leygardagur 12. februar 1955síða 2

Nr. 7 FØROYA SOSIAL-DEMOKRATUR VERÐUR 1901-SATT- MALIN UPPSAGDUR? Hósdagin gjørdist drúgvur og vid hvort heldur harðligur orðadráttur á tingi um sjómarksmálið. Hetta nógv umrødda mål er nú aftur komið á ting, og hesi ferð miðar uppskotið ímóti beinleiðis uppsegn av 1901-sáttmála- num. Fyrsti rødari á hesum fundi var Er- lendur Patursson, ið segði, at tá ið sjó: marksmálið kom á ting, tá hevði landsstýrið biðið fiskivinnufelogini um at seta fram sína hugsan. 92 pst. av Føroya fiskimonnum vóru ímóti upp: skotinum og á landsfundi fiskimanna varð einmælt samtykt at mótmæla av verðum landsstýnisins. Rødarin visti síðan á, hvat norskur lógarfreðingur á hesum eki heyði at siga um setan av sjómarki. Eftir hesum er tað greitt, at Føroy: ingar sjálvir hava rætt at seta sær egið sjómark, og til tess eiga vit eisini bæði seografiskan, søguligan og økonom iskan rætt. Um vit skulu liva innanfyri tað núverandi tronga markið, verður ikki livandi her á landi. At soleiðis er síggja vit best av ti, at stórur partur av okkara fólki leitar burtur til fjarskotn ar leiðir. Erl. Patursson dró fram tað. ið farið var fram í hesum máli, um tær loyndarmiklu samráðingarnar í London, um landsstýrisins ovurbræði at fåa uppskotið samtykt undan val inum hóast ikki svar var komið frá ollum fiskivinnufeløgunum og hóast lað. at tey afturkomnu svørini einmælt gingu ímóti Bretauppskotinum. Fyri 57 árum sidan bað Foroya løgting um at fáa sjómarkið flutt 40 fj. åt, men í dag biður Foroya legting um at koma aftur í sama haft, sum vit fingu í 1901. Mælti til, at Jøgtingid nú tók seg saman og segði sáttmálan upp. so vit sjálvir kundu seta okkum eitt mark. ið tryggj:- aði landsins fólki livilig kor- S. P. Zachariasen (sj.): segði seg ongantid hava skilt landsstyrisflokkar- nar, tá ið teir gingu vid til at seta nýtt mark, Minti á, at aftaná valid vóru teir flokkar. ið tikið høvdu við Bretaboðum komnir í minniluta. (Hann gloymdi at siga frá, at hansara flokkur nú hevur sett nýggjar stuðlar undir sambands“ samgonguna). Úrslitið av fiskiveiduni við Føroyar hevði verið, at fiskurin var minkaður ár undan árið. Um 10 ár kundu menn draga teir stóru båtarnar nidan í bein. J. Fr. Oregaardl (jv.) hevði væntað, at áður enn orðadrátturin fór at fara fram, vildi landsstýrið greiða tinginum frá, hvat farið var fram síðan samtykt- in um nýtt sjómark var gjørd. Málið hevði fingið eina margháttliga viðgerð. Var altíð vidgjørt undir heilum. Hvi, ja, tað var nakað, ið tingmenn ikki kundu fáa at vita, Málið var av fyrstu tíð reist av feløgunum, vidgjørt á opn- um tingfundi og síðan vóru menn send: ir til samráðingar, tó uttan at felogini vórðu atspurd um nakað. Vit vita ikki um hesir høvdu nakrar leiðbeiningar við sær, enn minni um teir høvdu nak- að uppskot við sær. Men afturkomin tók løgtingið við uppskoti Breta. Nú er at spyrja: Er henda løgtingssamtyktin sett í gildi? Er ein broyting møgulig? Vóni at líkindi eru fyri at broyta hesa ræðuligu gerð. Tað, ið umræður er, at minka um armóðina. Hetta verður ein- ans gjørt við at seta okkum so rúmlig mark um landið, at vit