Hví ikki vera eitt sindur »large«. Tað hevur ongantíð hild- ið vera nøkur skomm her á landi at hjálpa fólki í neyð, ella at hjálpa einum, ið lítið formár sær. Havandi í huga, at tað skjótt verður løgtingsval, vil eg heita á tykkum fólka- valdu, um at síggja við væl- vild til tey gomlu, ið bert hava fólkapensjónina at líta á. Eitt sindur um fólkapensjónina Eyðun á Borg Á Borg á Argjum tjúgundadag 2002 Okkurt blað hevur skrivað um talbroytingina, nú før- oysku talheitini so spaku- liga eru á veg inn aftur í mál okkara. Sera stóra undirtøku millum manna Ikki skilji eg rættiliga, hví hetta blað heldur undirtøk- una fyri føroysku talheitun- um vera avmarkaða. Sjálv- ur helt eg, at vit bert vóru nøkur fá tandur, ið vildu hava talbroytingina framda, helst minni enn 10%. Rættiliga ovfarin gjørdist eg av tí stóru undirtøkuni á telduportalinum. Tá 2500- 3000 høvdu atkvøtt, vóru ikki færri enn 41% fyri føroysku talheitunum og 53% ímóti, 6% vóru í iva. Tá nøkur túsund afturat høvdu atkvøtt, fór undir- tøkan eitt sindur niður um tey 40%, men slík undir- tøka bendir á, at talan er um sanna fólkafylking, ið vil hava tey føroysku tølini aftur. (Jú, eg veit væl, at slík telduatkvøðugreiðsla ikki er so eftirfarandi, men kanska er hetta kortini ein lítil ábending). At fleiri eru ímóti, er sjálvsagt, tí vani og afturhald liggur jú so djúpt í okkum, og nógv hava helst uppfatað spurn- ingin soleiðis, at vit øll knappliga skulu noyðast at brúka føroysku tølini. Sjálvandi er tað ikki ætlan- in. Hvør verður so mannagongdin? Ætlanin er at hava ein fund, har talfólk, málfólk, fjøl- miðlafólk og onnur áhugað kunnu práta um fyrimunir og vansar við talbroyting- ini. Fólk kunnu sjálvandi brúka donsku tølini, sum tey eru von við, men hin- vegin skulu vit eisini geva fólki møguleikan at brúka føroysku tølini. Nøkur fjølmiðlafólk, og onnur við, eru longu farin at brúka føroysku tølini, og tøkk skulu tey hava fyri tað, men fyri at fáa gongd á eina skiftistíð, er tó eisini neyð- ugt at taka onkra ítøkiliga avgerð. T.d. hevði tað gjørt stóran mun, um vit kundu fingið Gekkin í SvF og V4 í ÚF at brúkt føroysku tøl- ini. Fyrstu mánaðirnar kundu bæði føroysku og donsku tølini verðið brúkt. Føroyskur skúli – føroysk tøl Annað stig kundi verið at fingið skúlarnar at lært børnini føroysku tølini, tá børnini koma í skúla. Nú skúlin er vorðin føroyskur, hevði talbroytingin verið ein tignarlig gáva frá før- oyska skúlanum til før- oysku tjóðina og føroyska málið. Føroyska talskipanin einfaldari! Endamálið við hesum átaki er sjálvandi at fáa eina greiðari, smidligari og ein- faldari talskipan, enn ta stirvnu, rangvørgu talskip- an, vit hava í dag. Ikki er neyðugt at vera skúlafólk fyri at skilja, at tað verður lættari hjá skúlabørnum at kunna siga og skriva sjeyti- fimm (75) – fyrst 7-talið, síðani 5-talið, enn tað margháttliga fimm og hálv- fjerðs, har vit fyrst siga 5- talið (tað seinna talið!) Tjóðarmál Føroyskt verður skjótt við- urkent sum tjóðarmál. Tá fer tað ikki at søma seg at brúka donsku tølini, sum upprunaliga vórðu kroyst inn á okkum í 19. øld. Tað er heldur ikki nóg gott at hálvføroyska tølini: tretivu til tríti, hálvfjerðs