mikudagur 1. mai 2002síða 9

16 Nr. 81 - 1. mai 2002 Nr. 81 - 1. mai 2002 17 Elin Heinesen Føroyahúsið í Keypmanna- havn hevði flaggdagshald hóskvøldið, 25. apríl 2002, har Elin Heinesen varð bið- in at halda røðuna. Elin Heinesen er ritstjóri í danska almannagagnliga felagnum, Komiteen for Sundhedsoplysning, sum gevur út bøkur, bóklingar og bløð um heilsumál, og so er hon eisini ritstjóri á fleiri heimasíðum, m.a. www.fo-dk.dk, sum við- gerð viðurskiftini millum Føroyar og Danmark. Hennara áhugi í hesum spurningi speglast aftur í røðuni, har hon – nú valið stundar– roynir at hyggja at aðalspurningunum oman- ífrá og venda teimum á høvdið fyri at koma inn til beinið: Hvat er at velja ímillum?: Ørkymlandi hugtøk Í dag hevur Merkið verið vundið á stong manga staðni – í Føroyum og kanska eisini hjá onkrum her niðri. Føroyska flaggið fekk heitið Merkið, tí flaggið er merki um tjóð- skap føroyinga í umheimin- um eitt tjóðskaparmerkið. So tá vit í dag heiðra Merk- ið, heiðra vit eisini tjóðskap okkara. Tí er tað nærliggj- andi ein slíkan dag sum í dag at hugsa eitt sindur nærri um føroyska tjóð- skapin. Ikki minst nú føroy- ingar bert um fáar dagar fara á løgtingsval eitt val, sum fer at hava avgerandi týdning eisini fyri tjóð- skaparspurningin. Tað stendur fast, at tá val er í hondum, tekur spurn- ingurin seg um loysing ella samband upp. Aftur leika tey í um henda æviga spur- ningin í valstríðnum í Før- oyum, og sum føroyingum vant verður ikki søkt móti miðjuni, har roynt verður at byggja brýr um gjáir. Nei, hvør parturin lamenterar um hin partin og søkir sær soleiðis longur og longur út á hvør sína rás, har ógjør- ligt er at røkka hvørjum øðrum. Einasta sum kann sláast fast er, at ósemjan ræður sum vant. Og so eru vit líka vítt har sum vit altíð hava verið. Men hví er hetta so? Eftir mínari meting eru tað mill- um annað hugtøkini loys- ing og samband og tvíbýt- ingin millum teirra, sum forbrongla alt, tí tey fáa fólk til at býta seg upp fyri ella ímóti og til at síggja nakað heilt annað fyri sær enn tað, sum tað veruliga snýr seg um. Verða hugtøk- ini gjølliga greinað sundur, gerst tað greitt, at tað er púra burturvið at tosa um loysing mótvegis sam- bandi. Sum um ein gjørdist leysur av øllum og misti alt samband við umheimin (og veruleikan?), um t.d. loys- ing varð vald framum sam- band!? So einfalt er tað sjálvandi ikki. Tað er tí av stórum týdningi at royna at gera seg leysan av slíkum ørkymlandi og misvísandi hugtøkum, sum seta seg í vegin fyri at vit kunnu síggja klárt. Hví ikki kalla ein spaka fyri ein spaka, sum danir plaga at taka til? Kunnu føroyingar liva við at vera hálv-danir? Valið snýr seg ikki um ein- vegis samband í merking- ini at binda saman bond – ella einvegis loysing í merkingini at loysa øll bond og kvetta alt sam- band. Nei, tað snýr seg um at velja sjálvræði ella ikki at velja ímillum at arbeiða fyri fullum sjálvsavgerðar- rætti (demokratii) fyri før- oyingar í Føroyum, ella hin vegin at staðfesta, um danir enn skulu hava rætt at leggja seg út í føroysk við- urskifti. Tað er hetta, sum er aðalspurningurin. At loysa eitt sindur her og binda eitt sindur har á ein annan hátt enn í dag, og harvið vinna føroyingum nøkur