hósdagur 30. mars 2000síða 9

17 K@T@-horniÝ Nr. 3 ¥ h—sdagur ¥ 30. mars 2000 ¥ 74. ‡rgangur Marknagilsvegur 77 Postsmoga 177 ¥ FO 110 T—rshavn Tel. 31 88 13 ¥ Fax 31 33 74 T-postur: fh-sth@post.olivant.fo Heimas’Ýa: http://sth.olivant.fo SKEIÐTÆNASTA HANDILSSKÚLANS * STH útbúgving, eftir- og víðariútbúgving á Føroya Handilsskúla F A R O E S E T E L E C O M Tinghœsvegur 3 ¥ Postrœm 27 ¥ 110 T—rshavn Tel. 30 30 30 ¥ Fax 30 30 31 T-postur: ft@ft.fo Heimas’Ýa: www.tele.fo Ð MeÝan fyrireikingarnar til œtbœgvingina v—ru ’ gongd, var einki til hindurs fyri, at vinnan skuldi hj‡lpa, men nœ vit eru byrjaÝi, eru bert f‡ar fyrit¿kur, sum halda orÝ, sigur HeÝin Samuelsen um teldust¿Ýingaœtbœgvingina Staravegur 5 www.tt.fo > > > Tlf.: 317620 Fax: 317699 Vit hava stórt úrval av: Teldum EDV-tilhoyri Printarum Scannarum Forritum Telduspølum Fartelefonum > > > > Telefax Skrivstovumøblum E L E K T R O N ...ein livandi leiklut í kunningarsamfelagnum DESK TOP PUBLISHING DESK TOP PUBLISHING SKOTARÓK 14 100 TÓRSHAVN TLF. 211861 og 311414 FAX 317534 Nýggj skeið- tænasta frá Farodane TILMELDING frá heimasíðu okkara - ella ringið tlf. 211861 ella 311414. e-mail: kvasir@farodane.fo : kvasir.farodane.fo SKEIÐ F A R O D A N E S K E I Ð S T O VA N KVAS R fd-3c-00 Fyrsta skeiðið byrjar 12. apríl Acrobat og PDF verða sera nógv umtalað í løtuni. PDF verður góðkent á støðugt fleiri støðum sum skjalaviðgerðarformát. Hetta ger seg galdandi innan skjalaviðgerð/skjalaflutning um internetið, eins væl og innan elektroniskar ”prentlutur” v. m. ACROBAT/PDF ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ TaÝ ganga bert f‡ir m‡na- Ýir til fyrstu f¿roysku teldust¿Ýingarnir verÝa klaktir av F¿roya Handils- skœla. H—ast vinnan var tann, sum r—pti eina harÝast eftir f—lki, so er hon kortini ikki so fegin, at hj‡lpa sj‡lv, t‡ ‡ stendur Sveinur Tr—ndarson EinaferÝ fyrst ’ november m‡naÝi verÝa teir fyrstu teldust¿Ýingarnir - ella datamatikararnir - lidnir viÝ œtbœgving s’na. Teir 26 n¾mingarnir byrjaÝu fyri tveimum ‡rum s’Ýani, sum teir fyrstu ‡ nàggju œtbœgv- ingini, sum f¿royingar annars noyddust til Dan- markar at f‡a s¾r. Av teimum 26 hanga 23 ’, og taÝ er sera gott. Men h—ast taÝ var v¾l ¾tl- aÝ fr‡ ¿llum, ‡Ýrenn œt- bœgvingin byrjaÝi, so hevur taÝ kortini ikki hilnast n—g v¾l viÝ samstarvinum viÝ vinnuna, eftir at fariÝ var ’gongd. Vinnuni t¿rvaÝi f—lk TaÝ var t’Ýliga ’ 1998, at Undirv’singar- og Menta- m‡lastàriÝ heitti ‡ F¿roya Handilsskœla, um at fara undir fyrireikingar til eina teldust¿Ýingaœtbœgving. Eins og ’ ¿Ýrum londum var st—rt trot ‡ œtbœnum f—lki ‡ teldu¿kinum og sum st¿Ýan var t‡, bar ikki til at f‡a eina sl’ka œtbœgving ’ F¿royum. Tey, sum vildu œtbœgva seg, noyddust til Danmarkar, men taÝ var ein trupulleiki fyri f¿roysku