hósdagur 30. mars 2000síða 7

13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 63 - 30. mars 2000 12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 63 - 30. mars 2000 ÁKI BERTHOLDSEN Næstu ferð tað fer at kava, kann tað væl henda, at alt landið verður lagt lamið. Tí tá er tað ikki vist, at nakrir vegir fara at verða grivnir, og tað kann skjótt fara at leggja alla bilaferðsl- una lamna. Orsøkin til tað er, at ó- semja hevur tikið seg upp ímillum Landsverkfrøðing- in og Føroya arbeiðarafelag um lønina hjá teimum, sum rudda kava. Og nú hóttir Føroya Ar- beiðarafelag við at blokera alla kavaruddingina. Tað vil siga, at næstu ferð, tað fer at kava, er tað ikki vist, at vegirnir grivnir og tað fer at fáa álvarsligar avleiðingar fyri alla ferðslu á landi í Føroyum. Á aðalfundinum í Føroya Arbeiðarafelag upplýsti for- maðurin, Ingeborg Vinther, at tað er nakað síðani, at hendan ósemjan tók seg upp. – Málið tók seg upp tá ið vit fingu at vita, at Lands- verkfrøðingurin hevði sent Havnar Arbeiðsmannafelag eitt uppskot um, hvussu til- kallivaktirnar skuldu vera fyri arbeiðsmenn um alt landið, tvs, eisini fyri limirnar í Føroya Arbeið- arafelag. – Vit tóku upp fund við Landsverkfrøðingin har vit átalaðu, at stovnurin hevði sent Havnar Arbeiðsmanna- felag eitt uppskot um, hvussu tilkallivaktir hjá lim- unum í Føroya Arbeiðara- felag skuldi lønast, uttan at siga okkum frá, segði Inge- borg Vinther. Hon sigur, at Landsverk- frøðingurin er sinnaður at betala monnunum løn fyri tilkallivakt frá klokkan fimm til klokkan átta um morgunin. Men hann vil ikki uttan víðari gjalda tilkallivaktfyri at hava menninar tøkar um kvøldið um kvøldið. Lønin fyri tilkallivakt er 14 krónur um tíman ger- andisdegar. Hinvegin eru viðurskiftini viðvíkjandi til- kallivakt um vikuskiftið eru fingin í rættlag. Men verða menninir boð- sendir til arbeiðis, fáa teir løn eftir sáttmálanum og tá fellur 14 krónurs-gjaldið fyri tilkallivaktina burtur, tí hetta gjaldið er bara fyri at vera tøkur. Ingeborg Vinther sigur, at Føroya Arbeiðarafelag hev- ur kravt, at menninir fáa løn fyri tilkallivakt frá klokkan fimm til klokkan átta um morgunin og frá klokkan fimm um kvøldið, tá ið veðrið talar fyri tí. Men fyribils hevur Landsverkfrøðingurin ikki viljað góðtikið tað. Ingeborg Vinther sigur, at fæst hetta ikki í rættlag heilt skjótt, verður avleiðingin, at Føroya Arbeiðarafelag fer at kalla allar menninar, sum grivið kava til fundar. Og har fer at verða av- gjørt, at teir fara ikki aftur at grava kava, fyrrenn stovnurin er sinnaður at be- tala ta løn, sum tilkallivakt- irnar, sum hann eigur Formaðurin í Føroya Ar- beiðarafelag sigur, at Landsverkfrøðingurin hev- ur fingið hesi boðini, men enn eru viðurskiftini ikki fingin í rættlag. Eitt nýtt útspæl er komið frá landsverkfrøðinginum, men tað er ikki endaliga viðgjørt í Føroya Arbeið- arafelag enn. Men Ingebortg Vinther leggur dent á, at tí er tolið við at verða uppi. Føroya Arbeiðarafelag setir nú hart ímóti hørðum: Hótta við at leggja landið lamið næstu ferð tað fer at kava Landsverkfrøðingurin og Føroya Arbeiðarafelag eru ósamd um, hvussu nógv teir, sum rudda kava, skulu hava fyri tilkallivakt. Og nú er tolið við at vera uppi ÁKI BERTHOLDSEN Foreldrafelagið í Hoyvík- ar hevur aftur havt fund um støðuna í fólkaskúl- anum, nú lærararnir hava lagt arbeiðið niður. Fundurin týskvøldið