leygardagur 16. mars 2002síða 10

18 Nr. 53 - 16. mars 2002 Nr. 53 - 16. mars 2002 19 VIÐMERKINGAR Vil Føroya fólk hava eina trygga framtíð? Fríðálvur Jensen valevni Sambands- floksins í Suðursteymi Ella er tað soleiðis at vit skulu hava ein hasard- politikk her á landi – við eini skerjing í vælferð- ini. Er tað ikki betri við einum skilagóðum og hóvligum politikki, og einum almennum húsar- haldi, sum livir eftir evnum – fólkið velur! Tá vit stríddust til seinasta løgtingsval, fall tað mær mangan fyri bróstið, at nú skuldi tann føroyska skútan beinast inn á eina fullveldiskós, uttan at fólk fingu svar uppá, hvat hetta kom at kosta, og hvussu eitt fullveldi kom at ávirka føroyska samfelagið. Mín meining tá var tann sama sum nú, at tað tóktist at vera eitt rák av bankamálinum og ein kensla av romantikki, sum nú skuldi fáa Før- oya fólk burturúr ábyrgdarloysinum og eyðræningini frá dansk- ari síðu, og so kann fólkið spyrja, hvat kom av skafti í so máta. Eg minnist eisini orð- ini, sum vórðu søgd um tey, sum royndu at halda eitt sindur aftur, at hesi vildu onki, og at tey bara sóu myrkur, og onki annað. Nøkur økir, sum hava nú ligið undir hesi harðrendu fullveldis- kósini: • Heilsuverkið – hvør minnist ikki kjakið um sjúklingar, sum vórðu sendir til hús í úrtíð, og at nógvir av bygningunum eru í so vánaligum standi, at hesir eru til vanda fyri sjúklingar og starvs- fólk • Almannaverki – hvør minnist ikki orðini um at hjálpa teimum veiku við fleiri sam- býlum, ellisheimum o.ø., og at almanna- veitingarnar skuldu uppá sama støði, sum í okkara grannalond- um • Bústaðarøkið – hvør minnist ikki lovorðini um ein skipaðan bú- staðarpolitikk - og soleiðis kundu vit hildi áfram! Fólkaflokkurin, sum altíð førir seg fram, sum tann einasti veruligi borgarligi flokkurin í Føroyum, hevur nú í 4 ár tosað um eina sokallaða FÓLKATRYGGING, men hvar bleiv hon av, var tað bara nakað tit brúktu í tykkara valstríði seinast, ella hvussu bleiv? Tjóðveldisflokkurin skuldi, sum vit jú vita, leggja størsta dentin á at fáa greiðu á tí politiska óskili, sum hevði valda, tí nú skuldu vit skipa okkum sjálvi, men hvat er komið av skafti í so máta – jú, øktar almenn- ar útreiðslur til serfrøð- ingar o.a., sum kostar tí føroyska skattgjaldar- anum í milliónavís av krónum, sum t.d. kundu verið nýttar til omanfyri nevndu økini. Sjálvstýrisflokkurin kom, sum ketta upp úr høvdatrogi, og skuldi eisini leggja seg eftir at útvega føroyingum okk- urt, sum líktist eini FÓLKATRYGGING, men skili er tað sama – onki kom. Her eru bert nakrar av teimum avleiðingum og teirri raðfesting, sum hetta landsstýri hevur staðið fyri hesi seinastu 4 árini – tí nú skuldi alt snúgva seg um tað eina – fullveldi! Nei, lat okkum fáa annað fólk framat, so- leiðis at skil kemur á, og at vit raðfesta omanfyri nevndu økini høgt, soleiðis at tey veiku veruliga fáa hjálp, og at vit húsast við skili, soleiðis at tann føroyski búskapurin tolir eina niðurgongd – uttan at hetta gongur útyvir væl- ferðina. Jónas Johnsson – at samla fólkið fyri hægstu virðum lívsins og sýna politiska ábyrgd í øllum lutum – at í Føroyum skulu før- yingar ráða og byggja