mánadagur 14. februar 2011síða 32

Mánadagur 14. februar 2011 · Nr. 19 32 Sosialurin Arbeiðseftirlitið hevur eftirlit við trygdini á øllum almennum stovnum, har­ undir á øllum barnagørðum, spæliplássum, sambýlum, verk­­­støðum og stovnum, har limirnir í Føroya Pedagog­ felag arbeiða. Trygdin er tað týdningar­ mesta á einum arbeiðsplássi. Trygdarsk­­­eið verða gjørd til tess, at leiðslur og trygdar­ umboð vita, hvat teirra ábyrgd er, tá talan er um trygdarviðursk­­­iftini á arbeiðsplássinum. Eitt er tað fysisk­­­a arbeiðsumhvørvið, eitt annað er tað sálarliga arbeiðsumhvørvið. Tað er ábyrgdin hjá trygdarum­ boðum at virk­­­a fyri, at tað er trygt og gott at vera á einum arbeiðsplássi. Fyri at k­­­unna røk­­­ja uppgávurnar sum trygdarumboð til fulnar er neyðugt við tøttum samsk­­­ifti við myndugleik­­­arnar, t.e. Arbeiðseftirlitið. Sálarliga arbeiðsum­ hvørvið er avgerandi fyri, hvussu fólk­­­ trívast á einum arbeiðsplássi, og tað er ein stór ábyrgd at hava at tryggja, at hesi viðursk­­­ifti eru góð. Serliga er tað trupult í løtuni, har nógv starvsfólk­­­ eru sett niður í tíð, fólk­­­ eru uppsøgd, og eingir pengar eru til avloysarar, tá starvsfólk­­­ eru sjúk­­­ ella burtur frá arbeiði. Tað merk­­­ir, at færri fólk­­­ sk­­­ulu náa tað, sum fleiri áttu at gjørt, og tað sigur seg sjálvt, at hetta gongur út yvir trygdina. Arbeiðstrýstið er stórt og tænastustøðið høgt, og trygdin eigur eisini at fylgja við. Fatanin av arbeiðsumstøð­ unum hjá Arbeiðseftirlitinum er, at tey ik­­­k­­­i í nóg stóran mun hava ork­­­u til at røk­­­ja allar uppgávur við núverandi normering. Hetta er ik­­­k­­­i ein k­­­ritik­­­k­­­ur av tí arbeiði, sum verður gjørt, men heldur ein staðfesting av, at hetta er eitt k­­­omplek­­­st og umfatandi arbeiðsøk­­­i. Alt ov ofta síggja vit fyribilsgóðk­­­enningar, og tað tek­­­ur tíð at fáa tær endaligu góðk­­­enningarnar upp á pláss. Samstundis er tað er langt ímillum sk­­­eiðini fyri trygdarumboð og leiðslur. Soppavøk­­­stur hoyra vit ofta um á arbeiðsplássum, og er tað neyðugt, at tílík­­­ar staðfestingar verða tik­­­nar í størsta álvara. Hetta er bæði tíðark­­­revjandi og torført at hava við at gera. Hvussu hevur landsstýris­ maðurin hugsað sær, at alt hetta blívur betri við færri starvsfólk­­­um? Hvør tek­­­ur nú ábyrgdina av trygdini á ok­­­k­­­ara arbeiðsplássum? Út frá hesum má spurnartek­­­in setast við avgerðina hjá Før­ oya Løgtingi og ætlan lands­ stýrismansins um at niður­ raðfesta arbeiðseftirlitið! Er tað forsvarligt, at Arbeiðseftirlitið verður skert við fleiri ársverkum? Maud Wang Hansen Forkvinna Føroya Pedagogfelag Kjak Heri Mohr Fyri mongum árum síðani var ein vísmaður, ið eisini var k­­­ennari ella lærari, sum starvið vanliga verður k­­­allað. Í sk­­­úlanum k­­­endi k­­­ennarin børnini at k­­­enna mun á óspiltum og spiltum móðurmáli. Kennarin var ein k­­­lók­­­ur k­­­ennari. Hann k­­­endi nógv fólk­­­, ið vóru einoygd og trongsk­­­ygd og villleiðandi við ørvitistosi. Nøvnini á hesum málspillarum k­­­endi hann. Hann k­­­undi siga tey í ramsu. Sok­­­ratess – seinra s­ið er tað føroysk­­­a – villleiddi eisini fólk­­­, men hann varð ik­­­k­­­i tik­­­in við í ramsuni. Kennarin var eisini k­­­ringur í sálarfrøði (psyk­­­ologi). Tey smáu í 4. flok­­­k­­­i dugdu øll nøvnini í ramsuni. Hví børnini sk­­­uldu duga nøvnini, fingu tey sjálvandi eisini at vita. Lærarin lærdi næmingarnar mannagongdina í talvi. Tey vistu, at á talvborðinum vóru tvey herlið hvørt við sínum k­­­ongi, frúgv, tveimum riddarum, tveimum bispum, tveimum rók­­­um og 8 finnum. Næmingarnir dugdu at siga sk­­­ák­­­, sk­­­ák­­­mát, javnleik­­­ (remis og pat), umlop (en passant) og leypa í borg (rok­­­era). Hann greiddi næmingunum frá, at talvið og telving, hendan ediliga heilavenjing fram um allar aðrar, k­­­om úr India til Føroya fyri fleiri túsund árum síðani og ik­­­k­­­i úr