leygardagur 16. mars 2002síða 11

20 Nr. 53 - 16. mars 2002 Nr. 53 - 16. mars 2002 21 VIÐMERKINGAR Ein vanvirðing av pensjonistunum Eyðólv Dimon Valevni Javnaðar- floksins í Suðurstreymoy Rúna Sivertsen harmað- ist frá tingsins røðara- palli, at flestir fiskimenn vóru illa fyri, tá teir um fimti ára aldur, av heilsuávum, vórðu noyddir at fara í land. Hesum kunnu øll taka undir við, men sam- stundis er torført at skilja, at Rúna Sivertsen er kúrr, nú samgongan krevur, at føroyskir pen- sjonistar skulu fara aftur til sjós ella gerast virknir á arbeiðsmarknaðinum, um teir skulu fáa betra síni pensjónsviður- skifti. Teir pensjonistar sum ikki gera hetta, fáa einans 400 kr. afturat um mánaðin. So lítið lá aftanfyri lótirnar hjá Fólkafloks tingliminum. Ein rættur at gerast pensjonistur. At kunna gerast pen- sjonistur er ein rættur, og tey eldru skulu ikki noyðast at fara til sjós ella út á arbeiðsmarkn- aðin fyri at fáa endarnar at røkka saman. Sein- asta útspælið hjá Lands- stýrinum, sum einki hevði við betran av pensjónsviðurskiftunum at gera, er tí einki annað enn ein vanvirðing av pensjonistunum. Hetta er borgarligur politikk- ur, tá hann er bestur. Fyri reiðararnar og stjór- arnar, sum kunnu fáa niðursetta tíð og sam- stundis áseta sær tíma- lønina, er hetta uppskot- ið kærkomið. Men fyri vanliga løntakaran og fiskimannin er sjónligt, at í samgonguni hava teir ongan stuðul. Í læntum fjarðum Samgongan hevur í fýra ár tosað um, at hon fór at koma við eini nýggjari pensjónskipan, og nú teirra seinasta fíggjarlóg varð samtykt, so var framvegis onki oyra sett av til hækkan av pen- sjónunum. Tá januar mánaði var hálvrunnin, boðaði landsstýrið til kunningarfund um hækkan av pensjónun- um. Men tá til stykkis kom, so vórðu nakrar skattalógarbroytingar lagdar fram. Fyri at lóg- arbroytingarnar skuldu smakka betri hjá veljar- anum, so vórðu tær nevndar hækkan av pen- sjónunum. Harnæst vísti tað seg, at kommunur- nar skuldu bera kostn- aðin av lógarbroyting- unum. Sanniliga í allar mátar ein lógarbroyting í læntum fjarðum. Ein skattalóg, sum verður kallað pensjónslóg og er samtykt av løgtinginum, men sum kommunurnar skulu gjalda. Hetta er pensjóns politikkur Her skal broyting koma í. Javnaðarflokkurin set- ur sum treyt fyri at fara í eina komandi sam- gongu, at pensjónirnar verða hækkaðar tey komandi fýra árini, so at tær í 2005 eru 10.000 kr. fyri støk og 16.000 fyri hjún. Rættindini hjá pensjonistunum fara ikki at verða sett eftir, hvussu nógv ein hevur orkað at goldið til eina pensjónskipan. Hvussu høga løn ein hevur fing- ið, meðan ein var í ar- beiðsførum árum, fer heldur ikki at ávirka útgjaldið. Tá tey gomlu náa pensjónsaldurin, kunnu tey liva árini sum pensjonistar, og tey skulu ikki tvingast til sjós ella út aftur á ar- beiðsmarknaðin sum uppskotið hjá samgong- uni vil. Okkara uppskot Hetta skal m.a.gerast við at Samhaldsfasti, sum samgongan hevur ynskt har pipari grør, verður styrktur. Stovnsfæið verður munandi økt, og inngjaldið frá arbeiðs- gevara og løntakara verður hækkað úr _-2%. Økingin í inngjaldinum far løntakarin aftur við samsvarandi lækking í skattinum. Hetta er