land – taka fulla ábyrgd og fult ræði, stig fyri stig, í øllum viðurskiftum okk- ara – raðfesta borgaran, her- undir sjúk og veik, fram- um betong, asfalt, stál og annað kalt – miðvíst vísa á borgara vinarligar loysnir, skilvíst frælsi og rættskafni í øllum lutum – varðveita og betra skila- góð og virðilig sambond við onnur lond – til fólksins gagn – arbeiða fyri tí góða lívin- um við byrðadyggari vælferð – ikki einstaka ideologi – slætta um vinstra-høgra sjaskið og virka sum politisk miðleingja – mótvirka býttum yvir- dirvi og skammuligum afturhaldni frá polit- iskum íspólum. Av hesum mugu øll skilja, at: uttan umboð floksins á tingi fer Før- oyaskútan at rulla illa. Oljan ið slættar og smyr Tíðindini um olju longur niðri enn væntað, væl goymd í basalti, kunnu verða gott nýtt. Einki er likið út. Upprunaligar risa- goymslur eru kanska varð- veittar. Váðafýsnið økist og tøknin mennist. Bara nakrir eyka metrar at bora – eingin forðing. Kanska eru olju-dino- saurar undir Føroyum. Men omaná eru so heilt víst flokkar, ið hava tikið okk- ara sjálvstýrispolitikk til sín. Teirra skráir miseydn- aðust totalt – ár eftir ár og í 98. Abbaflokkur kann vinna seg til deyðis, men alt fleiri stúra missin av meistrandi klípinum – úrmælingunum. Tí kemur hann styrktur av váli hesaferð. Nógv verða borin av angist og velja tað ósømiliga, ið er sáað í sambandskari herferð. Men fleiri síggja mjólkandi neytakonurnar órodnar skonkja annað manns mjólk – og jólamennirnar, ið vilja geva gávur, men sjálvir maka sær, meðan danin sveittandi rindar. Teir kalla tað »rættindi« og tosa so samvitsku-persiennur- nar niður, um nakar gluggi skuldi ljósa eitt sindur á tapetinum hjá teimum. Sjálvstýrisflokkurin er fyri virðiligheit, arbeiðs- semi og tekur við ábyrgd undir ábyrgd. Allir rópa sjálvstýri í dag, men uppruna sjálvstýris- vongsins eigur Sjálvstýris- flokkurin og hann hevur tær óspiltu ílegurnar. Borið djúpt, rakið rætt, veljið Sjálvstýrisflokkin. Jógvan Arge Valevni tjóðveldisfloksins í Suðurstreymi Eitt av aðalmálunum hjá tjóðveldisflokkinum er at fáa dómstólar, rættarskipan og løgreglu á føroyskar hendur. Hetta er í fullum samsvari við løgtingssam- tyktina um sjálvstýri Før- oya fólks. Tá alt kemur til alt, er hetta hitt týdningarmesta málsøkið í allari sjálv- stýristilgongdini. Uppi í hongur spurn- ingurin um at skipa rætt- arsamfelagið Føroyar og spurningurin um rættar- trygdina hjá føroyingum. Tað hevur alstóran týdn- ing, at føroyingar koma beinleiðis upp í arbeiðið við øllum hesum týdning- armiklu málum, sum í dag eru á donskum hondum burturav. Tað er umráðandi, at vit menna okkara løgfrøðiliga kunnleika, okkara kunn- leika til at viðgera lógir og skipanir og á tann hátt gera okkum út til at sita fyri dómstólum, ákæruvaldi og løgreglu. Vit eiga eisini at gera nógv burturúr at undirvísa í løgfrøði í Føroyum. Ikki minni eiga vit at gera burt- ur úr gransking á hesum øki. Grannar okkara fyri vestan hava tann lærusetn- ing, at løgfrøði er sjálv- ræði. Hendan niðurstøða er runnin úr sjálvsstýrisstríð- num hjá íslendingum fyri eini øld síðani. Vit eiga at leggja okkum teirra orð í geyma. Eftir tógvið stríð