mánadagur 15. november 1948síða 2

15. november 1948 at hava stóran tydning fyri okkum. At bretski konsulin eins og ríkisumboðsmaðurin fara úr ralutaráðnum er naturligt og rætt. Stutt eg dugi sagt er úrslitið so sum at skilja tað bara óført. x, UPPALING OG SIÐVENJING Trúbótin (reformatiónin) broytti nógv í samfelagsskipan og mann- aáskoðan í øllum teimum lond- um, har hon vann fram; og eis- ini har, hon ikki fekk frama, kom tann hugsan, hon bar fram, at merkja mannahugsanir meira og minni. Hin størsta broyting var tann, at landið (statin) legði undir seg øll tey samfelagsøki, id áður kirkjan hevði havt. Kirkjan hevði havt eitt óført veldið í Miðøldini, og henmara ávirkan á manna- og samfelags- lívið hevði fevnt ógvuliga víða. Øll mentunarmál hevdi verið merkt av henni, sosialmálini, heilsuviðurskiftini hevdi hon haft undir hond, og somuleiðis skúl- an, ungdómsins uppaling. Hetta at hava undir hond og hava umsjón við uppvenjing og lær- dómi ungdómsins mátti hava hin størsta týdning fyri kirkjuna og kristna trúgv og sidalæru í síni heild. Av hesum stóðst, at kristin trúarlæra og kristin sidalæra sáddust niður í menniskjuni frá barnsbeini. Við trúbótini loystust hesi neyndu øki frá kirkjuni og løgd- ust undir statsvaldid, men hin kristna lívsáskoðanin og hin kristna sidalæran vóru enn so fastgrógvin í mannasinnini, at tey lógu langt tíðarskeið sum støðið undir allari uppvenjing í øllum europeiskum londum. Tað var ikki, fyrrenn teir yfríu tankarnir« fóru meira at fløða umkring, og vilskapurin fór at gera vart við seg, at menn løgdu fram aðra meining um siðir (moral) og livsåskodan, enn venja var frammanundan. Sjálvandi er so, at nýggjar hugsanir festa ikki í beinan- vegin. Maðurin ella menninir greiða teir frá sær, ein trongur ringur fær falur á teimum, men langar tíðir ganga, áðrenn fjøldin tekur eftir. Vit hava sæð hvussu verið hevur við nátúrkunnleik- anum. Hin gamla verðaldar- myndin lá føst í mannaskilinum, og tað gingu øldir, áðrenn henda myndin varð tvágað burt, og hin nýggja komin fram ístaðin. Umstøður hava eisini sína á- virkan. Eru menn í trongum umstøðum og sila í ringum kor- um, tá hava nýggir lærdómir og nýggir lívshættir betri líkindi at FØROYA SOSTAL-DEMOKRATUR vinna fram. Tí fólkið er hatskt á tað, id var, og sum ikki bar eydnu, og vil tí taka eftir teim- um, sum boða frá nýggjari tíð við broytingum og frælsari kor- um á øllum økjum. Upplýsingarmenn og natúr- vitskapsmenn vildu skapa nýggja lívsáskoðan og nýggjan moral. Teir mæltu imóti at mentunar- lívið skuldi vera bundið til hina dapru og ófríu kristnu sida- læruna. Darwins læra um menn- iskjuna sum eitt hægri djóra- slag gjørdi brot í sjógvin, og henda læran (evolutiónslæran) hevur meira enn nøkur onnur hugsan og læra broytt manns- ins ætlan um øll heimsins við- urskifti og givið samfelags- åskodan og siðmenningini i hesum europæisku eins og ame- rikansku løndunum tað snið og ta gongd, tær nú hava. Mótmælið móti yvirvaldi og fastløgdum trúarsetningum, sum íkom við »renæssancen« og trú- bótini, styrkti eisini slíkar and- streymar. At mæla ímóti einari vautori- tet« elvir altíð ein uppreistrar- hug móti øllum »autoritetum«, Ein kriggshugur kemur í menn- iskjuna, og hon tykist at vera fjøtrað allar vegir og av øllum aldum. Men so kann aftur menningin fáa eitt so øvugt stig, at bardagin fyri at kasta eitt ella fleiri vald av sær leggur fólk undir annað vald, sum prógv- ast at vera eitt harðræði og bindur menniskjuna í fastari fjøtur enn hitt gamla nakrantid royndi. Sum nevnt er lað tó leingi, at lærur, ið nerta við fornar lívssiður, vinna fram. Hin gamla sidalæran, id var skipað úr guddómligum boðum, var ikki so bráð at jarðleggja. Tú kundi mangan síggja, at menn, sum vildu eitast upplýstir og ikki trúgva á gomul ævintýr, tó livdu sítt dagliga lív eftir hini gomlu siðalæruni. Teir vóru uppvaxnir í einum samfelagslagi, sum livdi lív sitt eftir gomlum arvaðum siðaformum og árinið rar so Sterkt, at fyrsta ættar- liðið orkaði ikki at bróta tað. Politikkarar kundu eisini bæði í talu og skrift seta fram sínar kollveltandi = hugsjónir, men komu teir á landsins ting, aftraðu leir seg vid at seta tær í verk. Tað var i Fraklandi, id var og altid hevur verið hitt mæt- asta uppreistrarland í heiminum, at tær nýggju hugsanir um ein frían moral, sum lá í menn- iskjuni sjálvari, og sum kundi verða knýtt til einstøk leys moral- boð, vóru settar í verk. Har loystu teir kristna lærdómin úr skúlanum og settu eina moral- læru hóskandi fyri mannaættina í staðin. (Niðurlagt). 