rættindi og nakrar møguleikar, teir ikki hava í dag. Spurningurin er, um tað ber til at fáa fult sjálvræði innanfyri ríkisfelagsskapin. Ber tað til at halda uppá nøkur serlig tjóðskapar- rættindi fyri føroyingar innanfyri ríkisfelagsskap- in? Annað enn bara tað reint mentanarliga? Og so snýr tað seg eisini um virðing – virðingina frá útheiminum mótvegis før- oyingum og so føroying- anna egnu sjálvsvirðing, sum er nær tengd at tí fyrra. Ynskja føroyingar at verða viðurkendir sum egið fólk í umheiminum? Ella ynskja teir framvegis at verða eitt slag av hálv-dønum í eyg- unum á øllum øðrum uttan sær sjálvum? Kunnu føroy- ingar framhaldandi liva í hesi skizofreniini? Loysing eitt mótafyribrygdi? Ein hevur so ofta í hesum valstríði hoyrt, at ynski um eitt sjálvstøðugt Føroyar, (sum summi rópa loysing), verður skýrt sum eitt stokk- ut mótafyribrigdi. Men at kalla hetta so, er veruliga at lata eyguni aftur. Tí hetta er ein spurningur, sum søgu- liga sæð heilt náttúrligt er vorðin meira og meira átroðkandi, jú fleiri máls- øki føroyingar hava yvirtik- ið undir heimastýrislógini. Núverandi viðurskiftini millum Danmark og Føroy- ar kunnu kortini undir ong- um umstøðum varðveitast sum tey eru í allar ævir, tí verðin broytist jú alla tíð- ina. Men um fullveldið er loysnin beint nú og her, veit eg ikki. Eg veit bara, at tað er líka so náttúrligt, at danir fara ikki at finna seg í at missa meira og meira vald, jú fleiri málsøki føroyingar yvirtaka, og samstundis enn gjalda hundraðtals milliónir til føroyingar um árið, uttan eisini at krevja nakað afturfyri tvs. rættin til at taka avgerðir um føroyskt øki føroyinganna vegna. Men vilja føroyingar finna seg í at vera tiknir soleiðis av ræði? Nei, ov nógv spreingievni liggur í hesi skipan, til at hon kann halda á, sum er. Vit kunnu ikki blása og hava mjøl í munninum í senn. So vit eru noydd at finna eina meira eintýdda loysn, enn ta vit hava í løtuni. Men hvør skal tann loysnin vera? Føroyar gjørdar til skammar Søgan hevur prógvað, at ríkisfelagsskapsskipanin í núverandi líki skapar ónøgd, ørkymlan og ósemj- ur landanna millum um hvørja ábyrgd, hvønn rætt og hvørjar skyldur, hvørt landið hevur innan henda felagsskap. Danskir fjølmiðlar hava ferð eftir ferð tey nógvu seinastu árini ofta við røtt- um eftir mínari meting – skýrt føroyingar at vera nassarar, av tí at føroyingar ein vegin ynskja fullveldi (ella eitt serstakliga víðkað sjálvstýri), men hin vegin vilja teir – at síggja til – ikki sjálvir ofra nakað eyka fyri hetta sjálvræðið. Danir skulu bara halda á at gjalda føroyingum studning og fíggja sjálvræðisgildið...! Eftir mínari meting er føroyska tjóðin gjørd til skammar, bæði av sam- bandsfólki, sum so nasa- djørv í fullum álvara tví- halda um, at føroyingar eiga sjálvsagdan rætt til danskan studning og so av fullveldisviðhaldsfólkum, sum ein vegin leggja fram meira og meira víðgongdar paranoidar samansvørjing- arteoriir um ónda imperiið Danmark, og hin vegin kanska fyri at gera fullveld- ið meira etiligt fyri tey, sum ikki tora at sleppa sam- bandinum? í fyrstani í hvussu so er kravdu eina langa skiftistíð, har danir skuldu vera við til at gjalda fyri, at føroyingar fingu fullveldi! Hvussu rímiligt