við danir fingu íslendingar egnan lógskúla í 1908. Teir fóru miðvíst at granska egna søgu og rættarstøðu, og næmingar úr hesum skúla førdu orðið, tá íslend- ingar samráddust um full- veldi í 1918. Tað var íslendinga egni serkunnleiki, sum gjørdi, at teir vunnu samráðingarnar, so fullveldi Íslands kundi setast á stovn í 1918. Íslendsku royndirnar siga eisini, at skalt tú menna tína egnu skipan, kanst tú ikki nýta embætisfólk, sum bert er skúlað í øðrum skip- anum. Neyðugt er at hava fólk í fyrisitingini, sum eru skúlað í teirri skipan, tey skula umsita og virka í. Tjóðveldisflokkurin virk- ar fyri veruligum fram- brotum á hesum øki, og tí er farið er undir fyrireik- ingar til at taka hesi máls- øki yvir. Onki er meira sjálvsagt fyri eina tjóð, enn at hon smíðar og umsitur sínar egnu lógir og rættarskipan. Sosialliberali mentaði miðflokkurin, ið bæði hevur flogið og vil Løgfrøði er sjálvræði Høgni Mikkelsen Valevni Sambandsfloksins í Suðurstreymoy Oddagreinin í blaðnum hjá Javnaðarflokkinum hevur við ávísum millumbili skrivað og gitt um, hvussu ein komandi samgonga kemur at síggja út. Hesar gitingar bera boð um, at Javnaðarflokkurin er í eini tvístøðu. Tann eina oddagreinin vísir á tveir samgongu- møguleikar, nevniliga: A. Javnaðarflokkurin, Fólkaflokkurin og Tjóð- veldisflokkurin B. Javnaðarflokkurin, Fólkaflokkurin og Sam- bandsflokkurin Javnaðarflokkurin vísir her á eina loysingarsam- gongu ella á eina sam- ríkissamgongu. Hvussu kann flokkurin bæði brúka loysing og samríki? Beint eftir at úrslitið av fólkatingsvalinum var greitt, segði formaður Javnaðarfloksins í sjón- varpinum, at stundin nú var komin til at tosa minni um loysing ella samríki og ístaðin heldur at tosa meira um høgra- og vinstra- politikk. Í sambandi við seinastu veljarakanning segði for- maður Javnaðarfloksins í Útvarpinum, at kanningin vísir á nógvar samgongu- møguleikar. Men skulu vit hava eina sterka samgongu, sum hevur breiða undirtøku í fólkinum, so sum Javn- aðarflokkurin eisini hevur tosað og skrivað um, so kann eg bert síggja tveir møguleikar, nevniliga eina loysingarsamgongu ella eina samríkissamgongu, so nógv bendir á, at Javn- aðarflokkurin framvegis er í eini tvístøðu, tá talan er um samríki ella loysing. Men longu aftur í kvøld hevði formaður Javnaðar- floksins nýggj signal í sjónvarpinum. Nú sigur hann, at tað kortini helst verður ein samgonga mill- um Javnaðarflokkin og Sambandsflokkin. Hví eru útmeldingarnar so skiftandi ? Og hví brúkr formaður Javnaðarfloksins so nógva orku til at fáa ein fyrrverandi loysingarleið- ara inn í flokkin? Komandi samgonga Kristina Háfoss Valevni Tjóðveldisfloksins www.hafoss.com Føroyska vinnulívið er ein av hornasteinunum í før- oyska samfelagnum og er tað ikki nøkur sjálvfylgja, at vit í dag hava eitt vinnu- lív. Hetta vinnulív er sprottið úr einstaklingum, ið hava havt dirvi og áræðið til at gerast íbirtarar og harvið at fara í holt við egið vinnuvirksemi. Føroyar hava tørv á tílíkum ein- staklingum og eigur ein enn meira málrættaður politikk- ur verða lagdur til rættis, til tess at birta áhugan millum enn fleiri føroyingar at gerast íbirtarar. Skapa