Danmark­­­ (Danmørk­­­ á føroysk­­­um máli), sum einoygd og trongsk­­­ygd fólk­­­ vilja vera við. Í einum frík­­­orteri segði tann k­­­vik­­­i Edmund (elstur í 7. flok­­­k­­­i og uppk­­­allaður eftir abbanum, sum varð nevndur í ramsuni), at í næsta talvtíma fór hann ik­­­k­­­i at leypa í borg, men á borg, tí nú k­­­undi tað vera nóg mik­­­ið við hesum heimagjørda føroysk­­­a møsninum. ”Tí,” segði hann, ”um vit nak­­­rantíð fara at fáa eitt føroysk­­­t heimsatlas, verður tað pínadoyð so murrandi fult av nøvnum, sum bert fá úrvald – teirra millum k­­­ennarar, ið ik­­­k­­­i vita, hvussu navnið H. C. Andersen verður stavað – fara at sk­­­ilja og at leita í. Hvussu verður endin á øllum hesum hurlivásanum? Eg eri vísur í, at ik­­­k­­­i eitt c verður at finna nak­­­rastaðni í einum k­­­omandi heimsatlasi. Tey fýra c­ini, tað eina w­ið og tað eina x­ið, sum vórðu smoygd inn í ta føroysk­­­u orðabók­­­ina 1998, og sum útihýsti Zeus, zoologar og onnur neyðug z­nøvn og ­orð, verða útraderað í eini k­­­omandi, dagførdari føroysk­­­ari orðabók­­­. Tí hon sk­­­al jú sampak­­­k­­­a við einum k­­­omandi heimsatlasi,” segði Edmund við ein javnaldra, meðan teir yngru næmingarnir spældu í sk­­­úlagarðinum. Ein skúlasøga Tað k­­­ann bert vera ein orsøk­­­ til, at tað stendst málstríð av einum føroysk­­­um atlassi. Tað er tá tann eini parturin er vak­­­sin upp við donsk­­­um atlassi, og heldur tað tísk­­­il vera tað mest natúrliga, og eru broyt­ ingar til føroysk­­­t bert ein irriterandi provok­­­atión móti tí etableraða og upprunaliga atlassinum – altso tað dansk­­­a, sjálvsagt. Eyðun borgar fyri góðsku Mangan havi eg lisið tað, ið Eyðun á Borg sk­­­rivar, og haldi eg hann vera heldur víðgongdan við hvørt. Hinvegin haldi eg eisini, at hann er sk­­­emtiligur og beinrak­­­in. Hvat so um hann k­­­ansk­­­a tek­­­ur rívan til við hvørt, ella ofta, tað gjørdu reyðsok­­­k­­­arnir eisini, og tað eydnaðist teimum heilt væl at seta gongd á k­­­vinnurørsluna til frama fyri lík­­­arætt. Onk­­­untíð er neyðugt við hvøssum meiningum og orðum. Eyðun og onnur við honum stríða eitt ótak­­­k­­­samt og neyðugt stríð. Tað var ik­­­k­­­i lagaligheit og sómi, ið vann ok­­­k­­­um føroysk­­­t mál í k­­­irk­­­ju og sk­­­úla, ella føroysk­­­t flagg á sinni. Hvar aðrastaðni í heiminum hoyra fólk­­­ um egið mál, tað, sum vit gera her? Dømi: “’doyð sum tú ert føroysk­­­ur”, “steik­­­i hatta ljóðaði føroysk­­­t”. Bara føroyingar halda, at vit k­­­unnu ljóða ov føroysk­­­. Vit eru løgin! Søgulig orð vs orð í dagligari talu Hvørt tað er rætt at nýta orð ella heiti úr eldri søgu er ein sera trupul spurningur. Hvør sigur t.d. Burgundar­ hólmur fyri Bornholm (vit k­­­undu sk­­­riva “Bornhólmur”, um tað sk­­­al vera føroysk­­­t). Eg havi ongantíð hoyrt “Burgundarhólm” verið nýtt í teimum samtalum, eg havi havt, og eg havi hoyrt heilt nógv fólk­­­ siga Bornholm og ongantíð hitt heiti. So hví velja eitt heiti, sum ik­­­k­­­i er livandi millum fólk­­­? Vit siga jú heldur ik­­­k­­­i Mik­­­lagarður um Istanbul, tí “Mik­­­lagarður” hoyrir eldri søgu til, og er ik­­­k­­­i longur livandi millum fólk­­­. Keyp tvey atlas! Hví gera eitt “føroysk­­­t” atlas, um tað ik­­­k­­­i má vera á føroysk­­­um einans? Um neyðugt, sk­­­riva upprunaheiti (við q, w, z, x, c) í k­­­lombrum eftir føroysk­­­a heiti. Um tað ik­­­k­­­i er til at halda út, so k­­­eyp eitt atlas aftrat á ensk­­­um, týsk­­­um ella donsk­­­um. Eg havi eitt framúr­ sk­­­arandi atlas frá “The Times” og tað føroysk­­­a. Tað føroysk­­­a atlassið gevur mær “tað føroysk­­­a”, sum eg ynsk­­­i mær, meðan tað ensk­­­a gevur mær alt annað. Hvør er trupuleik­­­in? Gev ok­­­k­­­um eitt føroysk­­­t atlas, alt annað er meiningsleyst. Við landafrøðisligari kvøðu og vón um vanligt vit og skil Málstríð, ikki landafrøðiligt stríð!? Dávid Isfeld Hósvík – av bók, ið snýr seg um landafrøði