leygardagur 3. oktober 1964síða 2

Nr. 71 SOSTALUKIN ÍSLENDSKUR LANDBUXADUR og fylkingar vidurskifti hins is- lendska bunadarstætts Viddirnar i Íslandi eru øgiligar fólkið er fåment og avbera spjadd er bygging landsins samferðslu- líkindini eru tí eyðvitað sera trupul, ikki minst hinar stóru kavavetrar- nar; hesi viðurskifti hava eyðmerkt seinnu framkomu hins íslendska landbúnaða men í dag verða menningartøkini tikin. Roknað verður við, at umleið 15 % av landinum er bygt, 13 % eru jøklar, åir og vøtn. Hini 72 %ini eru hagi her ganga seydur og ross á beiti um summarid. Megin- parturin av haganum er gaddajørø, nógv liggur í svarðloysi bert hendingasnøkil er rættiligt feiti- lendi. Sum vera man, er landið at kalla bygt fram við strondini. Á Eystur- og Vesturlandinum eru tó bert hendingagarðar yvirhøvur og nógvir teirra ikki dygst við havið; á Norðurlandinum eru flestu dalar- nir bygdir. Einasta samband garð- anna millum er oftast eftir sjónum, við tað at fjøllini dalanna millum øll eru meira og minni torgongd. Á bara Suðurlandinum eru harafturímóti øgiligar víddir, miklar fløtur við feitimesta lendi landsins her er ikki óvanligt at finna garðar langt burtur frá sjónum, ja, summir teirra liggja upp til 100 km frá sjóvarmál- anum. Byggingin er her, sum vera man, ómetaliga spjadd landið tykist oyði. Í Íslandi eru nú 6.000 bøndur. Íslendsku mjolkineytini eru ættað niður frá neytum, sum landnåms- menninir høvdu við sær frá Noreg, Skotlandi og Írlandi, og eru íkki blandað við onnur innflutt neyt. Íbúgvararnir í sveita kommununum«, (t. e. ikki-keypstad- arkommunur) eru nakað sum i øll- um Føroyum, einir 35.000 í tali ella umleið 1/- av fólki landsins. Í so máta er mikið broytt bert hesi sein- astu 50 árini, samstundis sum býir ella keypstaðir eru bygdir, har vinnusundurbýtingin er vorðin minni einstáttað enn í hinum gamla bóndasamfelagnum. halda menn. Síðani 1920 er íbúgvaratalið í »sveit« minkað við einum triðjingi; talið var tá 57 % av ollum fólki landsins. Dyrkaða graslendið er kortini í somu tíð víðkað nógv; úr 23.000 ha í 1920 og upp í 80.000 ha í ár (1964) Hoyggingin er eisini nógv vaksin; ikki minst ti, mongdin av dyrkaðum hoyggi er hækkað (úr 64.700 tonsum 1920 í 320.000 tons 1960). meðan mongdin av heystaðum hoyggi í Newt Seyður Seyðatalið minkaði nógv fyrst í S0-årunum, við tað at hervilig sótt erjadi. Menn svavaðu ein hóp a seyði tá fyri at koma sóttini til lívs nen longu nú. bert stiv 10 ár seinri er hann so nógvur aftur. at tað valla kann setast meira vid, uttan farið erður at leggja innangardsjørdina indir seyð eisini Samstundis sum húsdjóratalið er kt, er framleiðslan av búnaðar erum vaksin nógv seinnu árini Nøkur hagtøl siga frá vokstrinum Mjólk í litrum Kjøt i kg 1940 59.6 milj 11,3 milj 1950 734 mil 9,2 milj 1960 108.0 mili 19.0 mili Umframt hesa øking í traditionell ari landbúnaðarframleiðslu. hevur eisini verið mikil framburður í urta sarðsframleiðslu. tó serliga av teim ørum, sum framleiddar eru í akstrarhúsum (drívhúsum). Heraft rat gevur fenaðarhaldið ikki sørt v eggum: svínahaldið er vaksandi. soleiðis at hesar framleiðslur eru nóg framkomnar nú til at veita tað íslendska marknaði sum krevst á num, Rossahaldið er harsfíurímóti eins og aðrastaðni minkað nakað, hóast útfluttningurin av ríðingar rossum er hækkaður munandi seinnu rini. Seinastu 20—30 årim er teknikk- urin eins og í øðrum londum komin ska minkað (úr 25.000 lendi er 1920 niður í ódyrkaðum 103.900 tonsum tons 1960). Íslendingar eru í sama tíðarskeiði farnir at nýta munandi meira av handilstødum, í 1963 nýttu teir 9.552 tons av køvievni, 4709 tons P » 0 ; og 2.933 tons av kalium- súrevni. Harafturat eru menn farnir at taka nógv meira rívan til í nýtsl- uni av kraftfóðri henda seinasta mansaldurin; í 1960 vórðu soleiðis nýtt 18.000 tons av útlendskum og stív 6.000 tons av íslendskum kraft- fóðri. Seyðabrúk og neytahald er sum kunnugt vanligasta, fyri ikki at síga einasta fæbrúk á ísl. gørðum. Bæði neyta- og seyðatalið er í støðugum vøkstri, sum tølini niðanfyri sýna húsdjórateljingin er altíð um árs- skiftid): 1920 1940 1950 1960 23.000 40.000 43.000 53.000 79.000 628.000 402.000 834.000 at vera mikil hjålp i hinum islend- annarhvør frå al- har- landbúnaði. Næstan garður fær nú ravmagnsmegi mennum ravmagnsveitingum; afturat eru privatar ravmagnsveiting ar á 5. hverjum garði. Á øllum stórri gørðum vid rímuliga stórum neytahaldi, eru mjólkimaskinur og nógvar aðrar arbeiðssparandi ma- skinur, sum allar ganga við ravmegi. Traktorur er á alraflestu gerðum, á teimum størru ofta 2, og sagt verður, at 5. hver ísl. bóndi hevur fingið sær serligan landbúnaðarjeep. Endiliga hava menn gjørt ein hóp fyri at bóta um byggi- og bústaðar- likindini í ísl. >sveitunic. Ikki er ovmikið sagt, at tað nú eru rætti- liga íbúðarvánir á 80 Zum av teim ísl. béndagørsum, og nógva staðni eru eisini nýmótans fjós og góð hoyggjhús. Nógv liggur sjálvandi enn á láni, útbyggingin krevur nýggj stór fjós av meira tíðarhóskandi og fullfiggjadum sniði. TÝDNINGURIN AV LAND- BUNADARFYLKINGUM Felagsstarvið innan ísl. landb. byggir á hina gomlu kommunu- og sýslusundurbýtingina og hon var ofta smábýtt. 216 eru kommunurnar í tali, í nógvum av teimum býr hendingalítið fólk, ikki minst nú síðani fólkaflytingin til stórplássini er so herviliga nógv vaksin. Aðal- spurningurin í teim flestu sveita- kommununum er barnaskúlin og kenslan har; fyrr var ofta minst ein fólkaskúli í hvørjari kommunu: men nú eru menn farnir at byggja kost- skúlar fyri småbørn sum annars høvdu skulu gingið í vanligan fólka- skúla; tvær, tríggjar ofta fleiri kommunur sláa seg saman tm ti- líkan midstøduskula. Sum fyrr nevnt eru avbygdøkini skift sundur í sýslur; 21 eru tær íalt. Íbúgvaratalið frá sýslu til sýslu er sjálvandi avbera misjavnt, men tær vóru kortini til fyri heilt fáum år- um síðani allar sjålvstødug valdømi. Meginuppgávur sýslunnar eru veg- byggingar, framhaldsskúlar, sjúkra- húsmál og mentunnarlig tiltøk av ymsum slagi Tad eru