íbirtaraanda Áhugin fyri, at gerast íbirt- ari er ikki nakað, ið kemur eftir einum degi. Skulu vit hava ein betri íbirtara- hugburð millum føroyingar er rætt, at útbúgvingar- verkið longu frá børn eru í ungum aldri stuðlar ungum í, at gerast íbirtarar. Hetta kann eitt nú gerast við at skapa tættari bond millum fyritøkur og útbúgvingar- skipanina, við at skipa fyri fleiri "Business-games", undirvísing innan íbirting eitt nú við at læra tey ungu reiðskap, ið skal til, til tess at kunna gerast sjálvstøð- ugur vinnurekandi o.s.fr. Meira váðafúsan kapital Væntandi váðafúsi kapital- urin er ein tann stórsta forðingin fyri nógvar før- oyskar íbirtarar. Nógvir føroyingar liggja inni við góðum hugskotum, men uttan neyðugan kapital kunnu hesi hugskot ikki gerast veruleiki. Bankarnir skulu hava ávísa trygd og hevur ein íbirtari ikki hesa, er ikki møguleiki fyri at fáa fígging. Tað vildi uttan iva verið ein sera góð íløga í før- oyska búskapin og sam- felagið sum heild, at seta á stovn ein grunn, ið er fúsur at fíggja áhugaverd hugskot í byrjanini soleiðis, at hesi kunnu fáa møguleika fyri, at síggja dagsins ljós og vónandi mennast til eina framtíðar vinnu í Føroyum. Vit hava í dag ikki nakran grunn, ið kann veita nóg váðafúsan byrjunarkapital og átti peningur verið settur av á hvørjum ári til tílíkan íbirtaragrunn. Møguleikin fyri at fáa fígging úr tílík- um íbirtaragrunni eigur at gerast munandi lættari enn úr núverandi vinnuframa- og framtaksgrunnum og eigur ein íbirtaragrunnur at fáa eitt avkast av íløgum sínum, um íbirtarans fyri- tøka gerst ein stinn fyritøka við yvirskoti. Peningur í ein íbirtara- grunn er peningur, ið sam- felagið fær aftur fleirfalt í longdini. Ein føroyskur virðis- brævamarknaður fer óivað at bøta um trupulleikan við váðafúsum kapitali, men tað fer framhaldandi at verða trupult fyri íbirtarar at fáa pening til at byrja eina fyritøku. Færri forðingar Ongin ivi er um, at ein hornasteinur fyri, at fáa fleiri til at fara í holt við at gerast íbirtarar er at beina burtur forðingar og í staðin skapa rættar fyritreytir og karmar. Í dag eru karmarnir ikki nóg rúmligir fyri íbirtarar. Hóast positiv stig eru tikin seinastu árini við meira ráðgeving til íbirtarar, KT- klekingardepli og lægri partafelagsskatti, so er enn nógv, ið kann gerast betur. Ov nógvar útreiðslur og pappírsarbeiði eru enn av at stovna og reka fyritøku og er hetta ikki bert við til at gera áhugan fyri íbirting minni, men somuleiðis ávirkar hetta búskapin og kappingarevni hjá vinnu- lívinum skeiva vegin. Sum heild er neyðugt, at gera tað lættari at gerast íbirtari. • Lóggávan á vinnulívs- økinum skal sum heild verða endurskoðað til tess, at beina burtur allar óneyðugar umsitingar- ligar byrður • Mannagongdin í sam- bandi við stovning av fyritøkum skal gerast einklari • Persónligar fyritøkur eiga í størri mun at verða javnsettar á skattaøkinum við partafelagsfyritøkur. Møguleiki skal verða fyri, at seta á stovn per- sónliga fyritøku við rætti til m.a. partafelagsskatt- ing og frádrátti av út- reiðslum, uttan at skula seta á stovn smáparta- felag ella partafelag og gjalda stór innskot í hesum sambandi. Hin- vegin