leygardagur 3. september 1966síða 4

Nr. 69 SOSIALURIN Ein táttur í segu teirra, arbeiðs- og fiskimanna um arbeiðsfólksins kvinnu og mannsins stríð fyri betri korum undir hini harðastu andstødu frá teimum borgarligu flokkunum INNGANGUR Vágs og Tvøroyrar firðir eru millum Føroya bestu havnir. Tad var ti ikki legið, tá ið friur handil leitaðu til hesar firðir og havnir fyri at seta seg niður og taka upp skipadrift. Suðuroyggin var hin besta oyggin fyri útróðri. varð, at menn eisini Í stuttum skulu verða givin ngk- ur dómi um, hvussu trupult tað er hjá arbeiðsmanna- og fiskimanna- | fjøldini at reisa høvdid og koma sær uppundan, sum eigari av ar- beiðstólum og virkjum og verða sín egin harri og arbeiðsgevari og sjålv- ir at vinna å arbeids- og inntøku- hin arbeidandi loysinum millum stattin á landi og á sjógvi. {framtíðar sjónarringi. | Her verða so uppafturtikin ngkur Íbrot úr hansara frågreiding: | Seinast í 1920-unum merktust | tidirnar fyrra meint um i aftanå vida tær ringu | heimsbardagan | Føroyum. | Eisini á Tvøroyri vóru tær farn- jar at gera vart við seg, hóast at |tey stóru handilsvirkini enn vóru á fótum. og arbeiðloysið neit fast í | mongum heimi, har arbeidid vid |handlarnar hevdi verid ålitid. Hetta bar vid sær, at arbeids- mannafelagid »Fylking« fund av fundi hevði arbeiðsloysisstudningin á lofti. Arbeidarafjøldin hevði ikki hug at sita hendur í favn, men| kendi skyldu at leggja út í miðvíst | larbeiði fyri at fáa sett arbeiðsgev- | vera eitt gott uppiskoyti til tey, ið veiða ta nøgd, ið kravdist. >Ís- virkié« fekk sær tí sjálvt skip, fyrst »Valiant« og síðan hitt stóra frystiskipið >Th. Stauninge. Og |sidani fingu ymsir hjálp til at út- vega sær línu- og snurruváðsbátar. Menninir áttu bátarnar sjálvir, leysir av »Isvirkinum«. Men »Is- virkid« var reiðari, gjørdi teir út, og ætlanin var, at teir skuldu veida feskfisk til »Isvirkid«. Men árini vóru heilt út av lagi ring til fisk |vid Føroyar. Undangongumaðurin fyri stovn- anini av hesi risafyritøku var Peter | | | og hann kom at vera ae SV ”|fiskur landi virki á stovn, virki, sum kundi | i. |vóru. men sum vóru ov veik og ov »ISVIRKID« |små til at orka at loysa arbeids- | ; |loysisspurningin einsamøll. Sum monnum kunnugt brutu TA ik am) < k slórini í F | Tá ið tað er sagt. at arbeidara- reppuoløgini inn yvir Føroyar aft- | qq; 5 á ; PPUDIPS 2 var ål!” |fjøldin hevdi í hyggju at móka an á verdaldarbardagan 1914—18. Á undan hinum | grundina virkjunum Tvøroyri slapp ikki undan heldur på ; irki (á plåssinum, er tað so skeivt, sum enn flest onnur av teimum VITKIS-||„; 1 ak IK AX Á LE ; | [ta er sagt, ti tá ið tað stóð á hjá úsu plássunum. | i: ; 4. | H p i fleiri Ark | summum virkjum á staðnum, hendi | er máttu fleiri smávirki, smáar ati = : Tr ge tað fleiri ferðir, at »Fylking« kom fiskivinnudriftir, gevast á hondum. ||, 83 me ud ode "(fram við positivum royndum at | Størstu handilsvirkini fingu els- veita teimum hjálp við viðmælum