hetta enn kann tykjast nøkr- um føroyingum, kunnu danir ikki sannførast um tað rímiliga í tí. Hetta er eyðmýkjandi at vera vitni til serliga sum føroyingur í Danmark – og sjálvandi heilt óhaldbarar loysnir. Líka so óhaldbarar og eyðmýkjandi sum ríkis- felagsskapurin í sær sjálv- um í núverandi líki. Danir hava evsta valdið í ríkinum Hesari eyðmýkjandi støð- uni mugu føroyingar sjálv- andi royna at berja seg burturúr aftur! Millum ann- að við at síggja nakrar grundarleggjandi sann- royndir í eyguni, sum summir føroyingar tykjast hava sera ilt við at viður- kenna. M.a. tann sann- royndin, at ríkisfelagsskap- urin ikki er nakar felags- skapur av javnmettum tjóð- um, men nettup bara eitt ríki við einari statsmakt tí donsku sum nágið loyvir tveimum pørtum av ríkin- um at hava partvíst sjálv- stýri, men sum rættuligt hevur tann suverena av- gerðarrættin yvir øllum rík- inum ífylgi grundlógini harímillum eisini Grøn- landi og Føroyum. Kortini hava føroyingar t.d. ongantíð verið – og fara ongantíð at vera viðurkend- ir sum javntsettir við danir um teir blíva við at kalla seg sjálvar føroyingar. Kanska eru vit danir á pappírinum í summum førum, men aldrin í eygun- um á dønum. Vit hava altíð verið nakað annað nakað serligt men ongantíð ein teirra. Og tað er skiljandi, tí vit eru jú heldur ikki danir. Gera føroyingar nakað gott okkurt bragd ella annað at vera erpin av, ja, so eru eingin smøl støð so eru vit danir, men líka so skjótt vit ikki uppføra okkum í trá við tað, danir kunnu sam- tykkja við, eru vit knapp- liga ikki danir longur, men forkelaðir, tvørligir, strævnir føroyingar. Er hetta ein ynskilig støða at vera í? Ein onnur sannroynd er, at tað er ein misskiljing, at um føroyingar vilja hava fult sjálvræði, mugu teir eisini kvetta øll bond við Danmark! At klára seg sjálvan er ikki tað sama sum at klára seg uttan onn- ur. Einki land heldur ikki Føroyar (ella Danmark fyri tí!) kann klára seg uttan tætt samstarv við onnur lond. Men skulu føroyingar hava rætt til at samráðast við aðrar tjóðir egna vegna og rætt til at luttaka í al- tjóða samstarvi t.d. í norð- urlendskum høpi ella í EU, mugu Føroyar viðurkennast sum tjóð og javnsetast við aðrar tjóðir á altjóða stigi. Tað gerst ikki uttan, at før- oyingar taka fult vald í Føroyum. Tað er ein sannroynd, at Føroyar eru smáar og fara altíð at vera bundnar av góðum altjóða avtalum og samráðingum, men tað er ikki bara ríkisfelagsskapur- in, sum tryggjar føroying- um góðar avtalur. Kanska nettup ikki, tí tað er ikki altíð at danir og føroyingar hava júst somu áhugamál. Tað er tí ikki nøkur sjálv- fylgja, at danir altíð tala føroyinganna søk, tá teir føra orðið føroyinganna vegna ymsa staðni. Skilabest at taka fulla ábyrgd, men hvat við rík- isborgararættindunum? Er tað skilabesta tí ikki undir øllum umstøðum at føroyingar taka fulla ábyrgd av sær sjálvum og gjalda fyri seg sjálvar fyri egin mál og egna nýtslu – og harvið vinna rættin til sjálvræði, rættin til at vera egin tjóð og harvið eisini rættin til at tala egnu søk í altjóða samanhangi. Til- feingi hava føroyingar jú ríkiligt av til at klára seg og so væl eisini – serliga nú olja er funnin í Føroyum! Føroyingar eru best útbún- að fólk í heiminum