til hálv- fjórðs (31/2), hálvfemst til hálvfims (41/2). Neyvan fæst betri høvi at fara aftur til føroysku tølini enn hendan tíðin, nú vit júst eru farin inn í nýggja øld og nýtt ártúsund. Føroysku tølini aftur til heiðurs og æru Hans Pauli Strøm løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin Í frøini um tann fitta Fogh er frøi tjóðveldis- leiðarans tað mest undr- unarverda – álvarsligari er at hann grundgevur við ósannindum, tá hann skal greiða frá, hvussu tað ber til at vitjan Foghs knapp- liga hevur flutt okkum ”sjeymílafet nærri full- veldinum”. Í tíðindasendingini hjá Út- varpinum týsd. 15. jan. 2001, kl. 18.30 tekur vara- løgmaður til beinleiðis ó- sannindir til tess at fjala útyvir, at Tjóðveldis- flokkurin saman við hinum samgonguflokkunum nú fullkomiliga hevur givið seg undir tann gamla stig- fyri-stig-politikkin eftir heimastýrislógini -”inden for grundloven og rigsen- hedens rammer”, sum tað varð sagt í felagslýsingini frá fundinum millum nýggja danska forsætis- málaráðharran og lands- stýrið. Mong hava júst undrast á, at varaløgmaður tók so dýran til í síni frøi um blíðu orðini hjá Fogh Rasmussen á fyrstu ferð hansara í Føroyum. ”Nú eru vit kom- in sjeymílafet nærri loys- ingini”, segði varaløg- maður eftir vinsælu orðini hjá Fogh. Mong hava spurt seg sjálvan, hvat tað eru fyri broytingar frá Nyrup til Fogh, sum eru so kollvelt- andi, at samgongan og serliga tjóðveldisleiðarin eru farnir heilt uppfrá. Í nevndu tíðindasending var tað júst hetta, sum tíðindakvinnan dyrgdi eftir. M.a. spyr hon soleiðis: ”Kanst tú nevna heilt nágreiniliga hvørji málsøki, vit nú kunnu yvirtaka, sum vit ikki kundu undir Poul Nyrup Rasmussen”? Varaløgmaður svarar: ”Tað sum eg kann vísa á er fyrst og fremst løgreglu og rættarskipan – tað vóru stórir trupulleikar, tað hava vit nú fingið positiva til- søgn um. Síðani er tað onnur málsøki, sum ikki eru beinleiðis nevnd í Heimastýrislógini, eitt nú persóns-, familju og arva- rætturin. Og tað er loft- ferðslumál o.a. tílíkt, sum frá undanfarnu stjórn varð sagt, at tað vildi man ikki”. Ósannindi varaløgmans kunnu skjalprógvast Í sama stutta broti oman fyri eru 3 ósannindir, tí á øllum trimum økjum er ongin broyting hend og støðan hjá hesi stjórnini er tann sama sum hjá und- anfarnu stjórn. Hetta kann skjalprógvast: 1) Í tíðindaskrivið frá sjálv- um varaløgmanni 26. sept 2001 um samráð- ingarfund millum vara- løgmann og Frank Jen- sen, táverandi løgmála- ráðharra, fegnast hann um at: ”Nú er glið komið á arbeiðið um yvir- tøkurnar...Niðurstøðan er: Danska stjórnin er nú sinnað at samstarva um, at løgregla, dómsvald og rættarskipanin koma á føroyskar hendur, og kravið um broytingar í heimastýrislógini eru sleptar”. ”Eitt gjøgnum- brot er fingið í lag...s igur Høgni Hoydal”. 2) Um sama evnið er tíð- indaskrivið frá Frank Jensen, løgmálaráð- harra, 26.sept. 2001, har m.a. sagt verður: ”Justitsminister Frank Jensen har i dag på et møde med vicelagmand Høgni Hoydal præsen- teret regeringens forslag til en samarbejdsproces mellem Færøernes landsstyre og regering- en, som vil gøre det mu- ligt for Færøernes lands- styre og Lagting at over- tage politi og retsvæsen samt hertil knyttede sagsområder. Regering- en har foreslået, at der nedsættes en arbejds- gruppe af danske og færøske embedsmænd, som skal udarbejde et oplæg til efterfølgende politisk beslutning. Re- sultatet af arbejdsgrupp- ens overvejelser skal gøre det muligt at genn- emføre lovgivning i 2003.” 