leygardagur 2. september 1939síða 3

Verðaldar stødan. Av N. A. Eidesgaard. (Framhald.) Ov langt er her at greida frå, hvussu Danzig vid og vid fekk reint nazisliskt stýri og fólkusam- bandið týnt. 1937 fingu nazistar tveir tridjungar meiriluta við valgini og broyttu »forfatningin«. Allir politískir flokkar uttan nazistaflokkurin blivu tileinkis- gjørdur, og Landdagurin hevir Tad er kallað aldið, statsministarin, ongan tydning meira. regeringin — í Danzig senatið — sum hevir og í Greiser. ligur førari er Forster. Longu í henni er Flokksleiðari og egin- februar 1938 kunngjørdi hann, Berlin kontrollin við Danzig uttanríks- at nú hevði yvirtikið politikki. Hetta var fyrsta brot á Polens rættindi í Danzig. Seinri, síðan fløkjan er vorðin »vakuti«, ern fleiri hend. Ífylgju sáttmála kann eingin floti ella militer verða í Danzig, eingir skansar og ongar ammunisjónsfabrikkir byggjast har uttan loyvi fólkasambandsins. Fyrr vóru Polakkarnir illa hýrdir um hesar treytir um hesar treytir og fingu fólkasambandið til at broyta nakað í leim. Men nú hava nazistarnir í Danzig hersett býin. Hetta hevir longu elvt mikið stríð og kann seinri verða nóg mikil orsøk fyri Polen at »gripu inn«. Eitt annað er tollspurningurin. Tað er eginliga her, nazistarnir hava gjørt álop. Teir nýta måtan at »driva« polskar tollembætis- og stuttum góðu teir teimum stult menn burtur við við. Fyri og greitt ordra um at hvorva. Men lá Polen yvirmåta harðliga mótmælti hesum (Týskarar siga í ultimats formi), so varð kunn- gjørt, at tað misskiljing. alt tollspurningin millum Polen og var bendir á, at í stríðnum um mesti = vandi Danzig er fyri kríggi. Danzig var frá byrjan slavisk og longu seinast í 10. árhundr- aði kend sum múgvandi handils- borg. [ 1308 var hon í fyrsta sinn tíkin av Tyskarum. Og síðani hevur hon verið 261 ár undir týskum valdi og 382 ár undir polskum. II. Samrådingarnar millum stals- og umboðsmenn í Danzig, Chodacki, ministara Greiser Polens brustu, sum kunnugt er. Enn er ógjorligt at siga, hvussu Danzig-spurningurin kemur at verða. Eftir tysk—italsku sam- rådingarnar í vænlast Saltzburg kann åkoyrsla frá Tad er hildid, at hava tyskari Hitler enda å síðu skal Danzig-trætuni skjótan Tónin í lýsku bloðunum er eisini vorðin meira hóttandi. Í seinastu tíðini er nakað hent, sum kann broyta mongum. Í París spekulernst ikki Tyskland ætlar at lata Dauzig-spurningin London og nú yvir, um hvíla og í staðin royna eitt fram- stig í Sndureysteuropa. Og mangt bendir til slíka ætlan. annars Hvat so ætlar við Týskland Danzig, so er tað vorðið varðugt. Eftir Forsters og Hitlers sam- rødu hendi einki, uttan af polskir tollembætismenn vóru settir aftur í embætir síni. Or- søkin til Tysklands varðsomu stødu skuldi so verið ótti fyri Englands og Fraklands fastleika við Polen. Stórlondini er aftur orsøkin tíl,at Tyskland meina, at hetta roynir at finna sær møgulig- leikar fyri at gera framstig í Suðureyst-Europa. Ætlunin skal so vera tann at fáa Ungarn undir Tysklands »kontrol« og gera Jugoslavien og Bulgarien til álítandi partnarar í aksini Rom—Berlin (hetta er deilvís hent, Jugoslavien kundi varla nakað annað, umkringt sum hetta land er av Tysklandi og Italiu). Ungarn undir tyskt vald, so vil Kemur so nábúgvin Bulgarien eisini viljandi ella óviljandi — fara í sama leypin. Fordeilir Tysklands við einum lílíkum framstigi eru týðuligir. Fyri tað fyrsta vil Polen verða innikleimt og less mark móti Ungarn vil so koma undir tyskt Og tá Ungarn undir seg, vil tað rykkja vald. Týskland leggur beint inn í Romania, har Tysk- land í vár gjørdi mikið fyri al síkra sær valdið. Kin hesi fordeilur við við mikil ætlan — sædd Týsklands eygum — er,at eingin av hesum statum er við í fransk—britiska aranli-systeminum. Ongland og