við nógv hægri livifóti enn so nógvar aðrar tjóðir, vit sammeta Føroyar við. Men hvat við teimum rættindum vit hava nú sum danskir ríkisborgarar? spyrja summi so stúrin. Ja, vit missa nøkur fá rættindi, men ikki rættindi, sum vit ikki kunnu endurskapa ella tryggja á annan hátt. Jamen, hvat við teimum bondum vit hava í dag til familju í báðum londum? Hvat við mentanarligu bondunum? Og handilsliga sambandinum? Spyrja tey aftur. Eg má spyrja aftur- ímóti, hví í allari víðu verð skuldu tey bondini blivið kvett, bara tí føroyingar fáa sjálvræði? Tað er jú ikki so, at telefonsambandið verður avkvett! Ella at flogførini halda uppat at flúgva mill- um Danmarkar og Føroya. Stundin komin at taka tjóðskaparmerkið í álvara Framhald á síðu 17 Men tey stúra meir og spyrja: Hvat við teimum sjúku og gomlu? Eg haldi ikki føroyingar eiga at taka danska heilsuverkið fram sum nakra fyrimynd, tá tað snýr seg um at taka sær av sjúkum og gomlum! Les donsk bløð, so veist tú hví. Danir liva eisini í miðal 10 ár minni enn føroyingar í Føroyum bæði kvinnur og menn. Eg rokni ikki við at føroyingar hava minni ábyrgdarkenslu fyri sínum sjúku og gomlu, enn danir hava, so eg dugi ikki at síggja hví ikki føroyskir politikkarar í framtíðini, um so var at Føroyar gjørdust sjálvstøðug tjóð, ikki eisini tá skuldu haft tey sjúku og gomlu høgt á prioriteringslistanum. Tað er ov grunt, um hetta skal vera einasta próvgrundin til at tvíhalda um ríkisfelags- skapin. Vit hava ríkiligt ressursurnar til framhald- andi at gjalda fyri tað sjúkuviðgerð, vit ikki sjálvi kunnu bjóða heima. Kunnu vit anda uttan respirator? Sjálvandi snýr tað seg eis- ini um at skapa eitt dygdar- gott berandi fíggjarligt grundarlag fyri sosialu væl- ferðini í Føroyum – og tað eri eg sannførd um, at grun- darlag er fyri í Føroyum, um føroyingar bara umsita tilfeingið bæði náttúruna og fólksins førleikar – skilagott og við skynsemi. Serliga um føroyingar fáa rættin at gera millumtjóða avtalur m.a. við Danmark, hini Norðanlondini og EU um tey øki, har føroyingar standa knapt so sterkir t.d. tá tað snýr seg um víðari útbúgving og tann meira spesialiseraða partin av heilsuverkinum. Tað er jú ikki so, at føroyingar ikki hava nakað at bjóða aftur- ímóti. Føroyingar kunnu jú hin vegin selja teirra egnu spesialisering í fyrsta um- fari teirra djúptgangandi praktiska, tøknifrøðiliga og vísindaliga kunnleika til havið og fiskin t.d. Her kunnu góðir býtishandlar uttan iva gerast. Men tað er serstakliga torført at blíva tikin í álv- ara, tá ein ikki hevur fulla ábyrgd av sær sjálvum. Og tað er serstakliga torført at arbeiða við føroyska bú- skapinum á einum verulig- um grundarlag at anda sjálvi uttan respirator so at siga – so leingi føroyski bú- skapurin heldur á at fáa kunstigan andadrátt ígjøgn- um danska blokkstuðulin. Og tað ger tað ikki minni torført at krevja meir og meir sjálvræði, so leingi danir hava møguleikan til sum endurgjald fyri blokk- stuðulin at krevja evsta av- gerðarrættin yvir føroysk- um øki. Henda rættin kunnu danir nær sum helst hevda ífylgi grundlógini, líka mikið hvørjar avtalur teir annars hava við føroy- ingar. Her mugu føroyingar fyrr ella seinni velja: Vilja teir hava avgerðarrættin