og til menn og stovnar til frama fyri avvarandi virki. Men | trýstið og kreppuå- mein, at ini at kenna kreppuhøggini, ið nitu | buðu ikki | áheitanum so fast, at næstan bøtur. tey 5 ið fiski tíverri vóru Men tað skulu arbeids- og fils |gangurin so menn og kvinnur í Frodbiar sókn. | virkjunum orkaðu ikki at halda sær ið k at verða merkt harðast av) : í , åg komu At eroa ; luppi, men máttu gevast á hondum. | teimum óndu tíðunum, hava, at tey Arbeiðsmannafelagið = »Fylking« „enn á flestu øðrum | ge; ikki stóran pening. Men tað plássum, har ið kreppan eisini Vóð |sindrið, sum felagið átti, var tað inn yvir fólkið, málvíst knyttu Dev” |sinnad at seta í virkið. viljanum at royna at gera | summi av kanska meira arnar i. 9 Í Feskfiskaspurningurin var tá á nakað sjålvi, spenna sín itarsta mátt | máli hjá mongum. Her var fesk- og megi heldur enn at geva SE fiskaveiðan í Danmark at hava til undir í vónlogsi. | |fyrimynd. Danir veiddu feskfisk Við bara uøkrum fáum túsundum | og vunnu meiri, nógv meiri, í part | í felagsins kassa fór arbeiðsmanna | onn teir føroysku fiskimenninir á felagið »Fylking« undir me stuppunum á saltfiskaveiðu. Men tátíðar mátistokki risastóra Virkið, | tfiskaveiðan bar tað góða við | »ISVIRKIP, ið varð skipað á an” sær. at heimafólkið fekk nógv ar- deilsligum grundarlagi. Mohr Dam, fyrrverandi løgmaður, stjóri fyri »isvirkinum« saman vid Erik Jen-| sen, sum var ættaður úr Danmark. Í nevndini fyri »fsvirkinum« vóru valdir Tummas Michael Strom hjá | Óla í Trungisvági. Símun Hammer á Seyvmýri og Jóan Peter Hansen, Tvøroyri. Tå | ið tað vísti seg, at eingin | var at fáa undir Føroyum, hildu Peter Mohr Dam og Tummas Michael hjá Óla, at bátarnir skuldu | fara til Íslands at royna eftir flat-| fiski. Men eigararnir av bátunum høvdu í fyrstani ringan hug til tess teir ikki kunnugir fiskiskap. Teir endans á snurruváðs- hevði línufiskiskap- urin longu spilt so nógv. Hann er sum kunnugt dYrur, og tá ið lítið fæst. er skjótt at fáa bakbrest. >Ís- virkisbåtunum« hevði tó verið illa burtur úr, um teir vóru farnir á sildaveiðu, men høvdu roynt eftir flatfiski. Silda- veiðan varð endabresturin hjá teim um eins og hjá yÍsvirkinum<. Ikki tí, tann stóra sildaekspediti- ónin. sum einaferð eigur at verða gjølla umrødd, gav nógva sild, men sølan tíverri einki. »fsvirkid« kom at liggja við allari sildini og fekk ikki meiri enn plássleiguna fyri hana í Keypmannahavn. »fsvirkid« kundi havt vunnið størpening, ti veiðan var betri enn nakar hevði væntað. Ístaðin fyri varð tað úrslit, at fluttningsskipið >Th. Stauning« varð tikið fyri skuld í Hull, og so leyp ein skriðan fyri og onnur eftir. Privat- og bankaskuldin hjá >Ísvirkinum< ikki stór. Mesta av tí, at vóru við henda fóru til men tå kortini veidu, neyvan ikki var í sambandi við hes arð beiði við vasking og turking avlskuldin var til ståtin, og tå ið teir Og í sambandi við hesum Varð fiskinum til klippfisk, ið so ofta pri i ir å farið undir at