fríggjadagur 11. mars 2011síða 8

nr. 30 · 11. mars 2011 8 VIKUSKIFTI Eingin rEvsing at eta sunt ÆtlanIn er ikki, at føroyIngar skulu gnaga eitt broKKolIhøVd. endamálið er heldUr ikki, at føroyIngar skulu fara frá garnatálgInI aftur við røstUm fiski, tí tað er sUnnarI at eta olIVenoljU. málið er hInVegIn at fáa føroyingar at KóKa røtur og gUlarøtUr aftur við ræsta fIsKInUm og geva garnatálgInUm minni rúmd á tallerKInUm Sunnur koStur uni Holm Johannesen uni@sosialurin.fo – Seinastu tvey árini hava verið rørslu ár. Tað er sera einfalt. Annað hvørt hava vit lurtað og eru farin út at renna at ganga, ella hava vit ikki. Nú er kostár. Vit sleppa ikki undan mati og eru tengd at hon um hvønn dag. Soleiðis tekur Snorri Patursson til. Hann er ein av trimum kostfrøðingum, sum skulu fremja ymisk átøk, sum hava til endamáls at gera matvanarnar í Før oyum so góðar sum tilber. Hví skal eg eta sunt? – Eitt vanligt svar er, at kroppurin verð ur glaðari. Kroppurin og sálin fær tað betri. Eta vit rættan mat, orka vit betur, eru væl uppløgd og fáa meira frá hondini. Rættu kostur er eisini týðandi, tá ið ræður um at fyribyrgja lívsstíls sjúk um, so sum ov høgum blóð trýsti, ovur fiti, sukursjúku og æðrakálking. Mat vanar er eitt eymt evni, og í grundini skal tað eisini fáa frið. Endamálið hjá okkum er ikki at fáa føroyingar at fara frá garna­ tálginum aftur við røstum fiski, tí tað er sunnari at eta olivenolju. Vit ætla hinvegin at fáa føroyingar at kóka røtur og gula røtur aftur við ræsta fisk inum og læta garna tálgina fylla minni á tallerk inum. er tað stuttligt at eta sunt? – Eg haldi tað vera stuttligt at gera »ljótt« og undirmett grønmeti til part av einari leskiligari máltíð. Tað er hugvekjandi, hvussu nógvir goymdir skattir eru í at blanda sitrus fruktir og rótfruktir saman. Tað festligasta av øllum er, at júst hetta »ljóta« grønmeti oftast er tað bíligasta, og eisini oftast hevur nógv hægri føðsluvirðið. Hugburðurin er onkursvegna, at um tú ikki etur eina rúgvu av salatbløðum, so etur tú ikki sunt. Vit ætla ikki, at føroyingar skulu gnaga eitt brokkolihøvd um dagin. At eta sunt skal ikki kennast sum ein revsing. Ætlanin er at sníkja sunnheit inn í ger andiskostin, sum tildømis at læta rivn ar rótfruktir í eina kjøtfars. samstundis, sum vit røra okkum meira enn nakrantíð áður, hava vit heldur ongantíð havt so stórar trupulleikar av ovurfiti. Hvussu ber tað til? – Eins og vit hava eina stóra gjógv millum rík og fátøk, hava vit eina stóra gjógv millum tey, ið eru sunn og ósunn. Føroyar hava somu trupulleikar, sum londini kring okkum. Vit røra okk um snøgt sagt alt ov lítið, sammett við okk ara inntøku av mati. Matur verður ikki raðfestur serliga høgt. Kost urin er ein avgreiðsluspurningur. Hugurin er lítil til at standa framman fyri grýt­ unum. Úrslitið er skjótur og ósunnur matur. matsendingar og góð ráð um kostvanar floyma yvir okkum sum ongantíð áður. skilir tú, at fólk hava torført at fylgja øllum ráðunum? – Ein stórur trupulleiki hevur verið hesir sjálvútlærdu sunnheitsapotslarnir, sum fáa pláss og tíð í miðlunum. Tað er ein løtuvinningur hjá teimum at sleppa framat og vísa á, at tað er ikki sunt at eta hetta og hatta. Granskarar draga eina línu, eingin ivi um tað. Besta dømið er tey átta kostráðini. Tað er vísind. Tung gransking tekur langa tíð, men úrslitið er væl og virðiliga eftirfarandi. Vit skulu eisini duga at skilja frá. Eg kann ikki torga, tá føroyingar siga mær, at nú siga »tey«, at tað er ikki sunt at eta eplir. Hvørji eru tey? Er tað eftirfarandi? Vit skulu eisini hava keldukritikk, tá tað snýr seg um mat. Hvussu kunnu vit føroyingar heilt einfalt eta sunnari? Vit áttu at raðfest okkara proteinríka fisk, sum floymir kring okkum, mun­ andi hægri. Tað snilda, sum vit kanska ikki hugsa so nógv um, er, at protein mettar meira enn kolhydrat og feitt. Tað er eisini umráðanadi, at vit eta grov ari kost, sum tildømis meira full­ korn í breyði. Vit kunnu eisini skifta morgun matarskálina av kornflakes út við havragrýn, og tað ber eisini til at brúka meira havragrýn í dagligu mat­ gerðini. Skilagott er at eta meira av káls løgum, rótfruktum, bjølgfruktum og ymsum nøtum. Harumframt er sera týdn ingarmikið at hava í huga, hvussu stórar mongdir av mati, vit fylla á tallerkin. nýggjastu ráðini eru nú, at vit skulu eta nógv av summum fruktum, millum annað appelsinum og súreplum, men búnar bananir og ananas skulu vit ikki eta nógv av. Hví? – Svarið er einfalt. Tað skal ikki skiljast soleiðis, at bananir eru ósunnar, og at vit ikki skulu eta ananas, hesar hava eitt hægri innihald av sukri og tískil eisini eina hægri orkunøgd. Pasta, hvussu sunt er tað? – Pasta er sunt, men fullkornspasta er sunnari. Tú verður meira mettur av full kornspasta, og tú etur minni av tí. Hvat saknar tú av mati í føroyum? – Tað er stórur saknur í størri úrvali. Tað ræður um at gera tað lættari hjá brúk aranum at velja sunt. Sum dømi sakni eg nógv fleiri fiskasløg í handlunum og á matstovunum í Føroyum. Millum annað feskan makrel, ið smakkar fantastisk bæði á grill og pannu. Eisini kundi eg hugsa mær fleiri viðskerar fram­ leiddar í Føroyum. Eg sakni, at før­ oysku matstovurnar hugsa meira um grovt grønmeti, fullkornsbakstur og heilsugóðan kost. Tað ber væl til at eta salat og grønmeti aftur við einum góð­ um búffi. Trupulleikin er, at búffurin fyllir ov nógv, meðan grønmeti ikki fær stór vegis rúmd á talerkinum. Tað eru slík smá viðurskifti, sum kunnu broyta nógv. tú er partur av einum toymi, sum er sett í samband við kostárið 2011. Hvør er tykkara størsta avbjóðing? – Vit standa ikki á odda fyri einari heksa jagt, sum skal geva føroyingar ringa samvitsku, hvørja ferð, teir eta ósunt. Endamálið hjá okkum er at upp lýsa og gera greitt, at tað ber væl til at eta sunt, uttan at broyta matvanarnar stórvegis. Vit skulu prógva, at við at smáum broytingum, og við at hugsa seg eitt sindur um, er gjørligt at liva væl sunnari.