ein pensjónspolitikkur, sum fyrst og fremst virðir rættin hjá eldru borgar- unum at gerast pen- sjonistar, og har rættind- ini hjá pensjonistunum heldur ikki verða sett eftir, hvussu nógv ein hevur orkað at goldið til eina pensjónskipan. Thomas Arabo Um báðar kann sigast, at teir hava verið realpolitik- arar. Teir mundu nokk, saman við Petur Reinert sála, vera drívmegin aftan- fyri, at fáa Tjóðveldis- flokkin út úr sínari natio- nalistisku isolatión mitt í 70unum. Viðspælarin í Javnaðarflokkinum var tann ikki minni realpolit- iski Atli Dam. Hesir nevndu tyktust hava tað til felags, at skuldi tað skapast góðar fyritreytir fyri tað fólk, ið her býr, so nyttaði ikki at finna reinar - ismu loysnir - tað verði seg nationalismu, kapitalismu ella sosialismu - men praktiskar loysnir, ið hósk- aðu til samfelagið bæði í dygd og stødd. Sjálvandi vóru loysnirnar merktar av holdningum hjá teimum, ið funnu loysnirnar, men tað avgerandi var, at nýtuligar loysnir vóru funnar. Framburður og ábyrgd Tað sum føroyingar helst minnast makkaraskapið Finnboga og Atla best fyri, er nokk keypið av Smyril í 1975 - eitt frambrot í føroyskari samferðslusøgu. Av øðrum í sama valskeiði kann nevnast yvirtøkan av Postverkinum og stovn- setan av føroyskari Vaktar og Bjargingartænastu. Í 1993/94 var Finnbogi landsstýrismaður í fíggjar- málum í eini tíð, tá tað ráddi um at halda undir botnin á landskassanum, so hann ikki fór undan, og ikki sum nú, har tað ræður um at halda lokinum, so tað ikki dettur av. Eisini var hann altíð við í samráðing- unum undir leiðslu av Maritu Petersen sálu. Har var hansara praktiska nøs sanniliga hent. Avloysararnir Signar sær út til at hava fingið ein avloysara. Orða- ríki skiparin á Glyvrum sær út til at hava sum høvuðs- mál at brenna brúgvar til restina av tí politisku verð- ini. Syndarligur varði at seta yvir semjusøkjarin Signar, ið vónandi enn kemur at hava ávirkan í Tjóðveldsiflokkinum. Hvør so avloysir real- politikaran Finnboga - ja tann avloysarin er so ikki í eygsjón í Tjóðveldisflokk- inum í løtuni! Karin Dahl Hansen Talið á monnum, ið fáa staðfest lungnakrabbamein lækkar ár um ár av tí, at fleiri menn hava sloppið sær av við tubbakkið. Har- afturímóti gjalda kvinn- urnar alsamt prísin við fleiri lungnakrabbameins- tilburðum, av tí, at tær guv- aðu stútt í nítjanhundrað og sjeyti árunum. Men eisini kvinnurnar har eru hildnar uppat við at roykja og er tað tí bert ein spurningur um tíð, áðrenn talið á kvinnum, ið fáa lungnakrabbamein, dalar. – Um eini fimm ár, haldi eg at talið á nýggjum lungnakrabbameinstilburð- um hjá kvinnum fer at dala, so sum tað longu er hent hjá monnunum, heldur Jørgen Falk, kunningar- ráðgevi hjá »Center for Forebyggelse«. Frá tí, hildið verður uppat við at roykja, og til vandin fyri at fáa lungnakrabba- mein er munandi minkaður, ganga umleið tíggju ár, og tí tekur tað eina tíð, áðrenn teir færru roykjararnir síggjast aftur í krabba- meinshagtølunum. – Vit eru um at heysta úrslitið av fólkaheilsutil- tøkunum, og av tí, at amtini nú taka roykiloki í álvara og bjóða avvenjingarskeið. Og tað hevur nakað at siga fyri deyðatalið av tí, at lungnakrabbamein