hósdagur 14. mars 2002síða 7

12 Nr. 51 - 14. mars 2002 Nr. 51 - 14. mars 2002 13 The Restructuring of the Faroese Economy, Granskingardepilin fyri økismenning. Samfundslitteratur, København 2002. UMMÆLI Rolf Guttesen Ein snotilig bók er send mær til ummælis, sum fimm manns á Gransking- ardeplinum fyri Økis- menning í Klaksvík hava skrivað. Teir eru B. Mort- ensen, Ó. Høgnesen, G. Hovgaard, D. Holm og R. Apostle. Hon er útgivin á danska forlagnum Sam- fundslitteratur í Keyp- mannahavn. Bókin er skrivað á eing- ilskum. Og tað kann væl undra, eftir sum áhugin fyri úrslitum og ráðum frá hes- um unga stovni man vera størstur í Føroyum. Men teir skriva í innganginum, at hon fer at koma á før- oyskum seinni. Tittulin er The Restruc- turing of the Faroese Eco- nomy ella umskipan av føroyska búskapinum, hóast eingin teirra er búskaparfrøðingur, og í tí liggur, at teir leggja dent á tað, sum hent er seinastu 10 árini. Tann umskipan ella umstrukturering, sum er farin fram aftaná kreppuna fyrst í 90-unum. Har er eisini ein undirtittul: ‘The Significance of the inner Periphery’, ella týdningurin af innaru periferiini ella útjaðaranum. Hvat, ið henda sonevnda innara periferi er, skal eg venda aftur til seinni. Uppbygging av bókini Fýra kapitlar viðgera so- nevnd ”case-studies” ella eru kanningar av ítøkiligum dømum, og tey eru í stutt- um Tvøroyri-Vágur, Fugla- fjørður, Klaksvík og so alivinnan. Tey verða við tí fyri eygað at finna tað, sum er eins, og tað, sum líkist frá í hesum dømum, hvat viðvíkur fortreytum, útvikl- ing, kreppuárin og so hvussu bygdirnar komu sær undan hesa kreppu aftur. Eitt fyrsta og síðsta kapittul skrivar um teori. Tað ætlaði eg ikki at gera nógv burturúr, tí tey fýra konkretu kapitlini kunnu saktans lesast uttan nakra upplæring í post-fordismu. Eitt áhugavert hugtak verður viðgjørt teir kalla coping strategies. Tað kann kanska umskrivast til: Hvussu gerast vit før fyri at leggja eina leið, at vit gerast før fyri at vinna á trupulleikunum? Dentur verður lagdur á at leita eftir hesum strategium í teim viðgjørdu dømunum. Og tað er skilagott. Men spurn- ingurin er um hesar størru bygdir hava havt nakra strategi sum tær hava roynt at realisera. Tað haldi eg ikki man kann siga. Úrslitið man mest vera eitt rættiliga tilvildarligt úrslit av per- sónum og tratitiónum. Annars kann sigast, at djúptgangandi kanningar av ”exemplariskum” døm- um kunnu geva eina góða fatan av teim veruligu strukturunum og mekanis- munum, sum liggja í gongdini og broytingunum har. Klaksvíkingarnir brúka sjálvir hugtakið ”mechan- ism” onkunstaðni, men tað er ógreitt um teir byggja á eitt ástøði sum nevnist ”cirtical realism”. Eingils- maðurin Andrew Sayer, sosiologur í Lancaster, nevnir hetta slag av kann- ingum ”intensive research”, sum merkir, at kanningin fer í dýpdina í fáum væl- valdum dømum, fyri har at finna tær virkandi mekan- ismurnar, sum kunnu forklára gongdina. Sostatt forkastar hann tað ”eksten- siva” slagið av kanningum, (positivisma), sum brúka tonsavís av tølum og stati- stikki, sum ongantíð kann geva meira enn nakrar leysar ábendingar um tað, sum veruliga liggur undir. Metoda ella