vera at liva av tí, ið okkara heimliga havøki gevur: Hóast øking fiskiveiduflotans er fiska- nøgdin ikki vorðin størri, ti fiskurin minkar á teimum leiðum, ið vit royna. Eisini fiskaprísirnir ganga niður. Hvat verður úrslitið? Hvussu skulu fiski- mannaheimini liva. Í 1947 veiddu bret- skir trolarar 247 kg upp á hvønn trol- tíma undir Feroyum. Í 1951 veiddu teir 125 kg. upp á hvønn troltima. So skjótt minkar fiskanøgdin undir Før oyum. Einaferð verður komið so langt, at teir bretsku trolararnir ikki koma hig- ar, men tá er heldur einki eftir hjá okkum og ov seint at hugsa um nakra friðing. Javnaðarmenn hava havt sítt egna uppskot í hesum máli, Um tað hevði vunnið frama nú, veit eg ikki. Heldur ikki veit eg, um hetta uppskot verður sett fram aftur, men er eingin onnur leið at ganga, so er at siga upp sáttmálan. Her leikar lívið á og lívsrættindi okkara mugu vit verja. Guðs barnið batnar. Vóni lands- stýrið tekur aðra støðu í hesum máli. Tora teir ikki tað, mugu teir leggja frå sær. Fólkið er ímóti teimum í hes- um máli. Við atkvøding hava 92 pst. av fiskimonnum gingið ímóti teimum. Á landsfundi fiskimanna gingu 100 pst. av fundarmonnunum ímóti avgerð landsstýrisins. Stødan er greið. ganga teir nú ímóti fólksins vilja, so mugu teir leggja frá sær- Rikard Jacobsen (jv.) segði hetta vera eitt mál, ið lá sær serliga nær at hjarta. Sum sjómaður og skipari visti hann, hvussu ovurstórir trupulleikar nir vóru við at leita burtur til fjarskot- nar leiðir. Veruliga var kostnaðurin so stórur, at hetta illa loysti seg. Vit eiga rikidømi undir landinum. Hvussu stórt hetta er, síggja vit eina best, hverja ferð tað hevur verið kríggj, kolaverk- fall o. t. Tað er nógvur fiskur undir landinum, men so miklan skaða gera trolararnir, at teir oyða hesa fiska- nøgdina upp á tvær nætur. Á henda hátt verður alt oytt eftir fáum árum. Hetta kunnu vit ikki forsvara. Sáttmál- in hevur verið og er til miklan skaða. Tessvegna má hann sigast upp og vit verða sjálvir at seta okkum eitt mark, ið hóskar okkum og sum ger tað liviligt her í landinum. Tey smærru og eldri førini eru hóskandi til fiskiskap undir Føroym, ikki á fjarskotnum leiðum. Tá ið fiskivinnan ikki ber seg, hóast innløgan er 70 milj. kr. árliga, er hetta prógv um, at fonini eru ótíðarhóskandi og ikki kunnu nýtast til langfarafiski- skap. Hereftir má tað vera soleiðis, at vit einans nýta stór og tíðarhóskandi fiskifør til langfarafiskiskapin, men tá verður neyðugt, at vit eiga hóskandi oki at veiða á. Sáttmálin má sigast upp. Síðan verða vit at skipa okkara mark- viðurskifti, soleiðis sum vit, aftan á vísindaligar kanningar halda vera okkara fiskimonnum eins og fólki og landi sum heild at besta gagni. Jóhan Simonsen( tj) segði i jomfru rødu síni, at hann sum útróðrarmaður kravdi sáttmálan uppsagdan. — Hann visti á, hvussu grunnarnir bert eftir stuttari tíð vórðu oyddir av trolaru- num. Fiskurin kemur ikki inn at landi, tá ið trolararnir fara við honum á vegnum inn, Vit høvdu einki at óttast Bretar, um teir møguliga vildu hevna seg, Hesin óttin var veruliga ógrund- aður, tí hann kundi sum dømi nevna, at at