var fyri øll foreldur at børnum í skúla í Hoyvík og mesta prátið snúði seg um tað óskipaðu skúla- gongdina, sum hevur ver- ið í kjalarvørrinum á lær- araverkfallinum. Og ikki minst varð tosað um tað ótryggu støðuna, sum børnini eru komin í eftir, at teir sáttmálasettu lær- arnir fóru í verkfall. Verkfallið ger, at børn- ini hava rættiliga nógvar frítímar inn ímillum og hesar millumtímarnar ganga tey fyri vág og vind tí lærararnir, sum eru til arbeiðis, hava ikki um- støður at ansa eftir børn- unum. Og tað dámar foreldr- unum í Hoyvík lítið, tí skúlin liggur ein høvuðs- veg við nógvari ferðslu, sum hartil gongur skjótt. Endamálið við fundin- um var at lýsa støðuna og, hvørjar avleiðingar hetta hevur fyri børnini, bæði viðvíkjandi undirvísing og tryggleikanum. Bæði Undirvísingar- og Mentamálastýrið, Fíggj- armálastýrið, Lærarafel- agið, Skúlaráðið og Barnaverndin í Havn vóru boðin við á fundin, men bara Skúlaráðið møtti. Lærarafelagið gav avboð, tí tað lá ikki fyri. Á fundinum upplýsti foreldrafelagið, at Undir- vísingar og Mentamála- stýrið hevði ikki enn svar- að áheitanini, sum felagið sendi 13. mars. Í áheitan- ini varð stýrið mint á, at tað hevði yvirumsjónina við skúlanum og heitt varð á tað um at ansa eftir, at galdandi reglar verða hildnar. – At stýrið ikki hevur svarað má tulkast sum líkasæla og vit mugu spyrja, hvat fólkaskúla- lógin er verd tá ið mynd- ugleikarnir ikki taka hana í álvara, sigur foreldra- felagið. Felagið sigur, at við verkfallinum er rættiligt óskil komið á undirvís- ingina. Men mist undirvísing kemur ikki aftur, hug- burðurin hjá børnunum mótvegis skúlanum verð- ur niðurbrotin, uppmøt- ingin versnar og sostatt eisini áhugin og næming- arnir ganga fyri vág og vind í millumtímunum. Foreldrini heita tí staði- liga á myndugleikarnar um at greiða ósemjuna, so at undirvísingin kemur í rættlag aftur. Tey siga eisini, at trygd- in hjá børnum er fremst í huganum og tey flestu foreldrini halda tí, at tað er frægast at hava tey smæstu børnini heima, sum støðan er. Frægast at hava tey smáu heima Mynd av skúla børnum ÁKI BERTHOLDSEN Almennir stovnar eru blivn- ir herviligir at bróta sátt- málan við Føroya Arbeið- arafelag. Á aðalfundinum í Føroya Arbeiðarafelag um viku- skiftið segði formaðurin, Ingeborg Vinther, at tað var ein alsamt vaksandi trup- ulleiki, at almennir stovnar bróta sáttmálan, tí tað kemur oftari og oftari fyri. Hon heldur, at almennir stovnar skuldu heldur ging- ið undan sum góð fyridømi á fakfelagsøkinum og gjørt sítt ítarsta fyri at havt skipað viðurskifti á arbeiðsmarkn- aðinum. Men tað gera teir ikki. Tí tvørtur ímóti taka mál seg javnan upp um almennir stovnar, sum bróta sáttmál- an á ymsum økjum. Ungir leiðarar verri Ingeborg Vinther sigur, at hetta er ein nýggjur trup- ulleiki hjá Føroya Arbeið- arafelag, tí fyrr kom tað næstan ikki fyri almennir stovnar brutu sáttmálan. Hon sigur, at hon dugir ikki rættiliga at siga. –Møguliga hevur tað samband við politisku sam- gonguna sum situr, tí tað skerst ikki burtur, at trup- ulleikarnir eru nógv versn- aðir tey seinastu árini. Men hon heldur eisini, at hetta hevur samband við ættarliðsskiftið í almennum leiðarastørvum. Tað tykist sum um teir yngru, væl útbúnu leiðar- arnir, sum eru komnir beint av skúlabonki í útlondum, og sum í dag yvirhøvur Almennir stovnar halda ikki sáttmálan mynda teir almennu stovn- arnir, eru