sveitakommunum og støkum stórplássum. búnaðarfelog í ollum eisini í ein- Búnaðarfelog- ini eru yvirhøvur opin feløg, sum einhvør áhugaður í felagsøkinum kann gerast limur í. Full limarætt- indi eiga bert teir, sum reka land- búnaða ella eisini eru meðarbeiðarar í sjálvum búnaðarfeløgunum. Bønd- ur hava ikki limaskyldu, men sam- bært uppdyrkingarlógirnar eiga teir ongan rætt til almennan studning, um teir ikki hava skipa seg felags- liga. Leingi var aðaluppgáva bún- aðarfelaganna at keypa inn og skipa fyri nýtslu av maskinum til nýdyrk- ingar, men nú hesi seinnu árini er broyting hend, soleiðis at feløgini nú eisini átaka sær upplýsingarar- beiði innan landbúnaða og rudda nýggjar ræsur í rakstrinum við al- skyns nýskapandi tiltókum búnaðar tíðindum úr útlondum. Biunadarfeløgini eru aftur sam- fylkt í meginfelog 15 í alt. Van- liga hevur ein sýsla eitt meginfelag, men einstøk meginfeløg fevna um tvær, triggjar sýslur. Aðaluppgáva teirra er alment leiðbeiningarvirk- semi; harafturat hava tey fyrisæti i uppdyrkingarmálum og húsdjóra- haldi hetta skal jú alt verða framt eftir gjølliga ásettum lógum. Hjá búnaðarmeginfeløgunum ar beiða íalt 25 ráðgevarar (konsulent ar); hver ráðgevi hevur aftrat sæt Seyðurin er framvegis av alstórum týdningi fyri fig sko landbúniðins. Um summarið er urin er hann heima og verður fóðr: jarvånum íslend- durin í haganum, men um vet- við hoyggj og fiskomjøli, 3. oktober 1964 Íslendski hesturin hevur ikki sama tydning nú sum fyrr. Traktorar og bilar taka sær nú av arbeiðinum hjá hestunum. Áhugin fyri ríðing tek- ur seg væl fram, og nakað av livandi hestum fer til útfluttnings. hópin av meðarbeiðarum, sum starv- ast á ymsum serøkjum, eitt nú á ísaðingarstovnum, royndarbrúkum og ødrum. Endiliga skipa megin- feløgini fyri vali av umboðsmonn- um til >Landbúnaðarsamfelag Ís- lands« og til aðalfundsins í >Bónda- felag Islands«. AÐALSAMTOKURNAR Stjórin í Landbúnaðarsamfelag Ís- lands, vald á ársfundi leggur til rættis arbeiði felagsins eitt heilt ár fram í tíðina og ger samstundis fíggjarætlan fyri hetta tíðarskeið. »Landb. samf. fslands« situr sum hægsti myndugleikastovnur fyri øll- um felagsvirksemi innan ísl. land- búnaða: meginuppgáva tess eru van- ligt leiðbeiningarvirki og eftirlit við ráðgevarastarvi meginfelaganna; endiliga hava teir ríkisins vegna fyrisæti i umsitingini av ymsum serlógum innan landbúnaðin. Útreiðslur »L. Í.'s< verða rindadar úr ríkiskassanum; í løtuni hava teir 14 serfrødingar í búnaðarfraði. um- framt nógv annað vælskúlað fólk í Vinnu. Jóndafelagið er ein onnur av adalsamtøkum ísl. landbúnaðarins. Meginuáppgáva tess er at rekja ihugamål landbúnaðarins. Felagið er púra sjålvstødugur stovnur og lær ongan studning frá tí almenna Hesir báðir stovnar L. Í. og B. Í. hava bygt og reka í felag >Bónda- høllina« í Reykjavik. Í løtuni hýsa teir har hinum navnframa gistingar- húsinum (hotellinum) SAGA. sum sigst vera mest nýmótans av sínum ei í Íslandi, harumframt eru har skrivstovur sum teir lutvís