Viðareiði varð hýsa keypt til salting- ar til sama pris sum til ísingar. Einki mátti forða okkum fyri at siga upp såttmålan, og vit fingu høvi til at seta nýtt mark eftir egnum tykki og sam- svarandi fólksins og landsins tørv, J. P. Davidsen (jv.) vísti á, hví hann hevði atkvøtt fyri landsstýrisuppskoti- num Uppskot javnaðarmanna var fall- ið. Tað var kortini ein favnur at vinna við landsstýrisuppskotinum, og hann var av teirri áskoðan, at vit áttu at taka tað, ið var at vinna í letumi. Vildi verið ovurfegin at sagt upp, um vil høvdu nakra vissu fyni, at hetta kom at vera fyrimunur. Mælti til, at málið varð gjølla kannað, og at vit aftaná hesar kanningar tóku ta stødu, ið á einhvønn hátt kom at verða okkum mest at gagni. Frederik Hansen (tj.) tók undir við tí, ið partamenn hansara høvdu sagt, og kravdi sáttmálan uppsagdan. Eisini vildi hann taka undir við Øregaard og krevja landsstýrið frá, um teir ikki vildu ganga fólkinum á meti í hesum kravi. J. H. Danbjorg (jv.) tók undir við ti, ið partamenn hansara høvdu sagt. Mælti til góða og sakliga viðgerð og síðan at taka ta stødu, ið vit frå vis indaligum sjónarmiðum komu at vera best nøgdir við. Håkun Djurhuus var einasti lands styrismadur, id var å fundi. Løgmadur var farin til Suduroyar at halda føding: ardag. Håkun vardi stóðu landsstýris- ins, og segði stýrið at hava gjørt sum best eftir teimum fyriliggjandi = um: stødunum. Eisini RikardLong vardi stødu landsstýrisins og segði, at menn nú vóru í ferð við at gera millumland- auppskot um friðan av gytingargrunn- unum. Tað kom at verða heldur drúgvur orðadráttur millum H. Djurhuus og Erl, Patursson. Í hesum orðadrátti tók H. v. Høgadalså orðið einar tvær ferå- ir. Lands- handilin Um heystið 1939 varð Landshadilin stovnaður fyri at tryggja landsins i bågvar vid neydsynjarvørum, meðan kriggid leikadi á. Tað at Landshand- ílin varð stovnaður, var ikki bert gott við tað at hann tryggjaði landsins í- búgvar móti vøruneyd (hungri), men eisini fekk fólkið vørurnar nógv bílig- ari enn gjøgnum heilsølumenn. Men so skjótt kriggid var avhasad, legði heil- sølumenninir skriv inn á ting, harí teir bóðu tingid um at avtaka einkarrættin hjá Landshandlinum — og hetta varð teimum til síðst eftirlíkað av kapitalist- iska umboðnum á tingi — fólkaflokks- sambandinum. Hvat skaða tað hevur fort við sær at avtaka Landshandilin, man Føroya fólk longu hava merkt sviðan av. Framman undan logtingsvalinum segði logmaður, at tað vísti seg longu nú, at moguleiki fyri at kunna keypa bíligari verur, enn gjøgnum Lands handilin; men Dam, sum er ein gløgg; ur, vitigur og framskygdur madur lædi spottsliga at slíkum orðaskvaldri. Men tað vísir seg tvorturímóti, at nú Lands handilin er avtikin, eru tær verurnar, sum hava verið undir Landshandli- num dýrkaðar, og møguleiki fyri at tær koma at dýrka enn meira. Nú má svíða sum svøllur, tí tey, sum hava verið við at seta teir kapitalist- isku umboðsmenninar inn á ting, mega nú fola sviðan av gerðum sínum — teimum smáu sum teimum stóru. Men tíverri líðir tann óskyldigi í nógvum førum fyri tann skyldiga. Mangur er hann, sum longu nú ásannar, at