sunnudagur 21. februar 1965síða 16

J. -Alfred Prufrock, eru :þátttak- endur í gamanleik sniðnum eftir samtíðarlífi; og hver þeirra lýsir á sinn hátt getuleysi nútíðarmanns ins að ráða fram úr støðu sinni. Þvílík minni eru vakin upp í upp- hafsþáttum The Waste Lands, og eru þar tengd minnum úr Gral- søgninni, Predikaranum, úr Of- viðri Shakespeares, frá Baudelaire og úr æskureynslu skáldsins sjálfs. Þannig virðist ólíkum reynslu- brotum safnað í merkingarlausa samsuðu, — unz ljóst verður meg- inviðfangsefni kvæðisins sem er listræn kønnun á eyðileik nútíðar- lífs. The Waste Land er kønnun fremur en útlistun, og því er kvæðið lokuð bók þeim sem vænta sér skipulegrar framsetringar og niðurstøðu af því. Þetta kvæði svarar engum spurningum; og spurningin sem það spyr. Shall I at least set my: lands min order? ' kann 'að. féla í sér: næstum því hvaBå svar sem lesandinn kýs. Høfuðskepnurnar fjórar,. jørð, loft, eldur og vatn, eru grundvall- aratriði i gerð kvæðisins; en ytra samhengi þess mynda gróður- eða frjósemisagnir, kynferðilegs eðlis, með síendurteknum stefjum fæð- ingar, ástar og dauða. Styrkur kvæðisins er fjarvídd þess, sem því auðnast að mørgum skynsvið- um í senn; því er skjótur skilning- ur þess óhugsandi en endurtekinn lestur margborgar sig. Hér .var Eliot kominn langa leið frå sym- bólistunum, sem gera skáldskap sinn að. einkamáli, sér einum til undankomu. Hann byrjar í sínum einkaheimi, vinnur úr sinni eigin reynslu, afsakana og útskýringa- laust; en ljóð hans reynist øðrum undankomuleið ekki síður en sjálf- um. honum. Munur hans og .minni- háttar skálda, sem bara eru myrk- ir í máli, verður ekki øllum ljós við fyrstu sýn, vegna þess að kvæði eins og The Waste Land lætur ekki viðstøðulaust uppi heimspeki sína. Tvø skeið tóku við á skáldferli Eliots. Hap» vék frå breinræktuð- um fagurfræðilegum að guðfræði- legym viðfangsefnum og viðþarf- yf; og ábug! bans þeindist æ mir að dramatískum skáldskap. En þetta voru ekki slík stefnuhvørf sem virðast kynni. Fyrri skáld- skapur Eliots fjallaði um efni sem í eðli sínu er guðfræðilegt, af- støðu nútíðarmannsins til guð- dóms sem virðist hafa gleymt hon- um, með dramatískum hætti; þar var persónuleg reynsla tjáð í mynd táknræns, dæmigerðs fólks og atvika. Í Ash Wednesday (1930) beinist athygli skáldsins frá nútíðarmann- inum, uppgjafarkennd hans og gagnsleysi, að kristindómi sem táknkerfi mannlegra verðmæta. Kvæðið lýsir dulskynjaðri undir gefni; þar endurómar anglíkansk- ur kirkjusøngur og predikanir; þar eru hvørf heiðinnar og kristinnar ørlagahyggju. Næstu verk Eliots, The Rock (1934) og Murder in the Cathedral (1935), eru bæði. eins- konar tækifærisverk, samin af á- kveðnum :tilefnum i søgu kirkjunn ar; en bæði beina þau. skáldipu áleiðis á braut sinni; þar er horfið -að upptøkum leiklistarinnar í'ritú- ali kirkjunnar. ; ; Að leikjunum frátøldum, er Four Quartets (1943) helzta skáld verk Eliots á fullorðinsárum; þar eru kvæðin Burnt Norton, „East .Coker, The Dry Salvages og Little Gidding. Heiti kvæðanna gefa til kynna að þau fjalli um tiltekna staði og stundir, en. í kvæðunum mætast reynslusvið tíma og rúms, þar verður samsømun hins per- sónulega og algilda, alda og eilífð- ar, margfeldni .og. einfeldni, ør- væntingar og rósemi. Øll kvæðin fjøgur lýsa vaxtarferli (sem kann að vera Eliots eiginn) frá rósa- garði endurminningar og ástríðu í fyrsta kafla þeirra fram til ástar- logans sem eyðir og endurleysir í síðasta kaflanum. Øll leit endar þar sem hún byrjaði, hverfur aftur til uppruna síns og þekkir hann þá fyrsta sinni. Þetta er einføld hugsun og kunn øllum dulhyggju- mønnum, ækki sízt. kristoum; og mikið af táknmáli kvædanna er líka af kristilegum toga, rós, garð- ur, dúfa, logi. Skáldskaparaðferð Eliots er hér enn hin sama og í Tbe Waste Land, stefnt að algildri merkingu við samruna fortiðar og yÚtíðar. bips Uppbafna og gréf- gerða, veruleika og goðsøgu; en nú er hún øfgaminni en áður, lýsir samræmi í stað misræmis, hug- skynjun fremur en raunskynjun. Í ritgerð um „þrjár raddir skáldskapar" gerir Eliot greinar- mun skáldsins sem tali við sjálfan sig, skáldsins sem tali til áheyr- enda og skáldsins sem tali einung- is fyrir munn ímyndaðrar per- sónu. Kannski er þetta bara nýtt orðalag um mun lýrísks, epísks og dramatísks skáldskapar; en að vanda er niðurstaða Eliots byggð á eigin erfiði hans. Mestallur fyrri skáldskapur hans var hálfljóð- rænn, hálfdramatískur, en átti ekki heima þar í miðju nema þá kórarnir í The Rock og Murder in the Cathedral. Í Four Quartets er hinn dramatíski þáttur. á burt; skåldid orti ljóðrænasta verk sitt í elegísku formi. Um sømu myndir var Eliot að skapa sér eigið dramatískt . orð- færi. Sjálfur hafði hann bent á það að nú á tímum yrði ljóðleikur ekki „ortur undir hefðbundnum bragarháttum; það yrði að skapa nýtt leikrænt ljóðmál, byggt á dag- legu málfari. Þegar hann að lokum færðist slíkt leikrit í fang (The Family Reunion, 1939) var hann orðinn brezkari en fyrr. Verkið varð nýbrezk gerð Orestes-sagnar- innar, — en á sama tíma fengust Eugene .O'Neill og Maxwell An- derson við sambærileg viðfangs- efni í Ameríku. Það ørlaði hvergi á amerískum arfi hans í sálflækju- lýsingu þessa verks, né heldur í síðari leikjum hans af svipuðu tagi (The Cocktail Party, 1949; The Confidential Clerk, 1954; The El- der Statesman, 1958). Í þessum verkum er fjallað um sálfræðileg „vandamál hnútíðarlífs „með ívafi kristilegra helgisagna; þar er dag- legt mál hafið til skáldskapar. T. S. Eliot bar aldur sinn vel. Á fullorðinsárunum þróaði havn orðlist sem hæfði efahyggju rosk- ins manns. jafpvel og fyrri skáld- skapur hans tjáði brýnan vanda æskunnar. Hann var skáld sem kunni að vaxa fram til hinsta dags — þó svo hann færi aldrei skref áleiðis án þess hann gerði sér ná- kvæma grein fyrir þeirri leið, sem bann $aus ab fare. ALÞÝÐUBLAÐIÐ — SUNNUDAGSBLAD 123