kemur ein at hefta persónligt fyri krøv mótvegis persónligu fyri- tøkuni • Ein íbirtaragrunnur skal setast á stovn, ið veitir byrjunarfígging til íbirt- arar við góðum hugskot- um Eydnast at skapa hesar karmar er ongin ivi um, at Føroyar eftir fáum árum vildi fingið munandi fleiri virkisfýsnar føroyingar at luttikið í føroyska vinnulív- inum og harvið fingið eitt munandi meira fjølbroytt og styrkt vinnulív. VIÐMERKINGAR Vælferðin skapast í Føroyum Gestur Hovgaard valevni Tjóðveldis- floksins í Suðuroynni Heimastýrisfólk tví- halda um, at danskir pengar tryggja okkum vælferðina. Eru hesir pengar ikki til taks, sita vit aftur við tarablað- num í munninum, er ikki óvanligt at hoyra. Sannleikin er, at væl- ferðin kann ikki tryggj- ast við pengum og skip- anum frá einum øðrum samfelagi. Hetta kann bara gerast við at skapa og skipa vælferðina við støði í egnum fortreyt- um. Vituligt er, at nógvir pengar skulu til at reka eitt nútímans vælferðar- samfelag. Tjóðveldis- flokkurin er eisini til reiðar at brúka teir peng- arnar ið skulu til. Hetta sæst í tí veruleika, at seinasta valskeiðið eru m.a. pensjónirnar hækk- aðar meiri enn nakran- tíð, nýggj barnsburðar- skipan sett í verk, nýtt landssjúkrahús er í gerð v.m. Ongantíð er meiri brúkt uppá vælferð, og íalt hava almanna- og heilsumál fingið 416 milliónir meiri í hesum valskeiðnum. Onki er lættari enn bara at lova uppaftur fleri pengar, soleiðis sum kappast verður um nú uppundir valið. Men hetta er og verður á- byrgdarloysi. Penga- floymurin ígjøgnum 80’ini prógvaði júst, at tú kanst fáa minni væl- ferð, tá hon ikki er framd við umsitingar- ligum skili. Í dag verður nógv størri partur av hvørjari krónu hjá tí al- menna brúktur uppá vælferðina, enn gjørt var í teimum "góðu" 80’un- um. Spurningurin er tí ikki bara, hvussu nógvir pengar verða brúktir uppá vælferð. Spurn- ingurin er, hvat tú sum borgari fært fyri tær krónurnar, brúktar vera. Menningin av vælferð- ini er tí fyrst av øllum ein menning av okkara umsitingarliga førleika á øllum økjum. Tjóð- veldisflokkurin er eisini til reiðar at føra hesa ábyrgdina longur ávegis. Grundarlagið fyri um- sitingarligum skili er ein skipaður vælferðarpoli- tikkur, har dentur næstu árini eigur at verða lagdur á: At betra røktarskipan- ina, serliga røktarheims- tørvin. At fáa ein skipaðan bústaðarpolitikk, serliga fyri ungar familjur. At fáa ein skipaðan barnapolitikk, herundir ansingartrygd og longt farloyvi. At menna sjúkrahús- verkið soleiðis, at alt landið hevur fullgóða tænastu. Besta trygdin fyri væl- ferðarsamfelagnum Før- oyar er ein politikkur, har sosial menning og búskaparlig ábyrgd fylgjast. Seinastu árini prógva, at hesa trygdina veitir Tjóðveldisflokk- urin. Leivur Hansen Tjóðveldisvalevni í Suðurstreymi Í grannalondum okkara verður stórur dentur lagdur á at hava ein miðvísan heilsupolitikk. Hesin politikkur verður við jøvnum millumbilum tikin upp til umrøðu og endurskoðan, soleiðis at hann altíð samsvarar við tíðarinnar ynski og krøv. Í Íslandi td. arbeiða tey við tílíkum langtíðarætl- anum, sum røkka minst tíggju ár fram í tíðina. Í Føroyum hava vit ongan veruligan