fríggjadagur 3. september 2010síða 12

nr. 128 · 3. september 2010 12 VIKUSKIFTI Fólkasjúka Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Tað fossaði bara úr honum, tá hann reisti seg. Alt var plaskvátt. Klæðir, møblar og gólv. Hetta var gerandiskostur í fleiri mánaðir, eftir at hann varð skurð við­ gjørdur fyri krabbamein í prostata. Men 75 ára gamli Arni var ræðslu­ sligin at tosa um tað. Og at lukta av pissi, ella at nakar skuldi varnast tað. So hann isoleraði seg frá umheiminum. Fyri at fáa frið. Frið at skammast. Líka til ein heilsufrøðingur kom upp í leikin og sendi hann til læknan, sum tíbetur kundi hjálpa Arna til eitt turr­ ari lív. Men søgan um Arna, sum er eitt hugsað dømi, tí tað hevur ikki eydnast at finna nakran, sum vildi standa fram alment tí tey leka, er ikki eindømi. Tabu skulu brótast Tað er kanska ikki so løgið. Tí inkon ti­ nens, sum er heitið á sjúkuni, sum ger, at tú kastar tær av vatninum í tíð og (serliga) ótíð, er millum best varðveittu loyndarmálum, sum fólk ganga og dragast við. Og av sonnum eitt av sein astu tabu'unum, sum vit noyðast at koma til lívs. Tí, tess longri tú gongur og smápissar og skammast um tað, tess verri verður at viðgera sjúkuna. Sum tey siga á apotekinum: – Nógv halda tað vera trupult at tosa um – sjálvt við læknan. Tey halda, at hetta mugu tey bara læra at liva við. Men hjálp er at fáa, bæði til orsøkir og sjúkueyðkenni. Er vorðin fólkasjúka Sambært føroyska apoteksverkinum hava 3000 kvinnur og 1000 menn í øll­ um aldursbólkum trupult við at halda sær. Í Danmark verður mett, at ein av hvørjum 10 íbúgvum hevur inkontinens, sum er sjúka, ið er nógv vanligari í dag enn fyri fáum árum síðani. Tí telist sjúkan millum mongu so­ nevndu fólkasjúkurnar, sum ofta eru spegils myndir av nútímans livihátti. At talið er vaksandi sæst eitt nú á søluni av heilivági og aðrari útgerð til inkontinens. Sambært danska heilsu­ stýrinum er sølan vaksin við rúkandi ferð seinastu árini. Frá 2001 til 2005 hækk aði talið av sjúklingum, sum fingu heilivág, við 58,6 prosentum. Og síðan er talið vaksið upp aftur meira. Stress pressar bløðruna Ein orsøk er sjálvsagt, at fólk sum heild gerast eldri, so parturin av gomlum er lut falsliga hægri í dag enn fyrr. So statt verður parturin av teimum við inkonti­ nens eisini hægri, tí hetta er sjúka, sum serliga rakar eldri fólk. Men tað eru ikki bara gomul fólk, sum eru váttlig upp á tann súra mátan. Í dagblaðnum Informatión vísir Steen Walter, professari og yvirlækni á Uni versitetssjúkrahúsinum í Odense á, at óstøðugar arbeiðstíðir og stress eisini er við til at økja um talið á teimum, sum fáa inkontinens, tí fólk snøgt sagt oyðileggja sær bløðruna av at ganga og (neyð)halda sær. Eftir hansara meting, er bløðran tann parturin av kroppinum, sum líður mest í modernaða arbeiðslívinum. – Øll tosa um músaskaðar og stress, men ongin tosar um bløðruna. Í ídnaðar samfelagnum vóru pausurnar fast lagdar, so tú fekst tíð at drekka kaffi, roykja og at pissa. Men í dag er alt flót­ andi, og tað ger, at fólk ganga og halda sær alt ov leingi, sigur Steen Walter við Informatión. 20 milliónir árliga Danski samfelagsgranskingarstovnurin COWI hevur í nýggjari, umfatandi kann­ ing roknað seg fram til, at inkontinens kostar danska samfelagnum omanfyri 2 milliardir krónur árliga. Umroknað til føroysk viðurskifti er hetta 20 milliónir før oyskar skattakrónur árliga. Peningur, sum verður nýttur til blæur, útgerð, røkt og vask av ótøttum sjúklingum. Sambært kanningini brúka starvsfólk innan eldraøkið omanfyri ein triðing av samlaðu arbeiðstíðini til at turka upp, skifta blæur og vaska seingjarklæði og annað í sambandi við inkontinens. Men tað ber til at spara nógvan pening innan hetta økið í heilsuverkinum. – Har eru nógvar milliónir at spara innan heilvág og annað tilfar, sum verður brúkt til vátar sjúklingar, sig­ ur Ivar Næsheim, frá SCA Hygiene Products A/S við Informatión. Eitt nú vísti kanningin hjá COWI, at tað ber til at spara 10.000 krónur pr. eldri fólk árliga við einum miðvísum arbeiði, har orkan og peningurin verður gagnnýtt betri. Lág-status sjúka Professarin á Universitetssjúkrahúsinum í Odense heldur, at alt ov lítið verður gjørt við sjúkuna inkontinens, og enn minni verður tosað um hana. Hon hevur so at siga »lágan status«. Og tað er sera óheppið, tí hon er so vanlig, og so hevur hon stórar samfelagsligar og menn iskjaligar avleiðingar við sær. Hetta, samstundis sum, at hon er løtt at staðfesta, fyribyrgja og í nógvum før um eisini at viðgera. Eitt stað at byrja er, sum altíð, við fyri byrgingini. At læra fólk at »klípa« musklarnar í neðra, at leggja regluligar pausur í arbeiðsdagin og at upplýsa um týdningin av fara á vesi, tá tú skalt. Stórir elDRaáRgangiR og StreSSandi aRbeiðslív geRa, at alt fleiri fólk pissa í buks. inkontinenS koStar samfelagnum milliónir 4000 føroyingar pissa í buks moDelmynD: istock