er ein av krabbasjúkunum, ið er drepandi, sigur Hans Storm, deildarlækni í »Kræftens Bekæmpelsi«. Bert fimm prosent av lungnakrabbameinssjúk- lingunum verða lekt. Í 1998 fingu stívliga 1300 kvinnur og knappliga 2000 menn lungnakrabba- mein, meðan talið tíggju ár fyrr, fyri menninar var 2250. Afturgongdin í lungnakrabbameinstilburði er hjá tí partinum av monnum í fimtiárunum og í byrjanini av sekstiárun- um, sum er í vinnu, sjónsk- ast. – Roykilok er ein ógvu- liga góð íløga fyri sam- felagið. Tað hevur nógv at siga fyri trivnaðin hjá fólk- inum, men eisini fyri tær upphæddir, ið vit brúka í heilsuverkinum til viðgerð- irnar, sigur Jørgen Falk. Hann vísir til California í USA, har talið á roykjarum er fallið, og tað er enda við einum eyðsýndum falli í talinum á lungnakrabba- meinstilburðum og blóð- reinslusjúkum. – California er prógvið um, at tann langi, áhaldandi leikur gevur ágóða í færri sjúkum og deyðum, sigur Jørgen Falk. Marjun Gaardbo borgarstjóri Skrivað hevur verið hesar seinastu dagarnar um stórskúla í Eysturoynni og at Nes kommuna sum hin einasta longu hevur boða frá, at hon ikki fer at luttaka í nøkrum stórum skúla- samarbeiði í Eysturoynni. Orsøkin til hesa støðu- takan hjá Nes kommunu er, at Tofta skúli nøktar ver- andi tørv nøkur ár fram, og at Nes kommuna hevur arbeitt við og gjørt tekn- ingar av eini komandi víðk- an av Tofta skúla, sum m.a. umfatar nýggja fimleika- høll, teldurúm, bókasavn og sangstovu. Hesa skúla- víðkan sleppa vit ikki undan at gera, og meta vit, at fyrsta útbyggingarstig hjá okkum er komið so mikið langt, at vit gera ongar broytingar nú. Nes kommuna er ikki fyri at flyta 8. og 9. flokk í løtuni, men vit hava ikki nakað ímóti at byrja bleiv við 10. flokki sum t.d. kundi farið inn á Kambs- dal, hetta sum eina roynd. Á Kambsdali eru møgu- leikarnir góðir, har er ein stór ítróttarhøll, kantina og møguleikarnir annars sera góðir. Harafturat eru møgu- leikarnir betri fyri at næm- ingarnir fáa síni ynskir um vallærugreinar uppfylt. Ein annar møguleiki er samstarv millum skúlarnar um vallærugreinar. Hesa loysn kundi møguliga verið byrjað uppá komandi skúlaár. Sjálvandi eiga vit alla tíð- ina at vera vakin yvir fyri komandi menning og fólka- vøkstri í okkara øki, og royna at loysa trupulleikar- nar so hvørt – helst áðrenn teir koma. Roykilok stuðlar til færri krabbameinstilburðir Dalandi tubbaksnýtsla stuðlar til færri krabbameinstilburðir hjá monnum Finnbogi og Signar takka fyri seg Viðm. til stórskúla í umbúna í Eysturoynni Atli Hansen form. Í Felagnum Nótaskip Til at byrja við vil eg fegin siga frá, at eg eri ógvuliga tilvitaður um mína dupultu støðu sum formaður í Fe- lagnum Nótaskip og politiskur kandidatur. Míni ørindi við hesi grein eru sum formaður í Felagnum Nótaskip og sum ein, íð javnan hevur samskifti við Fiskimálastýrið at siga almenninginum frá nøkrum mannagongdum og fyri- brygdum í hesum stýri, sum ikki kunnu góðtakast av Felagnum Nótaskip. At greinin so kanska verður litað av, at ein við aðrari poilitiskari áskoðan enn eg, situr við róðri har, gerst ikki við. Vit eru ikki meira enn menniskjur, men atlitið til at kunna