gi Frankaríki soleiðis ikki við at eru bundin hjálpu hesum londum, um her hendir nakað. Og kunna loks vónar Tyskland at sikra sær kontrollin vid uttan at sela við al hesum londum ongd bara (8) > » slår verk i taka tey innanfrå og við at gern sterkt press á ley ultanfrá. Í seinastuni er ein ågrytin agitation gjørd í Ungarn eisini i í og Romania. Og noktast kann ikki, at hon virkar; ti Ungarn hevir onga mólstandskraft móli nazislanna socialt Jagdari agila- tión. sociala Ungarns system er óbroytt frå langt inn Í fyrra århundrad. Tað er stórgóðsa og stórgóðseigaranna land. Og í fjør varð kunnugt, at stórgóðsini hava síðan kríggið ekt sín akurlut frå 21,4 til 28 procent, smábrúkaraluturin minkaður frå 66 til jarðleysum landarbeiðarum okt 837,4 til 40,1 Tí er tað 9) procent, og lalið á procent. :einki undur, um kravið frá jarðleysum bóndum og land arbeiðarum er viktugasta sociala problem í Ungarn. Politiska stýrið eftir uppreistin varð heldur ikki reint demokratiskt, atkvæðis rætturin minkaður, og í lands- bygdum var hann ikki loyvdur. Industriarbeiðarar og stórur luli embætismanna livdu í ringum koruni. Nazistanna maktløkn í Týsk- leiddi til Ungarn varð stovnaður nazist landi less, at: eisini í iskum flokkur, sum skjótt fekk viðvind. Men fyrst tá Týskland Eyslturríki og seinri legði tók Tjekkoslovakíið undir seg, bleiv spurningurin um nazistbylgjuna og støðuna til Tysklands eilt ålvarsligs innanrikis og uttan- ríkis = politiskt problem fyri Ungarn. Tá — og seinni vid teku Slovakiens — fekk Ungarn felags mark við stórlýska ríkið og beint á lað sterkt harvið lýska herin kroppin. Samlíðis er økonomiskt bundið av Tysklandi; hålvur Ungarns handil bæði úl við Týsk OU g inuflultningur er land. Ungarn tók tí ta slødu at liva í miklum vinarlagi við Tyskland og aksamaktirnar. Av hesum fekk tuð vissar fordeilir. Ungarn mikið minkað eftir ullanríkspolitikkur var jú verdaldurkriggid, og tess hevir gingið fáa Og leið eftir ynskinum um at sínar taptu landslutir aftur. eftir Miinchensamkomulaginum fekk tað Slovakien, og í lutir av tók í fjør stórar mars Í ål lað alt Karpatukraine. Sum prógv fyri vinskapinum til aksamakt tað í vár í antíkom irnar fór infernpaktina. Men um Ungarn soleiðis roynir seg í vinskapligum politikki við Tysklandi, so vildi tað ikki vita av nøkrum týskum kontrolli av uttanrikispolilikki sínum. Tað royndi her at halda seg óbundið. Men tó var vandi innanríkis av nazislunum, sum gjarna vildu lata Ungarn verða ein lut av aksini, at teir kundu fáa makt- ina. Henda vanda royndu teir at umganga vid at:laka vindin úr seglum nazistanna við sjålvi at úlinna nakað av lí, sum nazistarnir agiteradu fyri. Hetta er bakgrunnurin fyri teim ræðu ligu jødalógum, sum vid og við eru úlintar. Serliga var tað regeringin Imredy, sum úlinti henda politikk. Imredys program var millum annað tvungin a heiðslænasla, skaltareformar og fram fyri alt jødareformurin Men Imredy fall í februar í vár. Lultvís ræddust fólk umfatandi reformplanir, og lulvís blei politikkur hansara meir og meit nazistiskor. Eftir hann kom umboðmuður slórgóðseigaranna greivin Teleki. Iesin kunn hann vildi fylgja Imredys programmi, men tydn- sjørdi, at ingurin av, at hann varð stats- ministari, var tó tann, at Ungarn vildi royna móli at verja seg nazistvandanum bæði innan- og uttanríks politiskt. Við valini lað nazistflokkurin gjørdi stórt fram vísti lÓ, at Í summar sep stig. Uggaðurav úrslitinum hevir hann økt sína agitasjón serliga seinastu vikurnar. At hetta nívi regeringsfólkið í Ungarn, frættist týðuliga haðani. At Tyskland virkar fyri at fáa sær meira ávirkan í Ungarn, sæst tyduliga: samkoma ungarn ska ultanrikisministara Csaky og Ribbentrops, ítalska uttan ríkisminislara Cianos samkoma við Ribbentrop og Hitler. Helta