leygardagur 4. desember 1943síða 3

FØROYAR Í DAG Ritstjórar: W. HEINESEN og HEÐIN BRÚ Tjóð og samfelag. Tá ið hetta kríggið einaferð hæsir av, kemur tann stóra tíðin tá ið alt skal gerast upp, tann tíðin, tá ið øll fólk mugu taka stødu til tað risaarbeidi: at skapa eitt nýtt grundarlag fyri manna- lívið — ikki bert viðvíkjandi innan- landa spurningum hjá hverjum einsærum landi. Alt stendur á, hvussu hetta stóra verk verður greitt úr hondum. Tað kemur eisini at verða kravt av okkum førovingum um so vera er, at vit vilja ganga fyri at ein norðurlendsk serstøk fólka-eind at vit sameinast um tað verk at útbúgva eitt grundarlag fyri okkara: egnu framtíð At vit éru ósamd um mangar minni týðandi spurningar, tað verður harvið; men vit novdast av álvara at royna at um 6 teir and? Vit heiminum, hvar vit standa, og hvat emnast erundlegg spurningarnal mugu vísa út Vit vnskja tjóðskaparliga, samfelags- liga og mentunarliga. Tann partapolitiski skilnaðurin, forðar síggja heildina, er fjákutur og av- sum í løtuni okkum í at deyður, og hver tann her heima, eftir at fáa hann munaligt broyttan fólk. ið leggur seg burturbeindan hvussu er ger fyri Tað kann ikki nóg gagn land og sterkt sláast fast, at vit hava dungað uttanum okkum ein hóp av goml- rætt um politiskum skrambli, ið slætt er elvir bæði »Førovar i og óneyðugt okkum skomm og skaða. dag< hevur eftir feri På muni roynt at peika á summari av hesum tómu blødrunum og at stungið hol á tær; og tí ætla vit 5 at halda fram við, annahvørt Rikard Long rópar okkum salongmenn- iskjur ella útistrok. Annars kunnu vit av fullum huga taka undir, tá hann skrivar: Tad ru ymisk mentunarstig og ymisir mentunarhættir, men eingin holl hin sanna hjartans mentan.« Eisini mentan er uttan á henni er vit hava í Feroyum hitt fólk við hesari vælgerandi mentan, id ongan háva gera av kunnleika sínum Tó er heldur ikki heilt sjáldan at hitta menn her á landi, id eru so sjarligir, at teir síggja sjálv- torlætni »viktigheit« alla stadni, merkt av og har tosið ikki einans er trongskygni mentunarligum gomlum partapolitiskum strondvar- menn standa ofta ímóti pi. Hesir sínum vilja sum meinbogar fyri alt andaligt frælslyndisstarv. Men hvussu nú hetta er og ikki so eru vit vísir í, at tað førvyska fólkið enn í dag! innarst inni er eitt djúpt menniskjansligt fólk, eitt humant fólk. Vit hava nevnt hvussu hetta kemurs til sjóndar í okkara gomlu ordatøkum og vit hava roynt at víst hvussu frammiur maður sum til dømis ein Guttormur í Múla á ein hugtakan tað tað besta, vit eiga di hátt lýsir faroyska human- tetina sum tjóð, okkara størsti nationali skattur. nútíðar førovingar Fyri okkuw er tað skatt og ein skylda at verja henda + okkara til at hann Vit hovra (til gera kunna ell tað bonda-almuguf6lkid, ið ikki fer íyri skeyti. vera errin av at gamla skapti ordatøk sum »Leingi stend- ur mannsevni til bata Hetta er mentan í tann mun sum Richard Long skrivar um — tann sinnisins djúpa mentan, ið jkki lystir at reypa av handligum og andligum rikidømi, men byggir á, »vidfødda hampuligheit fólk hevur Okkara gjagnum øldir andaliga sæð livad av hesari Tað er givið hesum fólki styrki til at bera mentan hon, id hevur eitt einsemi, ið kannska valla hevur sín javnlíka í mannaættar- innar segu. Tað varð okkara fólks sjáldsama lagna at verða gloymt og at bjarga seg sjálvt her úti í havinum, og tó íkki ganga undir í g gang sidaloysi, soleiðis sum tað t. d sær út til at hava gingist norð- lendingum í Grenlandi í 13—14. Tað er og Vit eld. iv sonnum undrunar- vert, mugu við Jóanes Patursson spyrja: Hvussu ber tað til ? Tað et rætt, tá eisini ivaleyst, at J. P. hevur hann svarar, at orsekin millum annað er tann, at førovingar livdu tá eitt føroyskt føddu liv til matna og klædna, og klæddu seg sjálvar, og vóru ti heilsusterkir.