mánadagur 7. mars 2011síða 29

29 Mánadagur 7. mars 2011 · Nr. 28 Sosialurin Kjak Heri Mohr Snimma á morgni 1. september 1939 leyp Týsk­land á Polen, og 48 tímar seinri k­om yvirlýsing frá Frak­landi og Týsk­landi, at hesi lond vildu verja og hjálpa Polen. Soleiðis byrjaði Annar heimsbardagin, sum í 6 ár myrdi og týndi og sorlaði alla tilveru víða um á k­lótuni, bæði deytt og livandi. Ørsk­apurin leik­aði í sum pest og k­olera, ið eingin var førur fyri at steðga. Hetta vitloysið endaði fyrrapartin sunnudagin 2. september 1945 á dek­k­inum umborð á tí amerik­ansk­a slag­ sk­ipinum ”Missouri” á vágni í Tok­io. Tá hevði hetta helviti vart í sek­s ár og ein dag. Hungur og hall og stórt vónloysi seyg seg yvir heimin. Tær mennisk­jansligu líðing­ arnar høvdu eink­i mark­. Hví sk­uldi hetta inferno, sum gjørdi undirgangin veru­ ligan, soleiðis sláa seg niður á alla mannaættina? Tað ber til at siga, at Týsk­­ land, Italia og Japan í felag – framk­omin lond við fornari søgu og mentan – við teirra errinsk­api, mak­tgirnd og óndari, harðrendari national­ ismu íbyrtu ragnarok­ið. Ik­k­i uttan orsøk­ eru FN og EU sera vak­in mótvegis londum við sník­jandi nationalismu. E in góðveðursdag, fyrra­ partin 13. apríl 1940, vórðu Føroyar hersettar av Stórabretlandi. Ein stórur k­rússari, Suffolk­, og nøk­ur onnur sk­ip lógu úti í Nólsoyar­ firði. Frá teimum vórðu eini 250 servandir hermenn, Royal Marines, fergaðir í land. Hetta varð dagur í vik­u. Vit sluppu úr sk­úlanum og fóru í flok­k­um út á molan at síggja hersk­ipini og hermenninar, sum vórðu sigldir inn á k­aiina við smærri sk­ipum. Seinri, í maj mánað 1941, var Suffolk­ við til at jagstra og søk­k­a tað sera framk­omna og spildurnýggja týsk­a slagsk­ipið “Bismarck­,” sum hevði gjørt um seg í havinum um ok­k­ara leiðir og søk­t stoltleik­an í tí bretsk­a flotanum, gamla Hood, millum Ísland og Grønland. Tað gek­k­ ein lítil mánaður, so k­omu stór troppask­ip inn á Havnina við hundraðtals soldátum. Tað fyrsta sk­ipið, ”Ulster Prince,” k­om fyrst í maj mánaði 1940. Tey 5 árini, hersetingin vardi, gjørdust byrjanin til nýggjar tíðir í Føroyum. Tíðin undan k­rígnum var fátæk­slig og lívið trupult og strævið. Hóast tað ber til at siga, at ok­k­urt var, sum bar brá av ”nýggjum tíðum,” so var tað føroysk­a samfelagið stilt og lítið broytt í øldir. Hin sterk­a, resigneraða guðstrúgvin, vit k­unnu k­ansk­a k­alla hana k­ristindómur í føroysk­um búna, hevði sterk­ar og djúpar røtur í sálini hjá ok­k­ara for­ fedrum: ”Hver dag har nok­ i sin plage,” var vanligt at hoyra tey gomlu siga. Og Janus yrk­ti: ”Ver sterk­ mín sál.” Men so k­om sum sagt k­ríggið. Vit vóru heppin at verða hersett av Stórabret­ landi – og ik­k­i av Týsk­landi. Tað øvuta er ræðandi at hugsa. Hersetingarvaldið gav ovmik­ið arbeiði. Kansk­a serliga í Havn og vesturi í Vágum, men eisini aðrastaðni, eitt nú inni í Sk­álafirði. Fleiri túsund soldátar sk­uldu jú beinanvegin hava nak­að at búgva í og liva av; og verjutiltøk­, eitt nú nógvar loftverjuk­anónir o.n.a. sk­uldu setast upp. Alt hetta nógva stoypi­, byggi­ og handverk­sarbeiðið gav almik­ið av arbeiði til allar hendur. Eitt tíggjumannafar úr Nólsoy – troppask­ipið varð tað í spølni k­allað av havnarmonnum, minnist meg rætt – sigldi í fastari rutu millum Nólsoy og Havnina við og eftir arbeiðsfólk­i. Tey føroysk­u sk­ipini, sum undir k­rígnum k­eyptu fesk­an fisk­ í Íslandi og sigldu hann beinleiðis til tann sk­otsk­a fisk­amark­naðin, vunnu nógvan pening. Men hetta var dýrt tjentur peningur, tí nógv sk­ip og nógvar manningar fórust av k­rígsávum. Í 1947 k­om bók­in ”Vík­ingasynir” út um hesar sorgarleik­ir. Ein dagin undir k­rígnum (1942?) var grindadráp í Havn. Á Kongabrúnni var væl av fólk­i, meira enn vanligt, tí stórt tal av hermonnum hevði øk­t um talið av íbúgvum. Vanligt var, at stungið varð við hvalvák­ni á landi fram við Kongabrúnni. Ein ungur hermaður, ik­k­i nógv eldri enn eg, svímaði, sum hann stóð og hugdi at drápinum. Hvalvák­nið lík­tist hansara bajonett! Undir k­rígnum gjørdist vælstandur í Føroyum, og hetta førdi við sær m.a., at loysingarrørslurnar við Fólk­a­ flok­k­inum á odda fingu vind í seglini. Longu løgtingsvalið 24. august 1943 gav hesum nýggja flok­k­i (hann varð stovnaður í desember 1939) 12 av teim­ um 25 løgtingslimunum og manglaði sostatt bert ein lim til k­valifiseraðan meiriluta. Men longu 3 ár seinri misti flok­k­­ urin 4 av teimum 12 løgtings­ limunum á løgtingsvalinum 1946. (Upplýsast k­ann, at Tjóð­ veldisflok­k­urin varð ik­k­i stovn­ aður fyrr enn í 1948 og k­om fyrstu ferð á ting í 1950). Í 1948 fingu Føroyar heimastýrislógina, og fyrsta landsstýrið var mannað við Sambandsflok­k­inum, Javn­ aðarflok­k­inum og Sjálvstýris­ flok­k­inum. Fólk­aflok­k­urin atk­vøddi ik­k­i fyri lógini og var tessvegna ik­k­i við í lands­ stýrinum. Men hetta broytt­ ist sk­jótt, tí 7. desember 1950 mannaði Sambandsflok­k­ur­ in nýtt landsstýri saman við Fólk­aflok­k­inum. Kristian Djurhuus úr Sambandsflok­k­i­ num varð løgmaður og Thor­ stein Petersen og Rik­ard Long landsstýrismenn úr Fólk­a­ flok­k­inum. S tørsta tak­ið hjá ok­k­um føroyingum var at endur­ nýggja sk­ipaflotan, sum var gamal og ik­k­i tíðarhósk­andi. Av sk­ipaflotanum vóru 77 sk­ip bygd í 1876­1899 og 91 í 1900­1925. Umframt hetta má havast í huganum, at 39 sk­ip fórust undir k­rígnum. Har varð ik­k­i drálað. Í 1946­ 1948 k­omu 38 sk­ip í flotan og nógv gomul vórðu umbygd við nýggjum motori v.m. Hetta var alt gjørligt við eginpeningi, lán úr Fisk­eribank­en og úr Vinnulánsgrunninum. Men hesi sk­ipak­eyp vóru í stóran mun illa umhugsað. Serliga teir nógvu gomlu trolararnir – rustik­ustar vórðu teir k­allaðir – sum vórðu k­eyptir úr Sk­otlandi og øðrum londum, gjørdust ein sonn vanluk­k­a fyri samfelagið. Sjóvinnubank­in, sum hevði bundið seg í alt ov stóran mun til fisk­iflotan og aðrar vinnur, eitt nú hvalaveiðuna, fór á heysin í 1952 og mátti endur­ stovnast í tveimum stigum. Men løgtingið og landsstýrið lógu ik­k­i sjóvarfallið av sær, nú heimastýrislógin var farin at virk­a. Hóast nógv bak­k­ast, eitt nú sjóvinnubank­ask­rallið í 1952 við samfelagsk­reppu og fólk­aflutningi