mikudagur 4. mai 2011síða 34

Mikudagur 4. mai 2011 · Nr. 51 34 Sosialurin Miðvikan 18. partur Hægstu donsku embætismenninir í Føroyum í 1918 vóru Rytter, amt­ maður,Thygesen dómari og Vest, sum var fúti. Í 1915 var ein ungur cand. jur. Edvard Mortensen, sum seinni fekk sær navnið Mitens, uppstillaður til fólkatingsvalið. Hann segði seg vilja stuðla sjálvstýrisflokkin og danska flokkin Radikala Vinstra á fólkatingi. Pápi hansara var Niels J. Mortensen, stórkeypmaður á Tvør­ oyri og millióningur, hetta merkti nógv tá. Hann stuðlaði sonin á allan møguligan hátt, ikki minst peningaliga. Edvard hevði eisini undir valstríðnum fingið velj arar­ nar at meta seg sum eitt bindi lið millum sambandspolitikk og sjálv­ stýris politikk. Hetta nýtti Mitens ofta í síni tíð í politikki at leggja upp til neyðsemjur. Tí kom hann ofta at verða kallaður “Komprimitens”. Men hetta dámdi fólki væl, og hann varð valdur. Í 1918 varð aftur fólkatingsval. Undir valstríðnum kom eitt fjarrit frá forsætisráðharranum Zahle til amtmannin um, at stjórnin fegin vil hava Edvard Mitens afturvaldan til fólkatingið. Hetta var roknað sum ein óhoyrd uppílegging til eitt slíkt val. Tað var ikki bert sam bands­ flokkurin, sum tók hetta illa upp, men eisini nevndu embætismenn, sum í stundini sum mótmæli bóðu um at verða loystir úr starvi. Hetta koma eisini at hoyrast í restini av ríkinum. So vítt eg minnist varð amtmaðurin beinanvegin loystur úr starvi, meðan fútin og dómarin fóru frá nakað seinni. [Petur Alberg hevur tó í bókini um hann eina eitt sindur øðrvísi søgu um hetta mál. Sambært hon­ um hevði Zahle ikki beinleiðis sagt amtmanninum, at hann stuðlaði Mitens. Men hann hevði sagt hetta við donsk bløð. Zahle hevði síðani í telegrammi sent amtmanninum hesi tíðindi við boð um at senda telegrammið víðari til Edvard.] Tarvar springa, tað gjørdi Jóannes Patursson ikki Formaðurin í Sjálvstýrisflokkinum, Jóannes Patursson, hevði ført seg fram á ein slíkan hátt, at limir í landstinginum, har hann var limur, mettu hansara útspæl mestsum sum landasvik. Hesir fingu meiri­ lutan í landstinginum at seta eina nevnd at kanna henda eyma spurn ing. Í hesum sambandi vóru nøkur for hoyr í Føroyum. Tá kom eg at virka sum rættarvitni. Í onkrum førum var eg eisini tulkur millum J. Patursson og forhoyrsleiðaran Thygesen, dómara. Patursson vildi ikki tosa danskt, og Thygesen vildi ikki skilja føroyskt, hóast tað hjá hvørgum teirra var nakar trupul­ leiki. Eg minnist, at eg í hesum for­ hoyri kom í sríð við Patursson um týðingina av danska orðinum "springe". Eg týddi hetta til "springa". Hesum mótmælti Patursson og segði, at "tarvar springa, tað geri eg ikki." Endin á hesum máli varð tó, at Patursson varðveitti sín sess í lands tinginum. Patursson var annars ein sera sjar merandi maður, vakur og tignar­ ligur. Sum ungur minnist eg, at á fólkafundum og politiskum fund­ um byrjaði hann vanliga soleiðis: "Áðrenn eg byrji skal eg heilsa tykkum frá kongi." Hetta hevði stóra ávirkan millum teir konga­ trúgvu føroyingarnar. Tað fór eins og eitt suð gjøgnum fjøldina, sum var púra ovfarin av hesum sjálv­ stýrismanni, sum soleiðis var á talufót við sjálvan kong. Tilboðið í 1906 Tann fyrsta valfundin eg minnist var í 1906. Tað var hetta árið Paturs­ son kom heim við sínum gitna sjálv stýristilboði, sum langt frá var so nógv á sjálvstýrisleið, sum