kann benda á mangt, men møguligt mest á fraumstigið suðureyslur yvir, sum her et greitt frá »Times« helt eisini nyýliga, at best var at rokna við hesum møguligleika. Harfyri nýtist tað ikki at tvda, at Tyskland ikki eisini ællar at gera eilt framstig í Danzigspurninginum; tað kann væl hugsast, at Tyskland arbeiðir eftir báðum hesum linjunum og roynir seg við framstigi á samlíðis. (Meiru.) báðum stoðum Lánigrunnur. Íslandsferðin við T. B.s boltliði. (Framhald.) Við nøkur av heimsins stórstu náttúrundrum og „turistatrak- tónum“. Sum áður sagt vóru Íslend ingar ovurblíðir. Bollspælararnir tey ymsu boltfeløgini í teykjavík matir menn, ríkis stjórnin eins og byarstjórnin, allir kappaðust um at heiðra okkum sum frændir og vinir og veita okkum stórstu blíðskap. Útferðir vórðu gjørdar og veitslur leiðis vóru vil í boði býarstjórn arinnar úti hjá Gullfossi, Gevsuri, leimum heitu keldunum við Reykir, har vit eisini hbhøvdu høvi til at síggja stórar flotur av gróðurhúsum. Oðilig strekki at koyra! Ein undrast, at eitt so fáment fólk sum sum hin íslendska tjóðin skal hava orkað í so stullari líð, sum her er talan um, at hava gjørt so stórar vegalongdir. Tíma eftir tíma, ja heilar dagar kann ein fara henda feilin aftur. Ein maður er enn, id eigur at nevnast í sambandi við hetta Husted Andersen, landsrættarsakforari. mál, og tað er harra Hann greiddi mær frá lógini um statslån til húsubygging og at henda lógin endaði vid teim ofta nýttu orðum: »Denne Low gælder ikke for Færeernec Fflir samráðing við harra Husted lað, ut orð »Fi gennem Andersen var hesi komu inn í nevndarálitið By gøeri »» nansiering af Kreditforeninøslaan vil ikke være nok, men for at faa Byggeriet fremmet, bør der skaffes Udvej for Optagelse af 2. Priorilelslaan evenluelt ved Oprettelse af en særlig Stalsboligfomd i Lig- hed med, hvad der har været Filfælde í det øvrige Kongerige.c lað er glediligt, at hetta tydningarmikla mål nú tykist at verða framt, og vinnulívs nevndin og ríkisstýrið eigu stóra lokk fyri tað. Men lat okkum ikki gloyma, at arbeiðsmanna felagið í Vági hevur barst fyri at fáa málið framt J. H. Danbjørg. ketulreinsan siglur m/b »Vidunes« i Smiril«s rulu i degunum 4.—7. september. Í bókini frá vinnulivsnevndini Mb »Kvik« ger rutuna fyri ) i Tr danfvyri stendur m. a.: »[ Lagtingssam | m/b. >Viðunesa norðanfvyri tÝs lingen 1938 har Spergsmunlet | gin 9. semtember og suður | ; . | af Í vn: vil ag 6 om Kreditforeningslaan paa | aftur til Havnar midvikudagin Færøernt paany været til Be- | Torshavn, 30. august 1939 handling paa Foranledning af | j | Admistrator. et af Arbejderforeningen »Frem- | | tiden« Vaag indbragt Andra | - —— send | Í greinini í Socialinum nr. 34 Í ár dur skrivað, at:ymisk onnur felog hava vent sær (il VÍNI snevndina viðvíkjundi san náli, meðan einki nevnist f fi nini um 120, at Våebinginl : | | » VALDEMAR: há havt naknð við målio Så + ) … … Kø veil, al okkara hlað þá LU | ZEN A rar ikki hava ællsnd al gera .. pr” Vávbinvum slíkun Óræl . 4 ICI 2 í B, : 6'6 . oyvi eg mær lessvegna ul rætla . > si koyrandi utlan slisni á vega- strekkjunum Uttan at taka morgunmatin við kemur tú onga leið. Vit vóru (ff tíðlig Á morgni á fótum Uveir stórir ferðufólka bilar stóðu til reiðar Harra | hagfrøingur fulltrúi býarstýrisins | Bjørn Bjørnsson beyð okkum | 16 og nøkrum eðrum Førov ; gum, ið eisini vórn í { | vórðu hildnar fyri okkum. So IM, 1 orn á viljunnat ) ferð i og K. R spælarunum og fleiri vælkomnat Íslandi, eins til útferður. Ein herlig ferð! Útlitið! landið við kavataktum jøklum yvir hill velduga og fjøllum í sjónarringinum ein av sønnum slørbar ljómandi sjón ! Eitt satt ævintýr á einum sólbjartum heitum summurdegi vit óku yvir vídd- sum nú, lá irnar'! Hann må síggjast, fyri at ein