nógv harðrendari at fáast við, enn teir gomlu, sigur Ingeborg Vinther. Hon sigur, at tað tykist sum um teir sita hvør á sín- um pávaveldið og stýra, utt- an atlitið fyri teimum sátt- málum, sum eru galdandi á arbeiðsmarknaðinum. Formaðurin í Føroya Ar- beiðarafelag sigur, at tað eru øll sløg av trupulleikum, sum taka seg upp ímillum almennar stovnar og Føroya Arbeiðarafelag. – Eitt nú gongur tað strilti at fáa summar almennar stovnar at gjalda yvirtíð, eins og gjaldið til eftirløn og lívstrygging er ein trup- ulleiki. Ingeborg Vinther heldur at tað er nógv fyri, at al- mennir stovnar betala upp í 8% til eftirløn og lívstrygg- ing til summar bólkar í sam- felagnum, men at teir sam- stundis ikki unna vaskikon- um 3% til somu endamál. Hetta er m.a. støðan hjá Toll- og Skatt í Vágum – Samstundis ætla polit- ikararnir at hækka sína egnu løn heili 70% í summum førum, sigur Ingeborg Vinther. Hon heldur, at tað er ov galið, at tey skulu vera noydd til at stevna og leggja arbeiða niður fyri at al- mennir stovnar skulu geva verkafólki síni rættindi. Hon leggur dent á, at tað er sera týdningarmikið, at fólk fylgja væl við at tey fáa síni rættindi og siga frá, tá ið almennir stovnar, eins- væl og privatir arbeiðs- gevarar ikki vilja halda sáttmálan. Føroya Arbeiðarafelag hevur eitt dagligt stríð fyri at fáa almennar stovnar at geva verkafólki tey rættindi, tey eiga eftir sáttmálanum. Ingeborg Vinther heldur, at teir skuldu heldur gingið undan sum eitt gott fyridømi. Her er formaðurin í Føroya Arbeiðarafelag avmyndað á aðalfundinum um vikuskiftið, har hon greiðir fakfelagsfólki frá onkrum Savnsmynd úr Hoyvíkar Skúla Námsfrøðiligir fundir Arbeiðs- og útbúgvingarviðurskifti broytast so skjótt, sum ongantíð áður. Fyrr var ikki óvanligt, at børnini nýttu somu bøkur, sum foreldrini høvdu brúkt. Nú er hetta heilt broytt. Ferð eftir ferð hoyrir tú sum lærari, at næmingarnir gremja seg um, at foreldurini duga ikki at hjálpa teimum. Á ein hátt eru lærarar í somu skóm. Teir fáa nýggjar og øðrvísi bøkur - bøkur við innihaldi, sum partrvís er ókent. Alt hetta krevur, at lærarar mugu fylgja við, um teir ikki skulu "sovna". Viðmerking frá Føroya Lærarafelag: Eftir áheitan frá Føroya Lærara- felag endurprenta vit greinar, sum hava staðið í Skúlablaðnum, sum herfyri varð sent í hvørt hús í landinum Námsfrøði er føroyska orð- ið fyri pædagogik, sum merkir læran um uppaling; men vanliga hugsa vit um uppaling og undirvísing. Tá ið vit hugsa um námsfrøði- ligar fundir, meina vit við allar teir fundir, sum inni- haldsliga eru so, at næming- ar/lærar mennast betur. Sagt við øðrum orðum: Fundirnir hava til endamáls, at næm- ingarnir skulu · trívast betur · hava lættari við at ogna sær nýggja vitan · hava lættari við at læra. Lærarar skulu fylgja við í · nýggjum fakligum inni- haldi · nýggjum tólum · nýggjum frálæruhættum, so eisini teir trívast betur. Ein farin tíð Onkur kann spyrja, er hetta nú neyðugt? Fyrr var einki sovorðið fjas við fundum av øllum handa slag, og næm- ingarnir dugdu minst líka væl, sum teir gera nú - ja, helst dugdu teir betur! Innast inni - hjá summum ógvuliga langt inni - vita helst øll vaksin, at ikki er rætt at sammeta skúlan í dag við realskúlaskipanina. Tá sluppu bara tey dugnalig- astu í realskúla, og hini noyddust so úr skúlanum. Fleiri vóru tey, ið gleddu seg til síðsta skúladag, bert fjúrtan