betri var at Landshandilin ongantíð varð av- tikin — og nettupp av onkrum sam: bandsveljara- Løgmaður royndi at villleiða veljar- arnar við at siga, at um Landshandilin varð avtikin og heilselumenninir 12. februar 1955 ss ——— ff —————8—>—oo——r——8m— sluppu framat aftur, vildi kappingin verða størri, og soleiðis møguleiki fyri at fåa biligari vørur, Men nå kundi verid åhugavert at spurt Løgmannin, hvar ein skal venda sær fyri at fáa hes ar biligu vørurnar frå? Neyðars veljarafjøld, sum ferð eftir ferð letur seg blinda av landsins aftur- haldi D. J. Sørensen. Fáa útróðra- menn heima ongan stuðul Tað vísir seg, at vera eitt gleðiligt tidartekin, at útgerðarmenn fara at skilja fiskimannsins umsteður, og vísa teimum vilja til livilig kor. Tað er eis- ini í seinasta tíma fyri útgerðarmenn at ásanna tær ringu umstødur, ið fiski- menn arbeiða undir men smáligt verð- ur hjá útgerðarmonnum, tá øll tann besta og sterkasta kraftin av fiskimonn um er farin umborð á åtlendsk fiski- før. Eg og mangur heimafiskimadur vid mær spyr i hesum døgum, um tad ver uliga er ætlanin hjå teimum rådandi 2 ap fiskimannin, ið fiskar við játi heima, upp á fjall? og is: hækkan LE MA Dimmalætting nr. 9 skrivar um sild afiskimenn og heldur soleidis fram: »Medens alle andre Fiskere, herun- er Baadfiskere som hidtil har oppe baaret Mindsteløn (Baadfiskere ved Grønland) tilsikres Mindsteløn af 650 kr. maanedlig.« Tað er bert at gleðast yvir, at hesir Grønlanlsfiskimenn kunnu fáa vissu fyri hesum 650 kr. um mánaðin heila árið, og skrivar blaðið víðari um min- staprís; men tann, ið lesur neyndu grein í Dimmalætting, fær ikki fatan av, at hesin minstiprisur umfatar okk: um ið heima rógva út. Tað eru nógvir, ið rógva út heima í Føroyum, og eru av ymiskum um: stoðum noyddir at vera her heima, ofta er lítil fiskur at fáa, serliga við smáum forum (installeringum) og nógvur eru teir menn, ið hava búðpláss soleiðis, at vit eru føddir og vaksnir til at vera her, vit hava bygt okkara heim her úti á bygd. og her hava vit fingið okkara kæru at stríðast fyri til matna og klædna. Vit selja, tann fisk, vit fá í handilin, til handilsmannin, og er tann prísur, vit fáa, ofta vánaligur, men fyri at fáa pening at keypa fyri, mugu vit gera fiskin til pening skjótast gjorligt og taka við tí prísi, handilsmaðurin gevur okkum, Menn úti á bygdunum eru ringast staddir í so máta, tí prísurin í keypstaðnum er ofta eini 5—6 oyru meiri fyri kilo. Øllum tykkum, ið hava vald her á landi at gera, má tað standa greitt, at heimamaðurin = treingir so væl sum nakar til ein hóskandi minstaprís fyri teir toskamurtarnar, ið hann er maður at fáa latið í handilin í Føroyum. Eina minstu len ber nokk illa til at lata heimamannin fáa, men ein minstaprís kundu vit eins væl fáa og aðrir. Tað verður forvitnisligt at spyrja, hvussu langt hessin prisur røkkur, og um vit koma upp í part. Allir menn við van- ligum skili, duga at fata, hvussu smá ið kor heimafiskimannsins eru, og vit rópa ti í hesi stund til tykkum, id valda og gjalda: Gloymið ongan fiski- mann, hverki uttanfyri Foroyar, ella heima í Føroyum. Heimafiskimaður.