framferðarháttur Um framferðarháttin, metoduna, siga teir at teir skilja millum • 1: miðdepilin, sum er Tórshavnarøkið, • 2: innaru periferiina, sum eru kommunur, sum hava fleri enn 1000 íbúgvar, tað eru Klaksvík, Runa- vík-Nes, Vestmanna, Miðvág, Tvøroyri og Vágur. • Restin kallast so ytra periferiin, og í hesum bólki koma so bæði Kirkjubøur og Mykines, Sumba og Gøta, Sjóvar og Svínoy. Eg haldi ikki, at ein slík uppbýting er haldgóð ella skilagóð. Teir hyggja (næstan) blint eftir kommunum og teirra fólkatali. Her falla teir aftur í gamla positivismu og taxonomi. Teir hyggja ikki eftir funktiónellum økjum. Um bygdir, býir ella økir heva góða havn, nógv ar- beiðspláss, handil ella tænastur. Teir leggja Nes og Runavík saman, men ikki Sandavág-Miðvág. Og Sjóvar kommuna hevði 1. jan. 2000 longu 1003 íbúgvar. Hví Kirkjubøur liggur í ytru periferi, men Kaldbak í miðdeplinum, tí henda gamla kommuna einaferð fór uppí Havnar kommunu, fái eg onga meining í. So her er okkurt teoretiskt teir eiga at hugsa ígjøgnum enn eina ferð. Sjálvir skriva teir í við- gerðini av stóru bygdunum í Suðuroynni eitt brot, sum kallast The problem of di- stance (s. 68). Og júst hetta, frástøðan ella ferðingatíðin til Havnar og miðøkið, hevur størri týdning enn tað at kommunan hevur 999 ella 1011 íbúgvar. Fýra konkret dømir Lýsingarnar av teim fýra konkretu dømunum eru heilt upplýsandi. Onkuntíð kemur væl av gamlari søgu við, men aðrastaðni er í so nógv av smáputli við, til dømis tá sagt verður frá, at bókhaldarin í einum firma er ein 75 ára gomul kona, sum lærdi at skriva teldu tá hon var 60. Annars eru teir beskrivandi partarnir til tíðir skiftandi í presisión. Onkuntíð fáa vit bæði bygd, for- og eftirnavn, onkuntíð fáa vit hvørki bygd ella navn. Men sum heild er hetta rættiliga forvitnisligur lestur. Kaos í staðanøvnum. Hvar liggja Bird Cove og Cross bay??? Tó noyðist eg at nevna kapitlið um alivinnuna, har fyrra helvt er klár, men seinna er ikki lesandi vegna tess, at eg ikki kenni tey har nevndu staðarnøvnini aftur. Á síðu 143 fara teir at tosa um North Point og the main town og Green Sound. Á næstu síðu nevna teir Westbay Salmon, sum kanska er tað sama sum West salmon? Á síðu 146- 149 gongur heilt av skrið- uni. Vit koma til eksotisk pláss, sum eita Pig Island, Strand, Fiskaverking, og the western central island. Seinni (s. 147) siga teir frá, at fiskur verður seldur til Faeroese buyers in Gentle bay and Midway. Er tað Midway í Kyrrahavinum, teir meina við? So fara teir á somu síðu til felagið South Salmon, sum millum annað virkar í South Bay og hevur keypt aliloyvi í Midpoint, og teir hava aliringar í Whale Harbour. Okkurt gongur fyri seg í Pirates Cove, og teir hava samband við onkran í Bird Cove. Okkurt hendir í Cross Bay og Whale Cove. Eg royndi at hyggja at Føroyakortinum, men eg var púra (lost(. Heldur ikki telefonbókin ella vega- skeltini kundu føra meg til Contrary Bay ella Pig Bay. Og gamla fiskikortið hjá bretskum trolaraskiparum ”Close’s Fischermen’s Chart” hevur ikki brúkt hesa forbrongling ella staðanavnaimperialismu. Á síðu 148 fara teir til Norðoyggjarnar, giti eg. Umtala eitt firma