heimastýrislógin seinni gjørdist. Hetta tilboðið skapti stóra øsing millum føroyskar politikarar og førdi til, at Sambandsflokkurin varð stovnaður sum mótvekt til til boðið, sum var gjørt í samráð við for sætis ráðharran J. C. Christensen. Hetta førdi eisini til stovnanina av sjálv stýris flokkinum, sum stuðlaði tilboð num. Hesin fundur var kommunu­ skúlagarðinum í Havn, har tað var fult av fólki. Patursson var fyrsti talari. Hann greiddi frá tilboðnum og endaði við at spyrja, um nakar var ímóti tí. Tá hoyrdi eg ein, sum við mynd­ ig ari rødd svaraði: “Tað havi eg”, og hann fór beint upp á talarastólin. Tá var hetta suðuroyarsýslumaður Oliver Effersøe, sum seinni saman við Fríðrik Petersen prósti og øðrum kom at stovna Sambandsflokkin. Teir blivu eisini hvør eftir annan formenn fyri flokkin. Eg kann ikki minnast, hvat Effer­ søe segði. Men eg minnist, at eg var meira í parti við Patursson út frá tí sjónarmiði, at tað var óhøviskt av einum manni at koma upp og órógva ein mann í hansara talu. Tá ið eg kom heim, greiddi eg frá fundinum og segði meg eisini argast inn á Effersøe. Men tá ið pápi og abbi greiddu mær frá, hvat lá aftanfyri atburðin hjá Efferøe, tá kom eg at síggja hetta í einum øðrum ljósi. Seinni gjørdist pápi tingmaður fyri sambandsflokkin, og seinni gjørdist eg sjálvur oddamaður í flokk inum. Men eg havi vist verið av teimum meira frísinnaðu sam­ bands monnunum. Pápi stillaði upp til løgtingsvalið, sum var eftir at tilboðið kom fram. Hann fekk eitt gott val, og tað fekk flokkurin eisini. Heise hevði ikki brúk fyri hjálp Eftirmaðurin hjá Thygesen sum dómari gjørdist Frederik Heise. Hann var heilt ungur og óroyndur. Eg visti, at hann fór at møta mong­ um serligum føroyskum viður­ skiftum, sum hann einki kendi til. Eg bjóðaði mær til at hjálpa honum á allan hátt. Eg fekk ikki so mikið sum eina tøkk. Hann skuldi nokk klára seg sjálvan. Hetta var ein heilt annar tóni enn hjá undanmanni hansara. Hóast Thygesen kendi væl til føroysk viðurskifti, spurdi hann meg ofta til ráðs, tá okkurt ivamál kundi vera. Tað er eisini mín roynd, at hóast ikki sjálvur útbúgvin løgfrøðingur, so kann ein gjøgnum sínar arbeiðsroyndir fáa somu førleikar sum hjá útbúnum løgfrøðingum. Tað mundi eisini vera ásannandi hetta, at eg fleiri ferðir varð settur sorinskrivari. Eg og Heise komu tó at arbeiða stutt saman, tí sama ár sum hann kom, gjørdist eg sýslumaður. Heise var dómari til 1924. Stahlsmith gjørdist amtmaður aftaná Rytter, men hann doyði longu í 1920 av sponsku sjúku undir eini tænastuferð til Danmarkar. Hansara eftirmaður gjørdist Elias Olrik, sum kom at vera amtmaður fram til 1929. Kristian Djurhuus: Jóannes Patursson læt heilsa frá kongi Í hesum partinum kemur Kristian Djurhuus eitt sindur inn á politikk. Millum annað greiðir hann frá, at hann í fyrsta umfari helt við Jóannes Patursson, men tað vardi ikki so leingi Tað var her í kommunuskúlagarðinum í Havn, at Jóannes Patursson í 1906 legði fram sítt tiltikna “tilboð”, sum kom at merkja so nógv fyri føroyskan politikk. Vit hava frásøgn frá fundinum frá einum eygnavitni, Kristian Djurhuus. Fútin Christian Frederik Vilhelm Vest var ein av donsku embætismonnunum, sum legði frá sær eftir gøluna í 1918. Frederik Heise gjørdist nýggjur dómari eftir Hans Chr. Tygesen. Kristian Djurhuus bjóðaði sær at ráðgeva honum, men hesum hevði hann ikki áhuga fyri.