kt-vinnuna, at bara tey f¾gstu funnu vegin heimaftur. StarvstilboÝini ’ Danmark v—ru lokkandi og avbj—Ýingarnar st—rar, og t’ valdu flestu teldust¿Ýingar- nir at vera verandi ’ Dan- mark. Handilsskœlin f—r undir fyri- reikingarnar, og fram m—ti sumri var kl‡rt at byrja - n¾stan ... Ð H—ast taÝ var UMMS sum heitti ‡ skœlan, so var j‡ttanin ikki t¿k fyrr enn summarfr’t’Ýin var byrjaÝ. T’ varÝ ikki làst eftir f—lki fyrr enn alt ov seint, men 68 f—lk s¿ktu og av teimum sluppu 26 gj¿gnum n‡lar- eygaÝ, greiÝir HeÝin Sam- uelsen, sum undirv’sir - og samskipar - ‡ teldust¿Ýinga- œtbœgvingini. SamstarviÝ manglar Upprunaliga var taÝ, sum sagt, eitt ynski fr‡ vinnuni, at f‡a eina t’l’ka œtbœgving ’ F¿royum. Manningart¿rvurrin var og er enn - st—rur. Virkir og stovnar hava broytt hugs- unarh‡tt, t‡ taÝ snàr seg um kt, og taÝ hevur viÝ s¾r, at taÝ ikki er serliga torf¿rt at f‡a starv aftan‡ lokna œt- bœgving. Kortini er HeÝin Samuel- sen ikki n¿gdur viÝ sam- starvi viÝ vinnuna, t’ nœ œt- bœgvingin er farin ’gongd, gongur serstakliga striltiÝ at f‡a l¾rarar og pr—vd—marar. Ð Trupulleikin er t’, at skœl- in er noyddur at seta egnar l¾rarar til œtbœgvingina og tann st¿Ýan heldur ikki ’ longdini. Talan er um l¾rar- ar, sum, longu framm- anundan, undirv’sa fullan dag, og eykaundirv’singin ger teimum dagin uppaftur longri. Men skal œtbœgving- in haldast gangandi, so eru vit noyddir at halda ‡. Hinir l¾rararnir ‡ skœlanum skulu eisini eiga, at teir hava veriÝ serstakliga raskir at hj‡lpa, t‡ heitt verÝur ‡ teir, sigur HeÝin. T’ heldur hann, at taÝ er neyÝugt at finnast at teim- um virkjum, sum ‡Ýrenn undirv’singin byrjaÝi, s¿gdu, at tey vildu hj‡lpa. Ð ê veruleikanum eru bara n¿kur heilt f‡ virkir, sum hava hildiÝ orÝ, og taÝ er —heppiÝ, sigur HeÝin. ¯Ýrv’si samanseting Sum sagt frammanfyri, so v—ru longu trupulleikar fr‡ byrjan. J‡ttanin var ov sein ’ 98 og ’ 99, t‡ skœlin annars ikki ¾tlaÝi at taka n¾mingar inn, kom als eingin j‡ttan. Ð UMMS heitti ‡ okkum um kortini at taka n¾mingar inn. Vit ¾tlaÝu at b’Ýa av t’ at eingin j‡ttan var, men vit fingu at vita, at hon kom og at vit skuldu bara làsa eftir n¾mingum. TaÝ gj¿rdu vit so - viÝ fyrivarni. Men j‡tt- an kom eingin. ê fyrsta um- fari gloymdi UMMS hana, og ’ seinna umfari gloymdi F’ggjarm‡lastàriÝ hana. Vit hildu kortini, at vit h¿vdu skyldu at byrja t‡ vit h¿vdu làst eftir n¾mingum, og taÝ gj¿rdu vit so, greiÝir HeÝin fr‡. Men trupulleikarnir h¿vdu viÝ s¾r, at skœlagongdin ikki byrjaÝi fyrr enn 25. oktober og taÝ er n—gv seinni enn vanligt er hj‡ handilsskœlan¾mingum. H—ast hetta ikki er ors¿k- in, so heldur HeÝin Samu- elsen, at taÝ er r¾tt, at seta spurnartekin viÝ, um œt- bœgvingin, sum hon er sam- anskrœvaÝ nœ, er r¿tt. Sum œtbœgvingin er nœ, skulu tey lesandi