North Salmon og okkurt liggur í North Bay og Whale Sound, og longu nú eri eg vilstur aftur. Men tokan lættir eitt sindur í Harold’s Sound, sum kanska er Haraldssund. Eisini royni eg at gita, at Sundafjørður skal vera Sundalagið. Tíverri er hetta tað reina kaos. Tað líkist ongum at skriva sovorðið volapykk. Her átti Høgnesen, sum er medhøvundur saman við Apostle, at lisið rættlestur meira enn einaferð. Men í grundini hava før- oyskir staðanavna-sjong- lørar við Svenning Tausen á odda sjálvir lagt kósina. Teir hava í Heimsatlass- inum, sum verður brúkt í skúlunum, sjálvir víst leið- ina, og brongla staðnøvn víða hvar í verðini. Grøn- høvdaoyggjar, Hammer- fjørður, Móritania, Høvda- staður og Kili. Fylgja vit logikkinum í Heimsatlassinum, so er tað heilt og fult í lagi, at ein eingilsmaður ella canadiari skrivar um Contrary Point og Pig Bay, tá teir innføddu í Føroyum tosa um Tvør- oyri og Porkeri. Keðilig lýti í annars spennandi bók Men sum heild meti eg hetta at vera eitt rímiligt stig frammá hjá økismenn- ingardeplinum. Savnan, skipan og útskriving av vitan um nýggjaru søguna, hvussu samfelagið er sam- ansett og virkar í dag er neyðugt. Fotomyndirnar eru ikki allar líka góðar, men fleiri kort og tabellir eru í lagi. Kanska manglar eitt index ella evnisorða- og navna- listi, tað hevði gjørt tilfarið brúkiligari. Men hetta kann rættast í komandi føroysku útgávuni. ”Inngangsbønina”, ein yrking eftir Chr. Matras: Hitt blinda liðið, sum eg altíð havi hildið verið ræðuliga, haldi eg vera óhóskandi, um hon vísir til manningina í Klaksvík. Men tað var kanska heldur ikki ætlanin? Afturímóti er permu- myndin eftir Ingálv av Reyni vælvald. Hon kann útleggjast bæði sum kenslur, ein forvirraður veruleiki og trupulleikar við at ’strukturera’ lívið og tilveruna. Frálík bók við ringum lýti Rolf Guttesen, professari við lærda háskúlan í Keyp- mannahavn, ummælir bókina The Restructuring of the Faroese Economy Tað er Granskingardepilin fyri økismenning, sum hevur latið bókina The Restructuring of the Faroese Economy úr hondum. Á myndini síggjast nakrir av rithøvundanum á tíðindafundi í sambandi við at bókin varð løgd fram fyri almenninginum Mynd: Finnur Justinussen Óli Jacobsen Eitt av endamálunum við fullveldisætlanunum hevur verið, at Føroyar skuldu fáa sín pláss á heimspolitiska leikpallinum, ella “eina flaggstong í New York”, sum tað hevur verið tikið til. Hetta kann eisini vera ein góður tanki. Í heims- politikkinum eru nógvar góðar kreftir, sum royna at bøta um støðuna í heimi- num, og her er altíð brúk fyri góðum kreftum afturat. Tí tað vísir seg nevniliga, at uttan mun til, hvussu nógv- ar kreftir ið eru, sum vilja byggja upp, so eru eins nógvar, sum vilja bróta niður, og tað er so nógv lættari. Miðeystur er eitt gott dømi um hetta. Tjóðveldisflokkurin fingið platform. Tjóðveldisflokkurin fekk við fólkatingsvalið ein plat- form, sum kann vísa, hvat flokkurin stendur fyri á hesum øki. Hann hevur eis- ini longu staðfest, hvønn leiklut flokkurin ætlar sær at hava í viðurskiftum mill- um lond. Og kann hetta verða lýst við ráðstevnuni, sum mitt í februar var hildin í Grøn- landi, har viðgjørdir