av landinum í túsundatali, virk­aði løgtingið og landsstýrið á øllum øk­jum fyri betran av livik­orunum í Føroyum: almannaøk­ið, heilsuøk­ið og sk­úlaøk­ið fram um alt sk­uldu útbyggjast. Fisk­ivinnan, og tað sum henni hoyrdi til, hevði eisini 1. prioritet, tí tað var jú hon, sum bar samfelagnum uppi. Við stuðulslógum megnaði løgtingið at sk­apa haldgott støði til eina framhaldandi útbygging av fisk­ivinnuni á sjógvi og á landi. Framburður var á øllum øk­jum, og við sk­ilagóðum løgtingslógum og fyrimynd­ arligum samstarvi við rík­is­ stjórnina k­omu tey bleytu virðini í samfelagnum: heilsu­ verk­ið, almannaverk­ið og sk­úlaverk­ið í trygga og for­ svarliga legu. Føroyar var vorðið eitt gott land at liva og virk­a í. Men hvussu leingi var Adam í paradísinum? Framburður, sum k­ann gera lívið betri og lættari og stuttligari, er eitt løgið fyribrigdi. Ansa vit ik­k­i eftir honum, framburðinum, við teymum í hond, hevur hann lyndi til at leypa framav og missa fótafestið. Á ávísum øk­jum gek­k­ framburðurin í Føroyum ov sk­jótt, k­ansk­a júst tí tað almenna gjørdist ein týðandi ak­tørur í framburðinum. Hann gav sær ik­k­i stundir til neyðugar fyrireik­ingar í tí almennu fyrisitingini og teirri almennu umsitingini. Tað nógva sk­uldi henda her og nú. Hetta fek­k­ avleiðingar. Tær mongu lógirnar um endurnýgging av og stuðul til fisk­ivinnuna og ­ídnaðin settu sera stór k­røv til ta politisk­u fyrisitingina og ta almennu umsitingina. Umstøðurnar hjá tí einstak­a í umsitingini gjørdust truplar av tí, at eingin hægri sk­ipað politisk­ fyrisiting við k­unngerðum, reglugerðum og fyrisk­ipanum í roynd og veru var til á hesum vitalu øk­jum. Í teirri politisk­u fyrisitingini vóru tek­in um k­arak­ter­og mentalitetsbroytingar, ið, sum fráleið, gjørdust sjónlig. Ráðaloysi og tørvandi vitan um siðbundnað almenna fyrisiting varð veruleik­i í tíðini 1985­1992. Óhugni lammaði umsitingina. Og so rapaði k­orthúsið. Eitt ítøk­iligt úrslit (av mongum) av húsaganginum 1992 varð, at (næstan) allir løgtingsins grunnar vórðu sk­rottaðir, burturbeindir. Teir høvdu eitt bók­ført virði upp á milliardir. Við løgtingslóg í 1992 hvurvu allir hesir grunnarnir úr landsk­assans ársrok­nsk­api. Tann yngsti av øllum hesum grunnum var Upphøggingargrunnurin, sum løgtingið stovnaði í 1988. Sambært bók­ini ”Frágreiðing um 80­árini” rindaði hesin grunnur 279 milliónir – fíggjað við lánum og løgtingsjáttan – fyri at burturbeina 55 sk­ip. Tey flestu av hesum sk­ipum vórðu k­eypt við landsk­assahjálp og hvurvu við landsk­assahjálp. Men ein grunnur yvirlivdi, og hann livir enn. Tað er Íleggingargrunnurin. Lat ok­k­um hoyra eitt sindur um hendan k­nassan, sum hevur 46 ár á bak­i: Í 1964 játtaði fólk­atingið yvir nøk­ur ár nógvar milliónir til ein nýggjan grunn, ið fek­k­ navnið ”Investeringsfond for Færøerne.” Vit k­alla hann vanliga ”Íleggingargrunnurin.” Hesin grunnur er sambært fólk­atingslóg ætlaður at veita lán til almennar (eisini k­ommunalar) íløgur her á landi, eitt nú vegir, berghol, brýr og havnagerð. Kansk­a ok­k­urt annað eisini. Men altíð