2 Nr. 44 Úrslitið av samráðingunum við Danir og Bretar Bretland og Føroyar. Føroyingar vórðu »introduser- adir« av danska generalkonsul- inum Vestbirk. Førdu síðan samráðingarnar sjálvir beinleiðis við Bretar. Úrslítið varð: 1. Avreiðingarrætturin í Brett- landi verður ikki skerdur, men at halda fram sum higartil. 2. Handilsskapurin Bretlands og Føroya millum verður ikki bara óskerdur, men vónandi at vaksa. Føroyingar verða at fáa jarn, stál, toy og aðrar vørur, teir hava £ at keypa fyri. 3. Bretar lovaðu at taka Fóroy- inganna áheitan um at lata fersk- fiskatollin falla burtur, til væl- viljaða og vinarliga umhugsan, men góvu ikki beinanvegin endiligt svar. . 4. Føroyingar samdir og væl styðjaðir av Dønum ynsktu fram- vegis at vera i »sterlingsøkinum«, men Bretar søgdu, at tað bar ikki til. Teir vissaðu tó okkum i, at tað á ongan hátt vildi gera Føroyinganna støðu verri yvir fyri Brettlandi, hvørki viðvíkj- andi avreiðing, handilsskapi ella á annan hátt — tvørlurimóti, søgdu teir. Feroyar og Danmarkar ímillum. Peningaskipanin og valuta og handilsskapi viðvíkjandi. 1. Peningaskipanin í Føroyum er eitt ríkis- og felagsmál. 2 a. Føroyingar fáa teirra egnu peningaseðlar undirskrivaðar av løgmanni landsstýrisins vegna og Føroya ríkisumboðsmanni. b. Aflurímótivirði verður donsk valuta (krónur) og verð- ur varðveitt av „Nationalbanken“. c. Kursin verður felags, króna móti krónu. d. Føroyingar fáa teirra pro- centliga part av ti, sum »Natio- nalbanken« verður at vinna við umsitingini av seðlanna aftur- ímótivirði, t.v.s. hevur >Natio- nalbanken« utigangandi 1500 milliónur í seðlum og vit av teimum eiga 15 milliónur, verða vit at fáa 19, av ti, ið bankin vinnur av seðlunum (teirra afturímótivirði). e. Føroysku seðlarnir verða einasta lógliga gjaldoyra í Før- oyum við undantak av »skille- mønteng, sum verður felags, hin verandi danski. f. Danskir seðlar kunnu být- ast um við føroyskar hjá ríkis- umboðsmanninum ella við ser- ligari skipan hjá bankunum. g. Aftur á hin bógvin kunnu føroyskir seðlar í Danmark být- ast um við danskar í >National- banken« og hansara útbúðum. h. Peningahæddin um 450.000 £, sum nú stendur i bretskum banka aftanfyri sedlarnar, verd- ur framvegis standandi. i. Viðvíkjandi sendan av pen- ingi igjognum postin til og frå Danmark verdur nærri at skipa fyri av postmyndugleikunum her og niðri. 3. a. Føroyingar verða at fáa alla fremmanda valutu, ið teir sjálvir vinna, at nýta eftir egn- um tykki. b. Tørvar okkum annan va- luta út yvir tann vit sjálvir vinna, kunnu vit fáa hana frá »Nationalbanken« eflir nærri samráðing millum føroyskar og danskar valutamyndugleikar. c. Í Føroyum verður sett eitt valutaráð við bara Føroyingum. Hetta ráð stendur einans lands- stýrinum til svars og hevur alt ræði yvir tí valuta, vit sjálvir vinna. . d. Í Danmark verður sett ein valutanevnd, id skal samarheiða við tað føroyska valuta- og handilsvaldið viðvíkjandi valuta, vit ynskja frá »Nationalbanken«, og handilsskapi Danmarkar og Føroya millum í síni heild. e. »Nationalbanken« verður ikki at jåtta hvørjum einstøkum valutaumsøkjara, men bert eftir føroyskari åvisan um torvandi fremmandan valuta. Landsstýrið ella valutaráð Føroya verður so at jåtta teim einstøku umsøkjarum soleiðis sum tørvur ar á. 4. Allur inn- og útflutningur verður sermál, og verða Før- oyingar hereftir sjálvir at ráða fyri, hvussu hann fer fram. 5. Í samband við kanningina av okkara valutatørvi verður — tó ikki bundið — í samráð við danska valuta- og handils- valdið lagt eitl nationalbudgett fyri Føroyar. Hetta verður gjørt fyri at fáa tak á og skil í okk- ara handilsskap og framleiðslu- møguleikar á landi og á sjógv. Marshall hjálpin. a. Semja er vorðin um, at Føroyar skulu fáa ein til teirra slødd og tarv svarandi part av marshallhjålpini, id lutast dan- ska ríkinum. b. Innan december i år skulu Føroyingar seta fram eina ætlan fyri marshallkeypini í tidini, sum er eftir av 1948/49. c. Frá føroyskari síðu skulu menn í næstu mánaðum royna at gera eitt yvirlit yvir tær neyðugu „innvesteringarætlanir“,