um, hvat íð gongur fyri seg, má telja meira enn persónligt erk- visni. Tað sum mest hevur verið at hoyrt - og tað er nógv - um henda fiskimála- ráharran í hansara skeiði, er okkurt um tunfiskaveiðu, hvalaveiðu og hvussu hann hevur stýrt teimum stóru londunum í svartkjaftasam- ráðingunum. Einki úrslit nakra staðni. Eingin áhugi og eingin umhugsan fyri heildini í verandi flota. Herfyri sóu vit ein av okkara størstu skipabólkum - rækjuflotan - heita á landsstýrismannin um at fáa teirra trupulleikar við- gjørdar. Eingin bað um stuðul, men bara um loyvi til at greiða landsstýris- mannninum frá, hvussu álvarsom støðan var. Men hvat gjørdi landsstýris- maðurin? Ikki eitt vet. Hann rann undan og vildi einki gera - í hvussu so er ikki fyri flotan sum heild. Frá Felagnum Nótaskip hava vit javnan heitt á landsstýrismannnin um ikki at lata meira burtur av okkara kvotum, tí her verður galin endi. Og nú dregur álvarsliga á luftina. Men úrslitið hevur verið tað sama sum hjá rækju- monnunum. Einki svar og eingin kunning um broyt- ingar. Tað má man sjálvur gita seg til. Tá íð kvota verður sett á svartkjaftin og bara tey væntaðu uml. 15000 tons vera til hvørt av skipunum soleiðis sum tað sær út løtuni, so er einki út at geva fyri at fáa endarnar at røkka saman. Tað samlaða virði av øllum kvotunum hjá einum svartkjaftaskipi - sild, makrelur, lodna og svartkjaftur - verður tá millum 35 og 40 mió. kr. Hetta er gjørt upp við dag- sins høgu prísum. Og vit vita at lond, sum vit sam- starvast við sum stranda- lond til ymiskar stovnar, seta fram alt harðari krøv um niðurskurð av sild og makrelkvotuni. Hetta kan gerast veruleiki fyri 2003. Tey nýggjaru nóta- og svartkjaftaskipini skulu hava inntøkur fyri uml. 40 mió. kr. fyri at svara hvørj- um sítt. Bert eitt kvink niðureftir í fiskaprísum ella uppeftir í oljuprísum kann skjótt føra henda flotan út í somu trongu støðu sum rækjuflotin er í . Kortini hevur lands- stýrismaðurin aftur tikið burtur av makrelkvotuni hjá nóta-skipunum. 1500 íalt tons íalt ella uml. 10 % av tí, sum hesin bólkur higartil hevur fingið tillut- að. 1000 av hesum tonsun- um eru latin til ídaðar- skipini sum hjáveiða til at fiska hestamakrel, hóast tað ikki er meira neyðugt hjá teimum, sum fiska hestamakrel at fáa makrel til hjáveiðu enn tað er hjá upsafiskarunum at fá eina seyðakvotu til hjáveiðu fyri at kunna fiska upsa.. Líknandi kvotur vóru í síni tíð latnar til t.d. Prestland, Fram, Pelagos og helst onkran annan. Ikki ein stertur av hesum makreli er fiskaður sum hjáveiða til nakað sum helst, men er friskaðaur beinleiðis sum makrelur og hevur tí bara verið við til at gjørt alt hetta øki til eina fløkju. Vanliga fáa vit einki at vita, tá íð sovorði hendir, men vit vóru spurdir, um vit vildu lata 200 tons av makreli til eitt skip, sum skuldi luttaka í royndarfiskiskapi eftir makreli komandi summar. Allir - bæðið vinnan og Fiskimálastýrið - vóru samdir um, at 200 tons var hóskandi og játtaðu. Men her er 500 tons farin burtur av - eingin veit til hvat. Fyri at greiða fløkjuna eitt sindur varð avgjørt undir fyrrverandi lands- stýrismanninum at lata ídnaðarbátunum endurgjald