leiga út og lutvís hava til egið brúk. SERLIG FELOG Eyðsæð er, at íslendingar eins og aðrir eisini hava ein hóp av ødrum feløgum og fylkingum, sum oll nema meira ella minni við búnaðarviður- skifti hetta er aloftast felog við rættiliga trongari — endamálsgretn Heitu keldurnar eru av alstórum týdningi fyri Ísland — eisini fyri landbúnaðin, har vakstrarhúsini framleiða hópin av ymiskum búnaðar- vorum. Higartil er bert everska lítið av heitu keldunum tíkin i nýtslu Hugsað verður t. d. um uppdyrk- ingarfelogini tey eru 57 i alt: hesi eiga reka sjálvi alskyns jarðabrúksmaskinur og amboð Neytafelogini eru 90 í tali: tev fåast við neytateljingar: og neytaeftirlit teirra røkkur 44 %um av samlaða neytahaldi Íslands. Harafturat 120 seyðabrúksfelog og hópur av rossafeløgum, sum vid at ala eru fåast fram dygdarross, eitt nú hinar so- nevndu »racu«hestar. Endiliga eigur verða nevnt, at íslendingar ikki hava minni enn 25 ríðingarfelog hesi takast, sum vera man, við rið ingarítrótt, men hava eisini rossa- temjing sum lógfest endamái. LUTAFELOGINI (ANDEILSFELOGINI) Fyrr í tíðini landbúnaðar- vørurnar altíð framleiddar heima á hinum einstaka garði og síðani seld- ar nytslulidnar til keypmenninar ella beinleiðis til brúkarans. Í okk- ara old er í so máta hend ovurhonds kollvelting. Krøvini til vørudygdir eru munandi strangari nú; einans stórbrúkini eru før fyri at taka all- ar nútímans hentleikar og -amboð í nýtslu; treytin fyri tekniskum fram- burði er jú sum kunnugt megin- rakstur alt hetta var ov møti- mikið hjá tí einstaka bóndanum at fara undir. Eyðskilt var tí, at um ikki samanlegging so samfylking mátti verða leiðin. Lógvatek vórðu fyri neyðuni! Mannagongdin i voru Íslandi hevur vanliga verið tann, at bendurnir hava á lutafelagsgrundarlagi sett á stovn bunadarstødir, sum havd ver- ið skyldugar at tíkið ímóti øllum búnaðarvørum. Á stødunum verða so framleiddar hinar endaligu hand- ilsvørur. 7 Um mjólkaforbrúkið er at siga, at i fjør vórðu I8 lutafelagsmjólka- virki, sum keyptu sløk 95 milj. kg av mjólk í árinum 1963 ella umleið '5 % av samladu mjólkaframleiðslu landsins. Mjólkin varð nýtt soleiðis: 40 milj. kg vórðu seld sum vaniig konsummjólk, Í milj. litrar vórðu seldir sum rómi. Framleidd vórðu S milj. kg av smøri, 1,8 milj. kg av skyr, 800 tons av vanligum osti, .9 tons av mysuosti, 445 tons av turrmjólkapulvuri (skúmaðari mjólk} 400 tons av vanligum turrmjólka- pulvuri, 442 tons av ostaevni og heilt fitt av ødrum vorum í smærri nøgdum. Í 1935 var Meginmjoika- felagid i Reykjavik stovnad. Enda- mål tess er at selja mjólk, skyr og roma frá teim mjólkavirkjum, sum samvirka um Reykjavíkar leiðina, ekið millum Skeiðarásund og Gilsfjørd, alt Suðurlandið, megin- parturin av Vesturlundinum og meira. Meginmjólkafelagið skal eis- im ansa eftir at mjólkaprísjavnaður verður hildin, eisini millum kon- summjólk og mjólk til víðari fram- le leiðsku.? Mjólkuvirkini í økinum velja umboðsmenn til aðalfund MMFs og í stjórnina. (Framhald á 4, síðu.)