ára gomul. Men framtíðarmøguleikarnir tá vóru helst betur uttan fyri skúlan. Skipini høvdu altíð brúk fyri einum ungum røskum dreingi, og gentur- nar fóru út at tæna, í handil ella arbeiða í fisk. Hetta er alt ein farin tíð. Skipini sigla næstan mann- leys. Krøvini til fiskaarbeiði av øllum slag eru sera strong. Heimini standa tóm - børnini fáa eina professi- onella røkt uttan fyri heim- ið. Mugu fylgja við Arbeiðs- og útbúgvingar- viðurskifti broytast so skjótt, sum ongantíð áður. Fyrr var ikki óvanligt, at børnini nýttu somu bøkur, sum foreldrini høvdu brúkt. Nú er hetta heilt broytt. Ferð eftir ferð hoyrir tú sum lær- ari, at næmingarnir gremja seg um, at foreldrini duga ikki at hjálpa teimum. Tey siga børnumum, at hetta og hatta hava tey ikki lært, ella siga tey, at tey lærdu alt øðr- vísi tá. Á ein hátt eru lærarar í somu skóm. Teir fáa nýggj- ar og øðrvísi bøkur - bøkur við innihaldi, sum partrvís er ókent. Nýggj fólkaskúla- lóg og broyttar kunngerðir. Alt hetta krevur, at lærar- ar mugu fylgja við, um teir ikki skulu "sovna". Fyri at fylgja við er neyðugt við fundum, styttri skeiðum og tilfari at seta seg inn í. Hesir fundir liggja altíð eftir skúlatíð, so tað eykaar- beiðið, ið stendst av hesum, er ikki so lítið. Men hetta er neyðugt, skal skúlin - og harvið alt samfelagið fylgja við í tí menning, sum er um meginpartin av knøttinum. Toymi og verkætlanararbeiði Nýggj evni ínnan skúlan er m. a. toymi og verkætlan- ararbeiði. Toymi meinast við, at tveir/tríggir lærarar, ið hava ein flokk, regluliga hava fundir og ráðleggja undir- vísingarinnihald og -gongd, bæði fyri alt árið, men eisini meira í smálutir einar tríggj- ar mánaðir fram. Verkætlanararbeiði er tvungin setningur frá næsta skúlaári. Tá skulu næming- arnir gera eina uppgávu, sum er hóskandi í vavi. Hon er ikki partur av einari áv- ísari lærugrein, men skulu so nógvar "lærugreinar" sum møguligt takast við í uppgávuna. Álagt verður lærarum at ganga til hjálpar og leggja næmingunum lag á, meðan uppgávan verður gjørd. Á hendan hátt verða teir lærdir at byggja upp og gera eina uppgávu. Teir verða ikki kastaðir út í nak- að, sum teir so mugu klára sum best - tað kenna vit frá miðnámsskúlum. Alt hetta krevur, at lærarar seta seg inn í arbeiðið við at gera verkætlan, og tað verður sjálvandi gjørt eftir skúlatíð. Starvsfólkapolitikkur Landið gongur undan við- víkjandi starvsfólkapoli- tikki. Í dag er bert ein spurn- ingur um, nær skúlarnir fáa ein. Kommunuskúlin hevur í longri tíð arbeitt við at orða ein starvsfólkapolitikk, og hevur tað kravt eitt ótal av fundum, og nógv hevur verið at sett seg inn í. Júst nú verður arbeitt við "sorg- arpolitikki", sum verður ein partur av starvsfólkapoli- tikkinum, tá ið hetta evnið er liðugt viðgjørt. Einki er at ivast í, at for- eldrasamarbeiðið og fund- arvirksemið veksur, tá ið skúlaráð verða sett á stovn sambært nýggju skúlalóg- ini. Torgerð gevst við Áarvegin Eftir at hava selt sjálvgjørdar prýislutir úr silvuri á Áarvegnum í Havn í 10 ár pakkar Torgerð Suðuroy saman 1. apríl JOHN JOHANNESSEN Kendi føroyski silvursmiðj- urin og skemtarin, Torgerð Suðuroy, letur nú aftur handil sín við Áarvegin í Havn. Men Torgerð sigur tó, at hetta hvørki er orsakað av, at hon ikki orkar meira ella tí tað ikki gongst væl at selja lutirnar. Torgerð er upp- søgd, tí húsini við Áarvegin skulu seljast. Tískil æltar