fyri at lata fiskiloyvi undir Føroyum innaftur. Teir fingu allir millum 2 og 3 mió. kr. í part fyri tað, sum teir sjálvir gjørdu upp til at vera 80 % av teirra fiskiskapi. Nú koma teir innaftur - ein í síðstu viku - hvør við sínum 20% ídnaðarloyvi og einstak- lingar kunnu bara fara út til fiskimálaráðharran og biða sær kvotur burtur av hjá øðrum skipabólkum. Tað sær lætt út. Og so eru fleiri av hesum skipunum grund- aði 100 % á útlendskan kapital. Tað er torført at skilja, at sami flokkur, sum játtaði ídnaðartrolarunum 2 - 3 mió. kr. í stuðul fyri at lata loyvið inn og sum nú smátt um smátt er við at geva teimum loyvir aftur, ikki vil tosa við rækjuflotan um eina hjálpandi hond. Hetta líkist søguni, sum vit nú frætta um í fjøl- miðlunum og sum nú skal fyri rættin. Inndrigin loyvir verða útafturbýtt til Felagið Nótaskip hevur eisini í longri tíð fyrireikað eina rættarsak, tí at man ikki fær landsstýrismannin á tal. Vit kenna øll søguna á tveimum reiðarum, sum bert við at leggja eina tekn- ing av einum nýbygningi á borðið hjá landsstýris- manninnum fingu tillutað stórar sildakvotur, sum nú góðu teimum gomlu plim- sollarunum, sum áður ikki kundu seljast, eitt virði uppá 10 mió. hvør og so vóru teir seldir eftir einum degi og tekningin til ný- bygningin brend. Og annar liggur enn - 2 ár seinni. Henda sakin við makrel- inum til ídnaðarbátarnar gevur okkum helst eitt grundarlag fyri at leggja eina aðra rættarsak og fyri at fáa skipaði viðurskifti á okkara øki er helst neyðugt at leggja nakrar sakir og fáa dómstólarnar at vísa eina praksis, sum kann staðfesta hvør íð ræður yvir hvørj- um. Í londunum rundan um okkum hevur man fyri langt siðan fingið skil á hesum og tað er eingin møguleiki fyri at leggja sama fantasi fyri dagin sum føroyski landsstýrismað- urin við fiskimálum javnan tykist at gera. Men tað er ikki bara sum at siga tað. Tað er dýrt at føra sak í Føroyum. Og tað er stórt spell, at okkara landsstýrismaður í staðin fyri at koma upp á síðuna av okkum í vinnuni og berjast saman við okkum fyri at loysa trupulleikarnar skal leggja seg eftir at skapa trupulleikar, sum sum bæðið við sakarmáli og inntøkumissi álvarsliga eru við til at tyngja fíggjar- liga um hjá hesum part- inum av flotanum. Tað er ikki lætt at leggja eftirfarandi rakstrarætlanir fyri fíggingarstovnarnar tá íð ein ongantíð kann rokna við, at næsta ár verður sum tað undanfarna. Hetta ber ikki til í longd- ni. Tað má steðgast og vit mugu gera tað, sum er neyðugt. VIÐMERKINGAR Frits Strøm Eg havi ongantíð ætlað mær at lagt meg út í kjak í bløðunum um fiski- skap. Men táið Ejler skrivar á handan hátt, føli eg meg noyddan til at koma við einari rætt- leiðing,av tí at eg havi verið við og havt við íðnaðarbátar at gjørt síðani 1991. Síðst vit hildu lágan profil blivu vit blakaðir av Føroya- grunninum uttan sakliga grund.Tá var tað ein annar veiðibólkur sum dugdi at rópa hart í bløð- unum. Um hvør í eigur mesta rættin til Svartkjaftin í mun til grannalond okk- ara eri eg samdur í.Um hvussu nógv Svart- kjaftaloyvir eru og skulu verða, fari eg ikki at leggja meg út í,tað tekur fiskimálaráðharrin sær av. Ejler skrivar