fyrst lesa 2 1/4 ‡r ‡ Handilsskœlanum fyri at f‡a eina teldust¿Ýing- aœtbœgving. ®tlanin var, at tey aftan‡ ‡ Fr—Ýskapar- setrinum kundu lesa ’ 1 1/4 til h‡lvtannaÝ ‡r fyri at f‡a eina bachelorœtbœgving. Hetta er kortini ikki komiÝ upp ‡ pl‡ss enn, og taÝ er at finnast at, heldur HeÝin. Ð Eg haldi annars, at taÝ er beistaleingi, at lesa ’ fàra ‡r fyri at f‡a eina bachelorœt- bœgving. T’ kundi eg hugsa m¾r, at hon var sett eit sindur ¿Ýrv’si saman, sigur hann. Uttan at l¾sa seg fastan ‡ nakaÝ ‡v’st, nevnir hann d¿mi um eina kombinati- —nsœtbœgving millum Fr—Ý- skaparsetriÝ og Handils- skœlan ella, at Handilsskœlin f¾r status, sum KT-h‡skœli. Hetta eru eisini tankar, sum f—lk ’ vinnuni sj‡lvari hava veriÝ inni ‡ og t’ verdir at hava ’ huga. Spurningurin er so bara, um Fr—ÝskaparsetriÝ er Ège- ar-aÝÇ til eina sl’ka œtbœgv- ing, sum ikki er ‡ sama h¿ga endast¿ÝiÝ, sum aÝrar fr—Ýskaparsetursœtbœgv- ingar, men meiri at rokna sum ein millumœtbœgving ‡ h¾gri stigi. Men taÝ er nakaÝ, sum Fr—Ýskapar- setriÝ sj‡lvt m‡ sleppa at svara upp‡. H—ast taÝ nœ fer at n¾rk- ast endanum hj‡ fyrsta liÝnum av f¿royskum teldust¿Ýingum, so veit HeÝin at siga okkum, at skœlin enn einki hevur fr¾tt fr‡ UMMS um œtbœgvingin er g—Ýkend ’ Danmark ella ikki. Ð Vit hava fleiri ferÝir heitt ‡ stàriÝ, fyri at f‡a g—Ý- kenning, men vit hava hv¿rki hoyrt orÝ ella eiÝ fr‡ teimum. T’verri, sigur hann. TaÝ skuldi annars ikki ver- iÝ trupult heldur hann, t’ undirv’singin gongur fyri seg eftir somu reglugerÝ, sum samsvarandi danska œt- bœgvingin, og sj‡lvur heldur HeÝin, at okkara stendur einki aftanfyri ta donsku. Ð B¿kurnar vit brœka, eru ennt‡ nàggjari enn t¾r, tey vanliga brœka ’ Danmark. T¾r eru amerikanskar og n—gvar teirra eru ikki komn- ar ’ danskar handlar enn. T¾r verÝa œtvegaÝar til okkum beinleiÝis œr Amer- ika, og eru dagf¿rdar, sigur HeÝin Samuelsen. sveinur@sosialurin.fo 16 K@T@-horniÝ PANEL Nr. 3 ¥ h—sdagur ¥ 30. mars 2000 ¥ 74. ‡rgangur Spurningur: Eru MP3 f’lir l—gligar? Svar: MP3 f’lir og upphavs- r¾ttur TaÝ hevur seinastu t’Ýina vundiÝ sera n—gv upp‡ seg at leggja t—nleik œt ‡ Interneti ’ g—Ýari g—Ýsku, sum so verÝur gj¿rt viÝ MP3-f’lum. Hetta hevur ofta viÝ s¾r brot ‡ upp- havsr¾ttin hj‡ honum, sum er upphav til t—n- leikin. ê Danmark eins og ’ F¿royum er taÝ l—g nr. 158 af 31.05.1961 om ophavs-retten til "litter¾re og kunstneriske v¾rker", sum regulerar flestu av hesum viÝurskiftunum. Upphavsr¾ttur til t—nleik Upphavsr¾ttur til t—n- leikaverk, hevur eftir ¤ 2 ’ nevndu l—g viÝ s¾r einkarr¾tt til at r‡Ýa yvir verkinum viÝ: ¥ at framleiÝa eint¿k av verkinum og ¥ at gera verkiÝ algongt fyri almenninginum. Einkarr¾tturin til at fram- leiÝa eint¿k av verk-inum fevnir um ¿ll sl¿g av kopi- ering av verkinum, herundir eisini at