silvursmiðj- urin í Vági at halda fram at selja føroyskar gávulutir, prýði til føroyska búnan og annað føroyskt prýði í høvuðsstaðnum. Hetta verður í handlinum Sirri í Vágsbotni, har Suðuroyar Ullvirki selur føroyskar troyggjur í serligum nýmót- ans sniði. Torgerð Suðuroy sigur, at nú handilin við Áarvegin í Havn letur aftur, fær hon betur stundir at klæða sutt- ur, barnaskógvar og aðrar minniligar lutir fyri fólk. Hetta, sigur hon, hevur víkt fyri handlinum við á Áar- vegin. Ikki javnbjóðissettir Stutt fyri jól stóð eitt svar ella ein viðmerking til eina grein av mær í Oyggjatíð- indi 1. desember 1999. Tað var endurgáva av fyrstu av 6 smástyttum og smávegisbroyttum grein- um, sum staðið hava í Dagblaðnum frá februar/ mars 1995 og framhald- andi, 28 íalt, í Oyggjatíð- indum til fyri tveimum ár- um síðani. Trúgvi F. Guttesen sig- ur, at eg eri yrkymlaður um ríkisfelagsskapsmálið sum hann væl skilir, legg- ur hann aftrat, og at eg vil hava sambandskar, dansk sinnaðar føroyingar at flyta niður aftaná eitt full- veldi. Hetta seinasta ivist eg í er vent til mín, møgu- liga tjóðveldispolitikkarar. Eg helt annars, at ongin grund var til at ivast í at skrivarin er á loysingar- síðu. Eg haldi meg ikki hava sagt nakrastaðni í greinunum, at sambandsk- ir føroyingar skulu flyta niður aftaná fullveldi, heldur ikki lagt upp til tað. Her skal eg leggja aftrat, at sjálvandi hava føroying- ar, sum hava føroyskan bú- staðarrætt somu rættindi, tí statsborgararætturin, ein skal til at tosa um, er danskur enn. Ongin ser- stakur føroyskur statur er. Trúgvi F. Guttesen nevnir so eitt uppskot um samríki við Danmark í sama viðfangi, sum tosið um ørkymlanina um ríkis- rættarligu viðurskiftini, so hann kemur næstan at siga, at eg skuldi kunnað tikið undir við tí. Tað geri eg ikki. Í uppskotinum, Sambandsflokkurin ar- beiðir við nú, um Samríki, er onki nýtt hent frá støð- uni frammanundan eins og í ríkisfelagsskapsuppskot- inum hjá J. Eidesgaard fyri Javnaðarflokkin undir navninum Sjálvstýri. Hvørki brýtur við ríkisfel- agsskapin, sum hann hig- artil er kendur. Hetta er eisini trupult, tí gera tey tað, skal sambandsflokk- urin næstan til at upploysa seg sjálvan. Javnaðar- flokkurin skal til at taka frástøðu frá fyrru søgu síni, tí undir krígnum, ser- liga í 1946 og stovna flokkin á nýggjum grund- arlagi. Eisini sigur Trúgvi F. Guttesen, skilt við hetta, at eg skal hava skrivað í greinunum, at summir føroyingar síggja niður á aðrar orsakað av polit- iskari støðutakan á hvør sínari síðu í loysingarmál- inum. Tað ljóðar sum um tað er í tí smáa í daglig- degnum, sum eg ikki minnist meg hava sagt, og er egnað til at láturliggera trupulleikan. Eg nevni hetta helst í samband við starvseting í tí almenna og alment líknandi størvum, har so nógv er goldið úr Danmark, so støðan til tað landið illa er undan- komandi at hava týdning. Tað er ikki so nógv at síggja niður á sum at vit ikki eru javnbjóðissettir har. Skúlin er í flestu før- um í Keypmannahavn ella Áarósa og øðrum býum niðri. Samskiftið har endar fyrr ella seinni hjá døunum í danska statinum, um lag- að skal verða fyri starvi. Nú haldi eg, at eg eftir minni havi viðmerkt tað mest ella alt av tí, ið stóð í stutta stubbanum í Dimm- alætting stutt inn í des- ember síðsta ár, endurtikið á síðu 2 í Sosialinum fáar dagar seinni. Keypmannahavn 27. mars 2000 Mannbjørn J. Jacobsen