« Ið hvussu er, er tað greitt, at figgjarlig viður- skiftir høvdu nógv at týða. Fer- ovingar tå í tíðini vóru ikki bert avbera arbeiðssamir, men hevdu — um so var, at íkki frágera hend- ingar komu uppí eisini nóg mikið til matna, fåmentir sum teir vóru. Og samfelagsskipanin var herð og strangliga hildin. Vit nutidarmenniskjur kunnu sjálvandi hava mangt og hvat at siga ímóti hesu strangu samfelags- skipan. Í summum lutum svaraði tann gamla tíðin í Feroyum til tað sum í Kvropas segu rópast tann feudala samfelagsskipanin, aðal- Men aðalmenninir útlendskir harðræð jallarnir, sum mannavaldið. her. vóru ikki ingar sum t. d. tei í 16. eld gjørdu hetlendingar til ómælandi trælir á teirra gerðum. Aðalmenninir okkara voru egnu bóndur. Tað má av sonnum sigast betri at vera norsk at hetta var munurin gloymd klingra í tí ein | ka rík m held ; by danska ríkinum heldur enn at býta kor við okkara neyðars skyldmenn í Hetlandi Men sum sagt, tað feroyska samfelagið var líka upp til 1856 — bygt á stættar serrætt indi. Bóndin var eigarin og hevði rættindini, tann ognarleysi hevði ógvuliga lítið rættindi. Men hetta samfelagið var ein samarbeiðandi eind, Og hvat ið mentunar-ogn- um viðvíkti var munnrin á tí ánandi teim ognarleysu ikki stórur og 5 Tann ognarleysi stætturin var eingin Paria-stættur. Tó — til hesa gomlu samfelags- skipanina vendist ikki aftur. Hon datt burtur, tå id frihandilin kom. Men stætturin tann tænandi harvið val frigjørdur. Fólkatalið vaks, tað var tað dupulta, ja trý- mannsaldri, kundi utkomu, dupulta eftir einum Náttúru-húsarhaldið ikki meira geva fólkinum tann gamla samfelagsskipanin veik fyri eini nýggjari skipan, ella um vit vilja siga: eini nýggjari óskipan. Á = | okkara degum stendur ánari og ognarleysur heldur hóttandi hver móti eðrum. Vit hava enn bónda-almúgu i okkum- Men meginparturin av almúguni í okkara 5 5 døgum er ein nýggj fiskimanna- almúga, sum á mangan hátt er á veg til at proletariserast. Og hesin stætturin er í okkara nú verandi samfelag nógv fjølmentari enn ánarastætturin. Vit gera iva leyst beinast í at meta hann til 60—80 prosent av ellum fólkinum At tað gongur aftur á hondina við fólkamentanini, er undir hesum viðurskiftum ikki at undrast á, tó at tað ívaleyst er rætt, at >bar- | dagatíðin og tey óvanligu troðkaði viður skiftini, ið eru inn á okkum< beint nú hava ein part Vit eindir við Rikard Long tá ið hann av skyldini kunnu alvæl vera skrlvar, at »her má ikki bert verða talað at, men finnast útvegir til so gjølla á at vísa ungfólkinum tann óbótaliga skaðan, tjóðini verður fyri, um innantómt fjas og siðspillandi fyllskapur skuldi komið at verið ungdómsins mid« skal stuttleika At ungdómur hava loyvi til at sær, er dansa og sjálvandi, og tað hevur frá gamlari tíð verið góður feroyskur skikkur vert at taka sæt Vandin liggur íkki her. Men upp 1 munnin 1 skap! tað skaði, um hevðf íkki verið eiti á landa- vit skuldu sett okkara gomlu faroysku menniskjansligneit so væl sum Long Patursson til. Rikard Jóannes og aðrir góðir menn síggja hetta væl. Men í staðin fyri at leita orsakan har, hann verunliga er at finna: í fe7mum ringv útkomulíkindunum, tann nýggja handilsøldin býður megin- parturin av øllum føroymgum, og fyrst og fremst ungdómin, leita teir orsakan á ellum ymiskum um- ráðum, har hann ikki er at finna. Eftir sum mangir av hesum monnum halda, skal heilsubótin liggja í einari | tjóð- skaparliga, frammanað av tí dag- Vit ikki undirmeta týdningin av tí tjóðskap Men sum stórfingnari menning av tí agitatiónini skulu 1 ligu arliga sjålvt um allir før- ovingar við gandi gjørdust til = tjóðskaparligar megineinglar og síðsta restin av sambands- hugsunnarhátti hvarv, hevði hetta kortini ikki hjálpt okkum stórvegis. Vit eru eitt lítið fólk, sum als ikki tolir at hava ein alt ov stóran órektan, ognarlevsan stætt. Vit hava ikki bert brúk fyri undan- gongumonnum í vinnulivi, sum seta fyritøkur í gongd, og fyri nekrum fáum »salong-menniskjum«, sum harvið kanska (tó tíverri íkki ofta) faa høvi til at njóta grødina Vit av mentunartrænum hava í løtuni ein føroyskan og tjóðskapar sinnadan borgara-stætt, sum er komin ístaðin fyri tað gamla danska og hálv-danska >bourgeosi ið<. Men hetta er ikki nóg mikið Um vit av álvara ynskja at hugsa royna at nationalt, mugu Pit síggja fólkið sum eina eind og læra at fata, at tað er ikki nóg mikið at hevur og bulur trívist, men at armar og bein mugu trívast við Alt má skal gerast frisk og arbeidsfør, trívast, um heildin