kopiera eitt t—n- leikaverk til telduna. ê sambandi viÝ kopiering verÝur ’ donskum r¾tti skilt millum kopiering ’ ana- logum formi og ’ digitalum formi.Kopiering fr‡ digi- talum formi til digitalan form er ikki loyvd uttanso at loyvi er fingiÝ fr‡ r¾ttindahavaranum. Einkarr¾tturin til at gera verkiÝ algongt hevur m.a. viÝ s¾r, at bert r¾ttinda- havarin kann framf¿ra verkiÝ alment. L’kamikiÝ um framf¿ringin fer fram ‡ konsert, ’ œtvarpi ella sj—nvarpi, er talan um at verkiÝ er vart. Eftir donsk- um r¾tti er eisini talan um almenna framf¿rslu t‡ eitt t—nleikaverk verÝur lagt œt ‡ InternetiÝ, herundir sj‡lv- andi eisini um verkiÝ verÝur lagt œt ’ formatinum MP3. TaÝ krevst t’ loyvi fr‡ r¾ttindahavaranum. Ofta er talan um fleiri r¾ttinda- havarar, sum loyvi skal œtvegast fr‡. R¾ttindini verÝa oftast ’ Danmark og F¿royum umsitin av KODA, NCB og ¿Ýrum. T‡ t—n- leikur er ‡ internetinum, kemur hann ’ lag soleiÝis: 1. Innlegging (Uploading) ‡ ein servara 2. Sj‡lvur tann digitali flutningurin 3. Heimt¿ka (Down- loading) til heimatelduna Talan er ofta um —l—gliga kopiering, b¾Ýi av teimum sum leggja t—nleikaverkini œt ‡ servararnar og tey sum downloada lj—Ýf’lirnar (ofta MP3), um loyvi ikki er œtvegaÝ frammanundan. Undant¿k eru t— eisini ’ l—gini, sum ikki verÝur komiÝ inn ‡ her. Revsing og endurgjald B¾Ýi hann sum leggur t—nleikin œt ‡ Interneti og hann, sum downloadar t—nleik, sum er vardur av upphavsr¾tti kunnu revsast vanliga viÝ b—t men revsiheimild er upp til 3 mÝr. hefti. Endurgjalds- skylda liggur eisini ‡ honum sum ger seg inn ‡ upphavsr¾ttin. Eitt sindur um MP3: MP3 er stytting av MPEG3, sum aftur er stytting av Moving Picture Experts Group. MP3 er eitt format, sum gevur m¿guleika fyri at goyma lj—Ýf’lir ‡ telduni. TaÝ, sum serliga eyÝkennir formatiÝ er, at lj—Ýf’lirnir verÝa sera n—gv krympaÝar og krevja t’ l’tiÝ pl‡ss ‡ harÝ-diskinum. H—ast taÝ um-fatandi krympingina er g—Ýskan sera g—Ý. TaÝ eru n—gv —keypis forrit ‡ Internetinum, sum evna at umgera eina lj—Ýf’lu t.d. t—nleik ‡ vanligum CD, til MP3. Hesi forrit eru l—glig. SomuleiÝis er viÝ avbera g—Ýa formatinum MP3. TaÝ er ikki har hundurin er grivin. R¾tting til pr’sir seinast Av misg‡Ýum fingu vit skeivar pr’sir fr‡ Formula.fo ’ seinastu viku. Her eru r¿ttu pr’sirnir og v’sa teir at Formula.fo hevÝi veriÝ b’ligast ’ ¿llum 4 œtg‡vum av Office pakkanum fr‡ Microsoft. B’ligasta RAM ’ F¿royum f¾r tœ fr‡ Formula.fo HesaferÝ hava vit valt at kanna pr’sirnar ‡ RAM fr‡ f¿roysku KT-virkjunum, sum vit eisini hava saman- boriÝ viÝ hvat RAM kann keypast fyri ‡ internetinum. RAM pr’sirnir hava seinastu ‡rini svingaÝ r¾ttuliga n—gv. Ors¿kirnar hava veriÝ ymiskar. Ein st—r RAM verksmiÝja ’ Korea brendi einaferÝ og taÝ viÝf¿rdi at pr’sirnir ruku upp eftir stuttari