vórðu teir ymsu møguleikarnir fyri sjálvstýri hjá einum landi sum Grønland, og tjóðveldisflokkurin á fólkatingi var umboðaður. Henda ráðstevna varð viðgjørd sum høvuðstíðindi í “Fregnir”, sum má roknast at vera málgagn fyri nevn- du umboð, og tað vóru eis- ini hesi, sum eru keldan til hesi tíðindi. Íslendski pro- fessarin Gudmundur Al- fredsson hevði eina fram- løgu um gongdina, tá Grøn- land í 1954 samb. donsku grundlógini gjørdist ein javnsettur partur av Dan- mark. Í fráboðan til ST hevði danska stjórnin ivast í, um fólkið í Grønlandi kundi kallast eskimoar, tí upprunafólkið var so nógv blandað við europearar. Tjóðveldisflokkurin: “Donsk statsrasisma”. Hetta fekk onkran grøn- lendskan politikkara at tosa um danska “statsrasismu” á fundinum. Og hendan boð- skapin hevur tjóðveldis- flokkurin á fólkatingi verið skjótur at fáa útbreiddan í Føroyum. Lutvíst sum høvuðssøgu í Fregnir, men ikki minst á teimum “spísi- seðlum”, sum hava hingið í hvørjum kioskglugga í eini heilari viku. Og Fregnir kann frøa seg um, at henda “avdúking” skal hava skapt eina rættuliga øsing í Grøn- landi. Men hvat siga tey í Grønlandi? Tað áhugaverda er tó, hvat grønlendsku bløðini hava skrivað um hetta mál. Tað eru tvey stór landsumfat- andi bløð í Grønlandi, nevniliga AG/Grønlands- posten og Sermitsiak, og tað er sera áhugavert at staðfesta, hvussu hesi bløð- ini hava tikið ímóti hesum boðskapi. AG/Grønlandsposten hevur eina sakliga frásøgn frá ráðstevnuni, men Gud- mundur Alfredsson er als ikki tikin uppá tungu og enn minni eru hansara sjón- armið umrødd. Sermitsiak hevur umrøðu av íslendska professara- num, men hansara sjónar- mið um “statsrasismu” eru als ikki nevnd. Men blaðið hevur eina oddagrein, sum meira enn annað vísir mun- in millum eitt seriøst blað og eitt sum ikki er tað. Fyrst verður nevnt, at dan- ska professarin dr.jur. Fred- erik Harhoff, sum eisini var við á ráðstevnuni, er púra ósamdur við Alfredsson. Og Harhoff er júst blivin doktari uppá eina drúgva ritgerð um júst hetta evnið, nevniliga støðuna hjá Før- oyum og Grønlandi í ríkis- felagsskapinum. So tað er ikki givið, at talan er um ein bíbilskan sannleika hjá Alfredsson! Boðskapurin elvir til hatur millum danir og grønlendingar. Í oddagreinini verður víst til orðaskiftið, sum hevur verið í Grønlandi um hesi sjónarmið. Tað er gott við orðaskifti, sigur blaðið, men í hesum førinum “kan (det) let... få den konse- kvens, at der opstår et had til Danmark og danskerne og altså en ny splittelse mellem de to befolknings- grupper... det er ikke godt, at en hel befolkning inklu- siv alle de danskere, der er taget til Grønland for at ud- føre et stykke arbejde, de er blevet bedt om, bliver lagt for had. Seinni verður sagt í odda- greinini: Der er ingen tvivl om, at Danmark på de fleste områder i forholdet til Grønland lever op til internationale krav. Men på et par områder svigter Dan- mark. Det er i forhold til ejendomsretten til jorden og undergrunden, og det er i forhold til sikkerheds- og udenrigspolitik. På begge områder bør Danmark tage sin stilling op til revision... Fleiri danskar stjórnir hava annars viljað tikið júst hesi mál