heilsupolitikk, hóast røddir mangan hava verið frammi um tað. Hetta hevur eisini verið afturvendandi hjartasuff frá landslæknanum í ársfrá- greiðingum hansara sein- astu mongu árini. Í eini sjónvarpssamrøðu fyri nøkrum mánaðum síð- ani um sama evnið, end- urtók landslæknin áheitan sína á politikararnar um at geva hesum máli størri ans. Hetta ikki minst við atliti at ósunna kostinum, ið børn okkara fylla seg við í dag, við teimum persónligu einsvæl og samfelagsligu avleiðingunum, ið standast av hesum. Sum eina roynd at eggja serliga teimum eldru skúla- børnunum í kommununi at eta sunnan og heilsufremj- andi mat, skjeyt undirritaði sum býráðslimur í fjør- summar upp, at býráðið skipaði fyri einum roynd- artiltaki við hesum sum endamáli. Viðmerkjast kann í hes- um sambandi, at Tórs- havnar kommuna framm- anundan veitir 300 tús. kr. í stuðuli um árið til væl- umtóktu døgurðaskipanina hjá røktarheiminum Lágar- garði, sum einir 130 heima- búgvandi pensjonistar í kommununi dagliga hava gleði av. Uppskotið um sunnan skúlamat hevur í heyst og vetur verið til ummælis hjá teimum átta skúlastýrunum í kommununi, og væntandi verður ein politisk avgerð tikin í málinum í næstum. Persónliga haldi eg ikki, at tað hevði verið av leið, um landið - sum lið í einum skipaðum og miðvísum heilsupolitikki - gekk und- an við at fáa eina hug- burðsbroyting í lag á hesum øki. Soleiðis sum gjørt verður í fullum álvara í granna- londum okkara. Har verður arbeitt mið- víst við at fáa børnini í fólkaskúlunum at halda uppat við at eta pizza, burg- arar, chips, cola og annan ósunnan mat til døgurða. Orsøkin er, at fleiri kann- ingar hava staðfest, at ósunnur kostur hevur bein- leiðis ávirkan á atferðina og innlæringarevnini hjá børn- unum. Sambært bókini "Kost, Adfærd og Indlærings- evne", sum danin Frede Brauner gav út herfyri, stava atferðar- og kon- centratiónstrupulleikar hjá mongum børnum aloftast "bert" frá skeivum mati, lágum blóðsukri og møði. Maturin er alt ov týdn- ingarmikil til, at vit leggja ábyrgdina á børnini ella tineygjararnar, sigur Frede Brauner. Tí er tað eisini ógvuliga avgerandi, at skúli og frítíðarheim taka teirra ábyrgd í álvara, meðan børnini eru í teirra varð- veitslu, sigur hann. Hann heldur, at tað al- menna ikki kann gera eina betri íløgu enn at fáa óhepnu kostvanarnar hjá børnum broyttar. Í hesum sambandi vísir hann á, at meginparturin av teimum fýra miljardunum, ið brúkt- ar verða til serundirvísing og skúlasykologar í Dan- mark í dag, kundu verið spardar, um børnini ikki høvdu etið skeivan mat. Ongin veit reiðiliga, hvussu statt er á hesum øki í Føroyum. Men at vit hava og fáa líknandi trupulleikar at dragast við her heima, skerst ikki burtur. Tí eiga skúlastýrini, kommunustýrini og løgting og landsstýri at taka málið í fullum álvara og meðvirka til at seta í verk góðar mat- skipanir. Flestu foreldur vilja fegin rinda fyri tað, sum gagnar heilsuni og skúlagongdini hjá børnum teirra, samstundis sum tey sleppa undan baksinum við matpakkunum. Skúlabørn skulu eta sunnari. Skeivur matur skapar taparar. Tørvur á miðvísum heilsupolitikki Skal gerast lættari at gerast íbirtari C M Y K 19 18