sunnudagur 21. februar 1965síða 32

þótta til hersins. En hann bannaði hermønnunum strangléga øll rán og hryðjuverk fyrir eigin reikning. Wallenstein var óljúft að vera undir annan settur, og strax áður en hann hóf herferð sína. krafðist hann þess af keisaranum, að hann yrði útnefndur yfirhershøfðingi — generalissimo — og settur yfir Tilly, hershøfðingja kaþólska bandalagsins. Hann lét keppinaut sínum þó eftir að sigra Kristján IV. í orrustu, en sjálfur hrakti hann mótmælendur frá Austur- Þýzkalandi á meðan. Þegar Kristján 'IV. hørfaði eftir ósigur- inn, var: það hins vegar Wallen- stein, sem veitti honum eftirfør norður allt Jótland. Kristján IV. flúði þá yfir til eyjanna, en þangað gat Wallenstein ekki sótt vegna skipaskorts. Úr því var Wallen- stein staðráðinn að bæta sem fyrst. „Næstu árin ætla ég að verða sterk ur á hafinu", skrifar hann til trån- aðarmanns síns, Arnims ofursta, sem stýrði herjum hans í Mecklen- burg og Pommern í Þýzkalandi. Árið 1627 brá Wallenstein sér til Bæheims til að ræða við keis- arann um hvaða friðarskilmála skyldi setja Dønum. Wallenstein var orðið ljóst að mesta hættan stafaði ekki frá Kristjáni IV., heldur frá nágrannakonungi hans . Gústaf Adólf í Svíþjóð, sem var að gera ríki sitt að stórveldi. Og Wallenstein ráðgerði að kaupa hann af sér með því að bjóða hon- um Noreg, en í Danmørku skyldi keisarinn sjálfur gerast konungur. Þetta kemur fram í bréfi, sem hann ritaði Arnim ofursta 13. des- ember 1627: — Ég vil kunngera herranum, að Schwarzenburg greifi hefur skýrt frá því, að Danir vilja ekki hafa konung sinn lengur. Nú tel ég, að hægt væri að vinna að því, að þeir veldu keisarann fyrir kon- ung; að øðrum kosti mun keisar- inn hernema landið og setja því løg að geðþótta. En ef þeir kjósa keisarann lofa ég þeim við heiður minn, að þeir skulu halda frelsi sínu og trúarbrøgðum. Ég vil biðja herrann að ljá málinu lið; hann mun án efa hljóta góða umbun fyrir hjá keisaranum. Sænsku skilyrðin fyrir bandalagi vil ég fá að vita fljótt, því að því er ég bezt veit, hefur keisarinn ekkert á móti bandalagi við konunginn; herrann þyrfti þó að komast að því hvort komungi Svíþjóðar er al- vara með þetta eða ekki, og eftir því munum við fara, en hann er sagður nokkuð hvikull. Hvað snert ir smíði skipa, bið ég h:rrann að gera sitt ýtrasta, því að við verðum að snúa okkur að hafinu. Þeir hermenn, sem eru í Mecklen- burg verða að fara þaðan sem fyrst. Herrann veit ástæðuna, og því bíð ég herrann að hugleiða, hvar þá skuli setja niður. A. H.,t. F. (Albrecht hertogi til Friedlands) Ástæða þess að Wallenstein vildi hlífa Mecklenburg við her- sveitum sínum var sú, að keisar- inn hafði veitt honum það ríki fyrir sigra sína. Og hann kærði sig ekki um að láta eigin eignir hljóta sømu ørløg og ønnur þýzk ríki: að þurfa að brauðfæða fjøl- menna herflokka, sem stundum tóku það með illu sem ekki fékkst með góðu. Og þegar persónulegir hagsmunir Wallensteins voru ann- ars vegar varð allt annað að víkja. Þegar Ferdinand keisari tók til fyrir alvøru að semja frið við Kristján IV. sagði Wallenstein: „Mecklenburg verð ég að halda, annars vil ég engan frið". Og þeg- ar Danakonungur fékkst til að við- urkenna yfirráð Wallensteins yfir ríkinu, varð hann ánægður og sam þykkti friðarsamninga sem voru Dønum mildari en hann hafði áð- ur viljað: Danir skyldu engin lønd láta, en lofa að skipta sér ekki af deilumálum í Þýzkalandi framar. Sumarið 1628 tók Wallenstein að stjórna Mecklenburg, og aftur kemur skipulagsgáfan honum að haldi. Hann reynist ágætur þjóð- høfðingi og einkum var orð haft á frjálslyndi hans í trúarefnum, en slíkt var sjaldgæft á þessum tím- um ftrúarátaka og trúarbragða- styrjalda. Í ríki Wallensteins nutu allir sømu réttinda, mótmælendur, kaþólskir menn og Gyðingar, því að ,samvizkan er engum háð nema guði", eins og hann orðaði það Hann ýtti undir aukna akuryrkju og hlynnti að iðnaði, sá um að borgunum væri haldið hreinum og lét leggja til þeirra vatnsleiðslur. Þá skipaði hann, að fátækraheimili - FERDINAND II. skyldi koma upp í hverjum hreppi, og hann heimtaði að þessi hús væri búið að fylla af fátæklingum á ákveðnum degi. Á hinn bóginn var herstjórn hans á þessum árum øll í molum. Hann neyddi borgirnar í Norður- og Miðþýzkalandi með vopna- valdi til þess að taka við setuliði, en ef einhver veruleg andspyrna var veitt, lét hann málið oftast niður falla og virtist standa á sama. Hersveitir hans voru líka farnar að verða sannkølluð land- plága, þegar þær lágu uppi á borgum og héruðum árum saman. Óánægja með Wallenstein: fór støðugt vaxandi, og á ríkisþingi, sem haldið var árið 1630, brauzt hún fram af fullum krafti. Þjóð- høfðingjarnir krøfðust þess, að Wallenstein væri sviptur vøldum, og keisarinn varð að láta undan, þótt hann óttaðist að óvingast við Wallenstein. Hann fól tveimur vinum Wallensteins að tilkynna honum, að hann væri afsettur sem hershøfðingi og hertogi af Meck- lenburg, en um leið skyldu þeir fullvissa hann um vináttu keisar- ans sjálfs. Wallenstein hafði órað fyrir því, hvað myndi gerast, og hafði farið til eigna sinna í Bæheimi. Og þeg- ALÞÝÐUBLAÐIÐ — SUNNUDAGSBLAÐ 149 er z +