3) Í formliga uppskotinum frá danska løgmálaráð- num, dagf. 25.sept. 2001, verður eisini mælt til, at yvirtøkan umframt løgreglu og rættarskipan eisini fevnir um prosess- og revsirætt, og eisini ákæruvaldið og krimi- nalforsorgina. 4) Í svari uppá fyrispurning úr Føroyum, sum undir- ritaði hevur fingið innlit í, sigur danska løgmála- ráðið 17. des. 2001 (tvs. eftir at nýggja stjórnin hevur tikið við), ”at en overtagelse af person-, familie- og arveret kræver en ændring af hjemmestyreloven....En lovgivning af den nævnte karakter vil i givet fald lovteknisk set kunne gennemføres enten ved en lov om ændring af hjemme- styreloven af 1948 eller ved en særskilt lov om Færøernes overtagelse af visse sagsområder. Det kan endvidere op- lyses, at grundlaget for det kommende arbejde mellem danske og fær- øske embedmænd frem- går af den daværende regerings forslag af 25. sept. 2001.” Um støð- una hjá donsku stjórnini annars vísir man í skrivinum til samskifti millum Frank Jensen og Høgna Hoydal, og at grundarlagið fyri ar- beiðinum við hesum yvirtøkum er uppskotið, sum varð sett fram av Frank Jensen á nevnda fundi við Høgna Hoydal. 5) At varaløgmaður eisini sigur ósatt um tað triðja málið, ”loftferðslumál o.t.” er ikki neyðugt at gera nakað burtur úr her – tað varð longu skjal- prógvað í útvarpinum í gjár av Bjarna Djur- holm, landsstýrismanni. Fogh og Hoydal eru samdir - ”inden for grundloven og rigsenhedens rammer” Bæði løgmaður og vara- hava ró uppundir, at við vitjan Fogs er nú semja við donsku stjórnina um full- veldisætlanina hjá lands- stýrinum. Í nevndu tíðinda- sending í útvarpinum segði varaløgmaður tað soleiðis: ”Nú váttar hesin forsætis- málaráðharrin, at tað er ongin trupulleiki at fremja hesa fullveldisætlanina, sum landsstýrið arbeiðir eftir”. Men við Dimmu 16. jan. sigur Fogh: ”Vit hava ikki tikið støðu til ætlanina hjá landsstýrinum”. Og enn týðiligari eru orð hansara á fundinum við tingmenn dagin fyri. Har segði forsætismálaráðharrin tað soleiðis: ”Det er regeringens op- fattelse, at landsstyrets politik har skiftet spor. Først gik man efter en aftale om oprettelsen af en suveræn stat. Det har man opgivet. Det spor man nu går efter, er en overtagelse af sagsområder inden for grundloven og rigsenhed- ens rammer, hvor process- en ikke har oprettelsen af en selvstændig suveræn stat som endemål. Det er dette vi har bekræftet i fælles- erklæringen i dag”. Hetta segði Fogh á fundinum, har 31 tingmenn vóru til staðar. Og hetta er tað, sum Fogh, Kalsberg og Hoydal eru samdir um. Men sjálvandi – heldur tjóðveldisleiðarin, at hetta má hann vera so himmals- fegin um, so skal ongin nokta honum tað. Fyri onn- ur tykist hetta at vera løgin sjeymílafet í tjóðveldis- politikki. Varaløgmaður í Keisarans nýggju klæðum – ”inden for grundloven og rigsenhedens rammer” VIÐMERKINGAR C M Y K 11 10