sunnudagur 4. apríl 1965síða 19

sas arid 1855, en þá var Kansas fylki sem óðast að byggjast. Þetta voru tíundu búferlaflutningar hans á ævinni. Fimm uppkomnir synir hans høfðu farið á undan til að tryggja fjølskyldunni jarðnæði, en þeir høfðu gert lítið annað. Þegar John Brown sjálfur kom á vett- vang með aðeins sextíu sent í vas- anum, gat hann ekki gengið að þeirri uppskeru, sem hann hafði talið vísa. En reyndar gilti John Brown það einu. Hann hafði ekki fyrst og fremst flutzt til Kansas til að koma ár sinni fyrir borð í peningamálum. heldur var það køllun hans að fara þangað til að koma í veg fyrir að þræla hald yrði leyft í Kansas. John Brown hafði að vísu ekki nema sextíu sent í vasanum, þegar hann kom til Kansas, en hann hafði meðferðis vagn, sem var hlaðinn skotfærum. Kansas var á þessum árum enn ckki orðið ríki í Bandaríkjunum, en gert var ráð fyrir, að svo yrði innan tíðar. Bæði fylgismenn þrælahalds og andstæðingar þess gerðu sér vonir um, að hið nýja ríki myndi fylgja sér að málum. Suðurríkjamenn unnu að því øll- um árum, að þrælahald yrði leyft í Kansas, en Norðurríkjamenn løgðust jafnfast á móti. Á árinu 1856. gengu søgusagnir um, að þrælahaldarar hefðu flutzt til Kansas frá Missouri og væru farn- ir að falsa þar atkvæði til að láta líta svo út sem meirihluti væri þar fyrir þrælahaldi. Þetta varð til þess, að á nokkrum støðum kom til óeirða og jafnvel blóðsút- hellinga. Slíkt líkaði John Brown vel. Og þegar fylgjendur þræla halds gerðu árás á bæinn Law- rence, eyðiløgðu prentsmiðjuna þar og brenndu mørg hús til øsku. fannst honum kominn tími til, að hann tæki løgin í sínar eigin hend- ur. Hann vildi gjalda líku líkt. Í árásinni á Lawrence hafði að vísu ekki nema einn maður látið lífið, og það fyrir slysni. — en fyrr á árinu høfðu nokkrir þrælahalds- andstæðingar verið myrtir, og Brown taldi það heilaga skyldu sína að koma fram hefndum fyrir besse menn. Aðfaranótt 24. mai 1856 var gerð árás á þorpið Osawatomie Creek, en þar bjuggu tylgismenn þræla halds. Árásarmennirnir voru fáir, John Brown sjálfur og nokkrir sona hans. Þeir voru hraktir frá fyrsta húsinu, sem þeir komu að, en út úr því næsta drógu þeir hús- bóndann, fátækling frå Tennesee að nafni Doyvles, og syni hans tvo og skutu þá eða lømdu til bana. Tveimur øðrum þorpsbúum var slátrað á svipaðan hátt. Eftir þessi fimm morð taldi John Brown, að nokkurt jafnvægi hefði náðst og guðs vilji hefði verið framkvæmd- ur Þessa ástæðulausu mordårås er erfitt að skýra á annan hátt en þann. að Brown hafi verið geð- veikur. Fórnarlømbin voru allt menn, sem ekkert høfðu til saka unnið. En Brown sagði þá alla hafa „framið morð í hjarta sínu“, og því hefði hann gert rétt í að ráða þá af døgum. Þessir atburðir høfðu víðtæk ari afleiðingar en Brown hafði séð fyrir. Fylgjendur þrælahalds urðu æfir við og leituðu hefnda. Það kom til bardaga, sem kallaður hef- ur verið orrustan í Osawatomie, en í þeim átøkum féll einn sona Johns Browns. Faðirinn tók falli hans með ró: hann taldi sig vita að maður kæmi í manns stað. En það kaldhæðnislegasta við þessar deilur allar var, að þær voru al- gerlega út í bláinn. Hinum greind- ari Suðurríkjamønnum var full ljóst, að þrælahaldið var að hverfa úr søgunni. Meira að segja í ríki eins og Missouri var ekki nema áttundi hluti hvítra íbúa þrælaeigendur, og þess var eng- in von, að nýju ríkin norðar tækju upp þrælahald. Þegar Kansas var gert að fullgildu ríki árið 1861. voru þar ekki til nema 2 þrælar. Ofstækismenn eins og John Brown voru þannig að berjast fyr- ir því. sem hlaut að vinnast, þótt ekkert væri að gert. Og þrælahaldsfylgjendurnir úr Suð- urríkjunum hømuðust til að halda í réttindi, sem þeir þó vissu, að þeir myndu aldrei fá notið. Þetta var þó hvorugum aðila alveg ljóst, og John Brown gerði sér síztur manna grein fyrir þessu. Hann þekkti ekki aðrar aðferðir til að koma einhverju fram en að gera árás og ryðja øllu frá, sem hann 256 SUNNUDAGSBLAÐ — ALÞÝÐUBLAÐIÐ taldi standa í vegi fyrir fullnað arsigri strax. Það er ekki út í blá- inn, að sumir hafa haldið því fram að enginn einn maður hafi átt jafnmikinn þátt í að koma borg- arastyrjøldinni af stað og hann. Að minnsta kosti gerði hann sitt ýtrasta til að magna deilurnar milli þrælaeigendanna í suðri og þrælahaldsandstæðinga norðar í landinu. Eftir árásina á Osawatomie Cre- ek hélt John Brown austur að At lantshafsstrøndinni til þess að særa út fé, sem hann gæti notað til frekari aðgerða. Kansasbúar voru fegnir að vera lausir við hann. Hann hafði þar notað hvert tækifæri til að koma af stað ill- indum: hann hafði gert smáárásir á þrælaeigendur í Missouri, stolið frá þeim hestum og smyglað strokuþrælum til Kanada. Þótt þessar hetjudáðir væru vinsælar meðal andstæðinga þrælahalds í fjarlægum héruðum, vildu Kansas- búar sjálfir helzt vera lausir við þær. Í Austurríkjunum kallaði hann sig John Brown frá Osawatomie, og þar var hann á góðri leið með að verða þjóðhetja. Honum varð sæmilega til fjár, og Ýmsir tign- armenn sýndu honum virðingu. Heimspekingurinn Emerson kall- aði hann „hetju af sjaldgæfu tagi, hreinan hugsjónamann."“ Og þegar Emerson hafði gefið tóninn, þarf ekki að efa. hvern- ig ýmsir minni spámenn tóku honum. Brown var þó ekki margmåll um, hvað hann hygðist gera næst. Stuðningsmønnum hans nægði að vita, að hann ætlaði að gera á- rás á einhvern stað í Suðurríkj- unum og reyna að fá þrælana til að gera uppreisn gegn húsbænd- um sínum. Sumarið 1857 átti hann marga fundi með Englendingi að nafni Hugh Forbes. sem hafði bar- izt með Garibaldi, ítølsku frelsis- hetjunni. í uppreisnartilrauninni 1848. Forbes var ráðinn til að þjálfa þá menn, sem John Brown ætlaði sér að ráða til að berjast brælaeigendunum, begar uppreisnin væri hafin. Það lið, sem John Brown á endanum náði saman, var 21 mað- ur, auk hans sjálfs, 16 hvítir gegn