upp. Alfredsson setir ilt millum bróðurfólk. Tað er rættuliga greitt, at grønlendska blaðið metir uppgávuna hjá Alfredsson vera at seta ilt millum danir og grønlendingar og at skapa hatur millum hesi fólkini. Og sum tey ábyrgd- arbløð tey grønlendsku eru, vilja tey ikki medvirka til nakað, sum ríður so lágt sum hetta. Tað er neyvan ivi um, at verður farið at grópa í skjøl upp til 50 ár aftur í tíðina verður lætt at finna prógv fyri, at “danir hava verið fanar” í Grønlandi, um tað bert verða tikin tey “prógv” sum hóska endamálinum. Men ein skal nærum vera “professari” fyri at síggja burtur frá øllum tí, sum annars er hent seinni í Grønlandi á sjálvstýrisøki- num. Verandi heimastýris- skipan í Grønlandi er jú vorðin til í semju við valdar grønlendskar myndugleikar í 1979, og hon er enntá góðkent við eini fólkaat- kvøðu. Her skal eisini vera havt í huga, at Grønland er einasta øki í ES, sum er far- ið út úr ES eftir at hava ver- ið innlimað. Hetta høvdu teir ikki kunnað gjørt uttan danskan stuðul. So danir hava sanniliga virt grøn- lendsk sjónarmið í nýggjari tíð. Grønlendsku bløðini troysta sær ikki... Grønlendsku bløðini hava tilvitað ikki vilja tikið táttin upp um donsku “statsras- ismuna”. Tey vita, sum øll onnur, at rasisma er eitt tað mest ræðuliga fyribrigdi, sum kann hugsast. Ikki minst tá talan er um “stats- rasismu”, t.v.s. tá staturin stendur fyri rasismu. Her kann bert verða hugsað um nasismu í Týsklandi og apartheid í Suðurafrika, har politikkurin hjá statinum júst var grundaður á ras- ismu. Og at fara at leggja danska statin undir ras- ismu, grundað á ein ein- stakan setning í einum 48 ára gomlum skjali, helst skrivað av embætismanni, sum neyvan er til longur, tað hava grønlendsku bløð- ini ikki troystað sær. Bløð- ini vita eisini, at hetta er sera kensluborið evni, sum meira enn annað kann tendra eld í. Hetta kann hava avleiðingar við sær, sum ein bert kann ímynda sær við ræðslu. Tí er tað bert skrupulleysir politik- karar, sum kunnu nýta slíkt sum vápn. ...men tað gera tjóðveldisflokkurin og Fregnir! Eitt er at tjóðveldisflokkur- in, sovæl í landsstýri sum nú á fólkatingi, roynir at seta ilt millum føroyingar og danir. Hetta hevur nú eydnast rættuliga “væl”. Men tað má roknast at vera óhoyrt, at tað skal vera politikkur hjá einum flokki í einum landi at seta ilt millum fólk í tveimum øðr- um londum. Tað sum lýsir hesa mannagongd meira enn nakað er, at tey sjónar- mið, sum tjóðveldisflokk- urin dyrkar í sínum mál- gagni í Føroyum í Grøn- landi verða mett at fáa ta avleiðing, at “der opstår had til Danmark og dansk- erne”. Hesum hava teir ikki áhuga fyri í Grøn- landi... Dok. Grundað á “óheftan” ís- lendskan professara verður danski staturin lagdur undir rasismu. Hetta er ein boð- skapur, sum er funnin fress- ur hjá teimum á Fregnum og teirra fólkatingsumboð- an. Tí hevur boðskapurin eisini hingið í hvørjum kioskglugga í eini viku, so hann eisini skal sleppa at “siva” inn hjá føroyingum. Hetta er ein greið roynd at stuðla uppundir ta somu ávirkan, sum hesin boð- skapur var ætlaður at hava í Grønlandi. Afturat hesum leggur flokkurin seg útí viðurskiftini millum