yvir sær sjálvum fult og heilt og missa blokkstuðulin og donsku ríkisborgararætt- indini? Ella vilja teir varð- veita blokkstuðulin og afturfyri finna seg í at yvir- láta suverenitetin yvir før- oyskum øki til danir? Finst nakar triðji vegur? Bert spurningur um tíð Líka mikið um okkum dámar tað ella ikki, er gongdin, at føroyingar fáa meira og meira sjálvstýri. Við sjálvstýrinum kemur eisini kravið um, at føroy- ingar sjálvir gjalda fyri tey málsøki teir yvirtaka og harvið gerst tankin um at taka fulla ábyrgd, tvs. stigið móti fullum veldi, so eisini meira og meira nærliggj- andi heilt av sær sjálvum. Serliga nú, tá oljan fer at gera Føroyar fíggjarliga enn meira sjálvberandi og harvið eisini fíggjarliga meira óheft av Danmark. Hvat forðar so føroying- um í at taka stigið, annað enn egið – eftir mínari met- ing – grundarleyst mátt- loysi? Alternativið er jú – um vit skulu hava eintýddar loysnir væl at merkja – at Føroyar venda aftur til at gerast eitt danskt amt, og at allar avgerðir aftur verða yvirlatnar til eina danska stjórn og eitt danskt fólka- ting, harav teir fægstu lim- irnir hava traðkað sín fót á føroyska jørð! Er tað hetta, føroyingar heldur vilja? Nei, tí fái eg meg neyvan at trúgva. Líkamikið um vit lata eyguni upp ella aftur, so er gongdin, at Føroyar og Danmark undir øllum umstøðum mugu sleppa ríkisfelagskapinum í tí líki, sum hann hevur í dag. Tað er bert ein spurningur um tíð – og um á hvønn hátt. Kvettið bara tey óhepnu bondini ikki tey góðu Sjálv haldi eg avgjørt ikki, at Føroyar eiga at kvetta øll bond til Danmarkar. Eg búgvi sjálv í Danmark, og fari helst at vera búgvandi mong ár aftrat, tí eg havi bundið meg til danska fam- ilju, so eg hevði persónliga ligið undir tí, um Føroyar og Danmark kvettu sam- bandið. Tað haldi eg nú ikki fer at henda, óansæð hvat úrslitið verður av løgtings- valinum, tí tað ber jú í veru- leikanum ikki til. Har eru ov nógv bond millum fam- iljur, handilsliga og ment- anarliga sum binda okkum saman. Og soleiðis haldi eg eisini tað framhaldandi eig- ur at vera, tí tað er eftir mínari meting best fyri allar partar at varðveita øll tey góðu bondini millum londini. Men skulu vit endiliga varðveita bondini innanfyri núverandi ríkisfelagskap? Tað eru ikki øll bond, sum eru líka góð. Tey bond, sum skerja frælsi hjá føroying- um og forða teimum í at menna eitt fult demokrat- iskt samfelag – tey bond, sum forða fyri viðurkenn- ingini av føroysku tjóðini og tjóðskapi føroyinga, so- leiðis at føroyingar ikki kunnu møta øðrum tjóðum sum javnbjóðis partar, ja, tey bondini meti eg at vera sera óheppin. Hesi bondini eiga føroyingar tí at arbeiða fyri at loysa seg úr. Vónandi fer valúrslitið ikki at vera eitt bakkast fyri hesum arbeiðnum. Er stun- din ikki komin, nú føroyska flaggið hevur veittrað í 83 ár, at vit í felag øll sum ein taka hetta tjóðskaparmerk- ið okkara í fullum álvara? Við hesum orðum fari eg at ynskja tykkum øllum eitt gott flaggdagshald! Tá Listastevna Føroya á øðrum sinni verður sett í Norðurlandahúsinum leygardagin hin 3. aug- ust 2002, verður sjøtul settur á sekstan spenn- andi dagar við hópin av prísvinnarum. Ernst Sondum Dals- garð, ið sunnudagin varð heiðraður, tá ársins Reumert