t’Ý. Sum viÝ ¿llum ¿Ýrum er taÝ œtboÝ og eftir- spruningur sum avgera pr’s- leguna. Seinastu t’Ýina hava pr’sirnir veriÝ h¾kkandi aftur. HesaferÝ sigst at ors¿kin er at framleiÝarnir ikki kl‡ra at fylgja viÝ eftirspurninginum. Aftur hesaferÝ v’sir taÝ seg at b’ligast er at handla hj‡ Formula.fo ’ Havn. Men kanningin staÝfestur eisini at pengar eru at spara um keypt verÝur ‡ Alnetinum. HesaferÝ hava vit saman- boriÝ viÝ Alnethandilin www.computerstore.dk. Allir pr’sir eru ’ kr. og viÝ MVG og moms. Pr’sirnir fr‡ computerstore.dk eru uttan eventuellan GAT-toll. Um fleiri KT-virkir kundu hugsaÝ s¾r at veriÝ viÝ ’ okkara pr’skanningum, kunnu t¾r venda s¾r til sid@sosialurin.fo. Torkil Holm Petersen stj—ri ’ Formula.fo skrivar: Fara vit 10 ‡r ella longur aftur ’ t’Ýina v—ru F¿royar eitt undangongu land innan nàtslu av t¿kni ’ fiski- vinnuni. òtlendingar komu til F¿royar fyri at saman- bera teirra t¿kni viÝ okkara, og niÝurst¿Ýan varÝ aloftast at t¾r f¿roysku loysnirnar v—ru millum t¾r bestu. Sum d¿mi um virkir sum gingu undan viÝ at menna loysnir, kunna nevnast Com-Data, OilWind og Datronik. S’Ýan kemur eitt t’ÝarskeiÝ - ’ byrjani av 90-inum - har fiskivinnan ikki gongur so v¾l, har vit missa undan- gongust¿Ýu okkara. Virkir og skip fara ‡ hœsagang og sera l’tlar ’l¿gur verÝa gj¿rdar innan framleiÝslu ’dnaÝin yvirh¿vur. Millum annaÝ av hesi ors¿k mistu vit oddin innan ‡Ýurnevndu framleiÝslut¿kni. Tey seinastu trà ‡rini eru menn aftur farnir at gera ’l¿gur innan framleiÝslu- vinnuna. T‡ virkir, skip og alivinnan ’ dag gera ’l¿gur innan framleiÝslut¿kni, verÝur hetta gj¿rt viÝ st—r- um varsemi, og gera menn eitt drœgt og gott kanningar arbeiÝi ‡Ýrenn ’l¿gan verÝur gj¿rd. Hetta er skilagott og tryggjar at mest f¾st burtur œr ’l¿guni. T‡ hugsaÝ verÝur um nàggja framleiÝslut¿kni er ein st—r broyting hend. ê dag gerst KT ein alt st¿rri og meira tàÝandi partur av framleiÝsluloysnuni.Hygg- ja vit eftir hvat KT verÝur brœkt til, er hetta serliga innan umr‡Ýi sum ¥ stàring av framleiÝslu, r‡v¿rugoymslu, v¿ru undir framleiÝslu og liÝugtv¿ru- goymslu, ¥ m‡tingar av tild¿mis œrt¿ku og g—Ýsku, ¥ sporing og v¿ruv‡ttanir, ¥ at skapa eitt samlaÝ yvir- lit, iÝ verÝur brœkt sum amboÝ til innkeyp og s¿lu. Formula.fo og Petersen & Guttesen hava saman viÝ Marel ment tàÝandi partar innan hetta ¿ki. Sum d¿mi kunna nevnast, at hesi fel¿g ’ felag hava ment flokkara, flowlinjur og sundirskerarar sum eru v¾l skj—tari og neyvari enn teir undanfarnu. Hetta kemur millum annaÝ av, at vit eru farnir fr‡ mekaniskari stàring til edv- stàring og intelligens. Umframt fyrimunir innan sj‡lva framleiÝsluna, kunna fleiri fyrimunir f‡st viÝ at knàta framleiÝslustàringina saman viÝ f’ggjarstàrings- skipanini (b—khaldinum). ç henda h‡tt f‡ast - alla t’Ýina - neyvar upplàsingar yvir raksturin (b¾Ýi rakstrar- œrslit og f’ggjarst¿Ýu) t‡ goymslur og framleiÝsla vm. kunna lesast beinleiÝis ’ f’ggjarstàringsskipanini. Marel og Formula fegnast um gongdina innan fiski- og alivinnuna ’ F¿royum, og taÝ er neyvan nakaÝ at taka seg aftur ’, at partanir ’ fel- ag eru st¿rsti œtvegari av KT til ‡Ýurnevndu vinnur ’ dag. Partarnir hava g—Ýar v—nir um framt’Ýina, t’ ’ l¿tuni verÝur arbeitt viÝ fleiri spennandi verk¾tlanum. Nevnast kann til d¿mis ein nàggjur flokkari til laks, sum g—Ýskumetur, flokkar og pakkar alt ’ einari arbeiÝsgongd. Hesin er longu royndarkoyrdur ’ F¿royum, viÝ sera g—Ýum œrsliti. Eisini verÝur ein nàggjur liÝugtv¿ruflokkari til fl¿k og sundurskorin stykkir royndur ’ hesum d¿gum. Hesin byggir ‡ heilt nàggja hugsan og t¿kni, og er b¾Ýi skj—tur og neyvari enn teir undanfarnu. Innan fyrisitingarliga partin eru eisini nàhugsan farin fram. Loysnir eru gj¿rdar har taÝ er m¿guligt at spora hv¿nn s‡ttm‡la og ordra fyri seg, og ‡v’sa allar innt¿kur og œtreiÝslur sum standast av hesum. Her verÝur til d¿mis eisini tikin h¾dd fyri m¿guligum skeivleikum, sum kunnu standast av at v¿ra verÝur tikin aftur og seld ¿Ýrum. Formula hevur lagt seg eftir at so n—gvar arbeiÝsgongdir sum gj¿rligt verÝa sj‡lv- virkandi. Upplàsingar verÝa bert innt¿ppaÝir einaferÝ, s’Ýan verÝur alt endurbrœkt av s¾r sj‡lvum. Sum d¿mi kunnu vit nevna œtflutnings- papp’r, heilsuv‡ttanir vm. Frammanfyri nevnda loysn verÝur ’ l¿tuni innkoyrd hj‡ einum kunda ’ F¿royum. TaÝ er av st—rum tàdningi at vit brœka taÝ tilfeingi sum er ’ F¿royum og stuÝla viÝ at keypa taÝ f¿roysku loys- nina. ç henda h‡tt tryggja vit, ikki bert at framleiÝslu- ’dnaÝurin sj‡lvur ‡haldandi verÝur ‡ odda, men at hann eisini f¾r taÝ r¿ttu t¾nas- tuna. Eisini birtir hetta undir at nàggj œtflutningsvinnan hevur m¿guleika at menna seg. Hetta hevur Formula longu pr—gva sum saman viÝ Noma-Tek, og viÝ hj‡lp fr‡ Fiskavirking, hava selt fleiri loysnir til Norra, êsland og Danmark. Laksapakking/flokking. Brœkara- og framleiÝslustàring Formula.fo Standard kr. 5.300,00 Std. uppstiging kr. 3.100,00 Professional kr. 6.400,00 Prof. upps. kr. 4.000,00 32 MB 64 MB 128 MB Com-Data 600,00 1.000,00 1.900,00 Farodane 1.390,00 2.437,50 Formula.fo 424,00 725,00 1.340,00 Teldu- t¾nastan 525,00 750,00 1.350,00 www. computer store.dk 398,75 748,75 1.248,75 Hava tit ein spurning um telduœtbœna (HW) ella rit- bœna (SW), hvat tit hava r¾tt og loyvi til ella okkurt heilt annaÝ, kunnu tit senda tykkara spurning til spurnaÝarkassan. ê panelinum at svara spur- ningum hava vit serk¿n f—lk at heita ‡. Sendi spurningin til: sid@sosialurin.fo. HesaferÝ svarar Magnus S. Petersen, sum arbeiÝir sum advokatur ‡ Advokat- skrivstovuni. Magnus S. Petersen, advokatur