grøn- lendingar og danir við at royna at seta ilt millum hesi fólkini. Men grønlendsku bløðini hava, mótsatt Fregnum, víst hesum boðskapi frá sær. Tey meta nevniliga henda boðskapin at elva til hatur til danir. Men hesum hava tey ikki brúk fyri. Í Grøn- landi! Uttanríkispoltikkurin hjá tjóðveldisflokkinum váttaður: At seta ilt millum fólk! VIÐMERKINGAR William Max Hansen Valevni Javnaðarfloksins í Eysturoy Fyrrverandi danski forsæt- isráðharrin, Poul Nyrup Rasmussen, var kanska tann fyrsti uttanfyristand- andi til yvirorðnað at gjøg- numskoða okkara natiolist- isku “røttu” føroyingar og teirra órealistiska full- veldiseksperiment. Nyrup gjørdist – sum øllum kun- nugt - eitt sindur ópopuler- ur hjá sitandi samgongu, tí hann tordi at standa í móti og seta fólkaræðislig krøv um, at møguligar stórbroyt- ingar íríkisfelagsskapinum skuldu hava ein stóran meirluta av Føroya fólki aftan fyri seg, áðrenn tær vórðu settar íverk. Tað sama lovaði samgongan eisini alment, men teir gingu frá givnu lyftunum. Hinvegin stóð Nyrup við sítt lyfti til Føroyar fólk um fólkaræðisliga kravið, og við síni professionellu og mangan ósmædnu og ber- søgnu framferð hevur Ny- rup verið eitt gott bulvirki fyri fólkaræði og lívsfrælsi hjá vanliga føroyinginum. Fullveldiseksperimentið bleiv umsíðir kvalt, seinni fekk so ávísur partur av samgonguni eisini eyguni upp fyri, hvat hesin fram- ferðarháttur í fullveldis- málinum veruliga var við at føra okkum út í, og tá segði eisini hann stopp. Full- veldiseksperimentið hevur, tá samanum kemur, minni enn ein fjórðing av føroy- sku veljarunum aftan fyri seg sambært valinum 20. November 2001. Nyrup eigur sostatt eina stóra tøkk uppiborna fyri sína framskygnu og demo- kratiskt gevandi bróður- hond til Fólkaræðið og lívs- frælsið í Føroyum. Anders Fogh Rasmussen, eigur eisini tøkk uppiborna fyri somu linju og sína annars greiðu og positivu støðu á vitjan síni. Politik- kurin landanna millum eig- ur sjálvandi at førast demo- kratiskt og javnbjóðis í ein- um positivum anda. Fólk- sins avgerð skal byggja á realitetir og ikki á hissini nationalromantiskar dreyma- myndir. Javnaðarflokkurin vil so skjótt sum møguligt fáa sett í gildi tað so nógv til- trongdu sjálvstýrislógina, sum greiðir ríkisrættarligu viðurskiftini. Sjálvstýris- lógin er grundarlagið, sum tann breiða politiska semj- an kann byggjast á. Sjálv- stýrislógin greiðir viður- skiftini millum Føroyar og Danmark á ein virðiligan og skynsaman hátt, har vit økja okkara sjálvstýri frá partvísum til fullfíggjað sjálvstýri, so hvørt sum vit skapa fíggjarligar og fyri- sitingarligar fyritreytir. Hettar ber í sær, at Før- oya Løgting sum umboð fyri Føroya fólk verður hægsti mynduleiki í Føroy- um, og at Føroyar verða staðfestar sum tjóð við full- um sjálvsavgerðarrætti. Sjálvstýrislógin skal í sáttmála staðfesta Føroyar og Danmark sum tvey sjáv- støðug og javnsett lond í ríkisfelagsskapi hvørt við annað. Sáttmálin skal taka burtur allar formligar av- markingar fyri, hvørji mál og málsøki kunnu verða yvirtikin. Tað merkir, at øll mál koma undir føroyskt ræði, tá Føroya Løgting gera tað av. Fullveldiseksperimentið 2 C M Y K 13 12