Virðislønir vórðu latnar, fer á setan- ini at frumframføra nýtt verk, sum tónaskaldið Tróndur Bogasson hevur skrivað. Stevnudagarnar fer Ernst Sondum Dals- garð eisini at luttaka í stórfingnari operakon- sert, har m.a. Nina Pav- lovsky eisini verður við. Fyrsta Listastevnu- kvøldið verður eisini rokk konsert í Ítróttar- høllini í Havn við Týr og Runrig. Bólkurin Týr vann í vár donsku Melo- dy Maker-virðislønina og forsangarin í skotska bólkinum Runrig, Bruce Guthro, sum er úr Kanada, er har í landin- um kosin besti sangari, við bestu fløguútgávu í egnum nvani og sum partur av besta bólki í 2002. Listastevnudagarnar fær rithøvundurin Jóanes Nielsen handaða norðurlendsku dramat- ikaravirðislønina, eins og leikur hansara, sum vinnandi handritið byggir á, »Eitur nakað land Week-end?« verður framførdur. Danski saksofonleik- arin Anders Banke, sum á Listastevnuni fer at spæla saman við bras- ilska Egberto Gismonti, er kosin ársins nýggja jazznavn. Hetta í sambandi við Danish Music Awards 2002 og útgávuna »Doctor Structure«. Sama dag, sum Lista- stevna Føroya verður sett, verður eisini avdúk- að, hvør vinnur í kapp- ingini um besta handrit- ið til útvarpsleik. Vinn- andi leikurin verður sendur í Útvarpinum sama kvøld. Allar sekstan Lista- stevnudagarnar í august verður eitt ríkt úrval av virðisløntum barna- og vaksnamannafilmum sýndir í Havnar Bio. Teirra millum er franski filmurin »Amelie frá Montmartre«. Hví eiga Föringar so langt eftir enn til meiri sjálvræði? Tað er dirvið, ið trýtur, tað er tað fyrsta. Ríman um kellingina, sum »saðlaði sín gumpingrá«, passar her væl, altíð var tað onkur, sum teir ið skrifta skuldi, ikki tordi fyri. So eisini her. Summir tora ikki fyri skyldfólki sínum, aðrir vænta ein ellar annar yvirmaður verður teimum á nakkanum, gera teir nakað, og uppaftur aðrir vænta at doyggja í raki, um teir lata munnin í tvey. Hvat mundu teir gomlu sagt um okkum sógu teir Föringar nú: »Tit eru í uppisetri sum gamlar landbukkur«, soleiðis hövdu teir tikið til. Ikki fyri tað, vit duga betri bæði at draga torsk og turka torsk enn teir gjördi, og vit duga væl eisini betur enn teir bæði at sigla og rógva, men tað dirvi sum gjördi mannin til mannm, fríðan og sjálvbjargnan har hann stóð, hvar er tað? Vit síggja okkara bestu menn kanske eina lötu í ungum árum gera eitt glepps ella tvey, so fara teir at himprast og áðrenn nakar veit av, er tonnin læst, hys, hys, lat tað endiliga ikki hoyrast, at Föringar vilja hava nakað ræðið, sum annað vaksið fólk, lat okkum bara vera börn, sum vit altíð hava verið. »Börn gera barns gerningar«, hvat er tað annað nógv av tí, vit síggja avrikið hjá okkum nú á dögum. Onkur stórur maður finnur okkum upp eitt »leika« at spæla okkum við, og vit leggja doyðin á at gera so mikið út av hesum leikanum, sum möguligt, bara tí hesin sami stóru maður segði, at tað var gott hjá okkum, ella vit fara sum börn at biða »mammi« geva okkum ein sukurmola, bara ein so ela, ela pinkulítlan, vit skulu vera so góð, so góð aftur fyri og tað skal vera leingi áðrenn vit biða aftur. Tann, sum kundi ripa nevan so í borðið, at hann gjördi »kvökk« í barnaflokkin – so Íkast til politiska orðaskiftið Prísvinnarar á Listastevnu C M Y K 17 16