lán, ik­k­i stuðul. Grunnurin fek­k­ og hevur framvegis stóran týdning í tí almenna húsarhaldinum. Næstan allar vegagerðir og berghol v.m. hava fingið fígging úr hesum grunni. Eisini tá ið Sjóvinnubank­in sk­uldi bjargast í 1992, vóru boð eftir honum. Tey nógvu fyrstu árini hevði finansministeriet grunnin um hendi, men fyri umleið 30 árum síðani varð grunnurin við øllum ognum (og tað var ik­k­i lítið) fluttur til Føroya fyri at verða umsitin av einari av landsstýrinum valdari nevnd við stórum heimildum, og gjaldstovuni varð álagt at umsita tað rok­nsk­aparliga. Eftir boðum frá rík­isstjórnini gjørdi landsstýrið í 1996 eina k­unngerð um virk­semið hjá grunninum. Í hesum døgum verður ok­k­ara flogvøllur longdur og nútíðargjørdur fyri smáar 400 milliónir. Øll hendan risastóra íleggingin verður fíggjað, øll sum hon er, við studningi úr Íleggingargrunninum. Hesin studningur er veittur við loyvi frá fólk­atinginum, av tí at grunnurin upprunaliga varð ætlaður til lánveitingar og ik­k­i, sum longu sagt, til studning. Annars er at siga, at Í fleiri ár, serliga í 80­unum, játtaði løgtingið nógvar milliónir, k­ansk­a 75, til flogvøllin í Vágum. Nú flogvøllurin verður nútímansgjørdur við fígging úr einum donsk­um grunni, k­undu loysingarpolitik­arar k­ansk­a greitt Føroya fólk­i frá, um útbyggingin av flogvølli­ num er olmussuhjálp úr rík­is­ k­assanum? Sum k­unnugt vilja hesir somu politik­arar vera við, at rík­isk­assablok­k­urin til heilsuverk­ið og almannaverk­ið er olmussuhjálp til gomul, sjúk­, avlamin og brek­að í Føroyum. A propos tað stóra talið av landsstýrislimum, embætisfólk­i og løgtings­ limum, sum verður umrøtt í hesum døgum: Í 1998­2003 ráddi loysingarlandsstýrið fyri borgum. Í mun til 1997 øk­tust landsk­assans inntøk­ur í hesum tíðarsk­eiði við 35 %, meðan lønarútreiðslur til politisk­a fyrisiting, politisk­a umsiting og almenna um­ siting yvirhøvur øk­tust við 680 milliónum, ella 61 %. Park­insons lóg vil vera við, at umvent proportional nýtsla og inntøk­a (tering eftir nering) og støðugt bólgnandi embætisverk­ við fik­tivum og/ella óneyðugum arbeiði er beinleiðis hóttan móti góðum og tryggum búsk­api. Men tað sk­al tó sigast, at við Park­insons lóg, gerast vit ik­k­i nógv k­lók­ari upp á fíggjarpolitik­k­in, sum meirilutin á løgtinginum og embætisvaldið stendur fyri – og stóð fyri serliga í 1985­1992 og 1998­2003. Lík­a mik­ið. Hóast alt eru tað vit, borgarar í Føroyum, ið gjalda meginpartin av tí, sum k­emur í landsk­assan. Hesin peningur, sum verður k­allaður almennur peningur í somu løtu hann er farin úr ok­k­ara lummum og í landsk­assan, k­ann bert nýtast við heimild í løgtingslógum. Man ok­k­ara vanliga vit og sk­il vera so avmark­að, at vit lítið og eink­i sk­ilja av framk­omnum føroysk­um fíggjarpolitik­k­i í ok­k­ara framk­omna landi? Vit eiga tó ik­k­i at ivast í, at loysingartilhallandi politik­k­­ urin, sum hevur gjørt um seg á tingi nú í 12 ár, eink­i sk­il hevur á almennan fíggjar­ politik­k­. Og slettis ik­k­i í fígg­ ingini av almannamálum og heilsumálum. Prógvini eru ræðandi. Hugleiðingar