at trupulleikin er innan- hýsis, tað er rætt men hvar? Tá ið Ejler skrivar at íðnaðarskipini ikki hava søgulig rættindi til svart- kjaftin, mótsigur hann sær sjálvum, tí í greinini stendur hjáveiðan av Svartkjafti var 30%. Mær vitandi var veiðan á kantinum eystanfyri norður ímóti Fugloyar Bankanum um vári næstan bara Svartkjaft- ur, og seinni um heystið, táið vit komu aftur úr Norðsjógvinum "mill- um" Bankarnar.Eisini sunnanfyri Skeiva Banka var bert Svart- kjaftur, men hattar vita teir skiparir sum vóru tá betur enn eg. Um hýsuyngulin er at siga at royndir vóru gjørdar við rist,og vóru tær so góðar,at tað ikki var nakar trupulleiki við Hýsuni meira. Tað vita menn á Fiskiransóknar- stovuni sum vóru við til hendan fiskiskap.Eisini bleiv bóklingur gjørdur um fyrimunir og vansar við íðnaðarveiðini landsbúskaparliga,og talaði hann greitt fyri framhaldi. Um tey "oyrini "sum hvør bátur fekk, er at siga at tær blivu bornar niðan í bnkan, og síðani fór so gott sum allir bátarnir á heysin, eftir ikki at hava verið á Føroyagrunn- inum í hálvt annnað ár. Til síðst vil eg bara fegnast um tan stóra framburð tey stóru nóta- skipini hava veri fyri. tað gagnar øllum. Hóast tað kann tað ikki vera meiningin at allir aðrir fullkomuliga skulu burtr úr myndini. Viðmerking til grein hjá Ejleri Jakobsen í Sosialinum 6.3.2002 Fiskimálaráðharrin má fara at taka sítt starv í størri álvara Ikki øll vinnan er ovurerrin av sínum landsstýrismanni Finnleif Guttesen Tvøroyri Hví er einki veiðubann ella stongd økir á Suðuroyar- leiðini? Ein orsøk má vera, at fiskurin, sum svimur her fullur av rogni og sili, ikki gýtur, tí annars skuldi kunngerð um avmarka veiðubann eisini verði galdandi fyri økir rundt Suðuroy. Tað kann eisini verað ein onnur orsøk, og er tað, at fiskivinnumála- ráðharrin heldur, at eingin orsøk er at bannað fisking á Suðuroyarleiðini tí har eru ongar stemmur at fiska eftir alíkavæl. Hygg at Føroyakortinum, so sært tú, at veiðubann og stongd økir eru allastaðni uttan á Suðuroyarøkinum, orsøkin kann bert verða, at fiskurin ikki gýtur, sjálvt um hann hevur rogn og sil, ella at ongar stemmur eru at fiska her suðri. Útróðrarmenn í Suðuroy hava eisini roynt, at gera vart við sína ónøgd, sum útróðrarfeløgini norðanfyri nú gera við einum mót- mælisskrivi. Her suðri er tað ikki friðingarøkir ella veiðubann, sum hava órógva útrórabátarnar, men sum norðanfyri, trolingin á landleiðini og teir stóru línubátarnar, sum hava loyvi at royna millum 6 og 12 fjóðringar úr landi. Útróðrarmenn í Suðuroy mugu hava rætt til at fiska, uttan at verða órógvaðir óneyðugt, soleiðis sum teir eru blivnir, nú í nógv Harrans ár. Tí má fiskaríði hjá trolbátum og stóru línubátum avmarkast við stongsli á ávísum økjum rundt Suðuroy, so at út- róðrarbátar fáa ein kjans, at fiska í friði á hesum stongdu økjunum. At eingin vil ella hevur gjørt nakað kann ikki góðtakast, og má tað tí verða eitt krav frá suðring- um, til landsins myndug- leikar, at okkurt skilagott verður gjørt, so at útróð- rarmenn í Suðuroy fáa ein rímuligan kjans til at fiska, so at teir og teirra familjur kunnu liva av tí. Suðuroy og veiðubann C M Y K 21 20