fáa sokallaðu >Is- þerði givið útgerð: maf ; Að. | Priyatu kravdu tað. ið teir áttu, árkisbátarnara til Føroyar (Sd g gerðarmanninum góða |kundi státurin sjálvandi ikki gera virkisbatarnar« Sa inntøku. Men tey seinastu árini av | annað Báðar hesar royndir eydnaðist at|1920.unum og øll 1930-árini høvdu fremja. - I Í kreppubylgjurnar, ið eisini nåddu Ís- og frystivirkið »ISVIRKID« | pjgar til lands, givið mongum av varð bygt og sett á stovn á andeils- | teimum storstu og sterkastu handils | 1. agi . . grundarlagi. | „ |virkjunum so stór tap, at tey fóru Og línu- og snurruváðsbátarnir | um koll. eisini. | »Fylkirg« | 4 |UM tað sett á | egin- felaginum vórðu ein veruleiki Arbeiðsmannafelagið átti »ISVIRKID«, fekk leikindini við tí sindri av peningi. ið tað átti. Og fiskimanna samtøkur | snurru- og línubátarnar. Fingu teir | til landa fyri nógv minni eginpen- ing enn nú krevst. Hesi tiltøk hvort ødrum. Men vóru ætlað at arbeiða Við nøkrum fáum túsund krén- eydnaðist tað arbeiðsmanna- »Fylking« at fáa sett áttu |Sum tíverri fekk stóra mótstøðu úr ymsum borðum. Um heystið 1929 frá varð bygt til ein nýggjan viðgerðar- hátt av fiski, nevniliga frysting vid ti tá mikið umrødda Ottosens fryst- ingarhátti. Her var talan um snar- frysting við laka, køladum niður í |minst 20 kuldastig. Men skuldi hetta virki koma at vóru leys saman, »supplera« hvort annað. Þáll Nolsøe, skjalavørdi, hevur i bók síni: »Føroya siglingarsøgu 1856 — 1940 skilagott og sannferdugt greitt frå hesi teirri størstu føroy- sku roynd arbeids- og fiskimanna bera seg, mátti nógvur fiskur til, skapa sær og ikki vóru smábátarnir á Tvør- við víðum joyri og grannabygdunum førir at á andeilsgrundarlagi at arbeiðsgevandi virki | bjarga om 5 | mannafjøldini á plássinum (undan stóðu „Ísvirkis-húsinix lidug á øk- tí ræðuliga arbeiðs- inum niðan frá kajuni. Hetta virkið | Joysinum, sum vóð inn yvir Her er gjørt eitt lítið itriv í >Ís- virkisins« søgu. Meiri eigur at verða gjørt við hana, tí henda fyri- tóka — so stutt varð henni lív lagað — var hin fyrsta av sínum slagi i Feroyum.< Satt er tað, sum sagt er. at hetta arbeiðaranna tílak við lítlum og |lutafelagið »ISVIRKID« á stovn, | ongum eginpeningi til størroynd at arbeiðsmanna- og físki- inntøku- Froð- biar sókn eins og tessverri tilfelli var á so mongum øðrum plåssum í Feroyum, eitt avreksverk, |sum kemur at standa eftir arbeið- arafjøldina í Froðbiar sókn sum ein fyrimynd fyri arbeidarafjøldina í komandi tíðum. Men samstundis sum hetta verð- ur ásannað, verður tað aisini at Ístanda eftiri í søguni sum ein hin og var myrkasti skuggi, at henda roynd arbeiðaranna at fylkjast til framtak møtti so harða og hatska mótstøðu, so harðan fíggindaskap, sum eingin virkisroynd nakrantíð hevur mett áður. Meðan sóknarstýrið í Froðbiar sókn undir sterkum trýsti frá ar- beidarafjøldini, ið val eftir val hevði fingið meiri ávirkan innan- fyri stýrið, gekk við til at lata ar- beidarafjøldina fáa grundina, sum »Isvirkid« kom at standa á, varð ikki rætt hond frá síðuni á tingi at stuðla stovnanini hesi vinnu- lívsreynd. Øl lånini og allur peningaligi stuðulin, sum hesum stórvirki tørv- aði. komu frá dønum, mesti part- urin kortini frá stútsmyndugleik- unum. av Ja, ikki bara tað, at eingin og samhugi tað var stuðu! varð | ovur- | stórfortjenastu vístur hesi roynd frá teimum borg- | . . , . . | arligu, sum høvdu valdi á tingi og | aðrastaðni í Føroyum, men tad | varð í bløðum og allastaðni har, ið) teir borgarligu kundu koma fram- | at. lagt harðliga ímóti. Samanber | blaðskrivingini, serliga í ástaðis-| blaðnum »Føroya tidindi«. Og tað er vert sum tekin uppá. hvussu nógv tingmenn vóru í andstøðu til til virkis á hesa arbeidararoynd andeilsgrundarlagi áliti ikki hildið sær mat tváða hendur sinar« | ligu í einum kunnað við at leggja so dýran við. at teir| hava havt við gera. hvorki fíggjarliga ella við at | einki yÍsvirkið< at geva tí viðmæli yvir fyri dønum. | Agn issølan gav virkinum pen ing. ið var nóg stórur at greitt | afturrindingina = av íteggingarlán- | unum aftrat rakstrarútreiðslunum. Tað. sum mókaði lívskraftina und-| an virkinum var hitt ræðuligasta fiskalovsi, sum júst í teimum áru-| num. tå ið »Isvirkid« legði út við| feskfiskaroyndum sínum, valdaði aftaná tey fiskaríku árini undir og beint aftaná fyrsta verdaldarkrigg- ið 1914-18. Aftrat hesum óvarda óhappinum kom so verðaldarkrepp- an. ið rakti Týskaland serliga hart, so søluætlaninar og avtalurnar vid- víkjandi frystum fiski til hetta land hildu ikki líka so lítið sum allur annar handil við hetta land. Og frystur fiskur var ikki tå vorðin søluvøra í Bretlandi, har ið fiska- keypararnir bara løgdu í at keypa ísaðan fisk. Hin endaliga brestin fekk »isvirkis-fyritøkan av ti full komuligu misseydnadu søluni av virkisins stóru sildaveiðu, ið »Ås- virkid« væl hevði ábyrgdina av, men sum hin kendi sildaforrætn- ingsmaðurin, fólkatingsmaður. stjóri Halvdan Henriksen skipaði fyri.) serliga viðvíkjandi søluni av sild- ini, ið veidd varð. »fsvirkisins« sildaveiduroynd, »sildaekspedition«. er hin stórsta fiskivinnuroynd, ið gjørd er í Før- oyum. Skipini, sum luttéku i vóru: 1. Móðurskipið >Hans Tausen< uppá 4000 tons. ið eisini veiddi hesi roynd, við nót. 2. Frystiskipið hjá »fsvirkinum« »Th. Stauning«, royndi við nót. 3. »Valiant«, sum Ísvirkiða átti, royndi við gørnum. 4. ySjóstjórnans hjá Johannes Nielsen. garnaskip. 5. »Grimur«. ið brødurnir Hans, Sámal og Suni Midjord áttu, garnaskip. 6. »Øssur Havgrimssonur« hjá Ing vard Joensen og Mikkjal Hen- riksen, garnaskip. 7. »Garpur« hjå Peter Michelsen og J. M. Danielsen, garnaskip. 8. »Streymur« hjá O. Strøm, J. P. Strøm og G. Gislason, garna- skip. 9. »NjarSlingur« hjá Ansgar Bø- nes, garnaskip. »Hans — Nielsen« hjá Thomsen, garnaskip. 11. »Trygvi« hjá Hans Edvard Ol- sen. garnaskip. Fiskileiðari var hin kendi maðurin Godtfredsen. Øll skipini veiddu ófort. meiri enn roknað var við. Og tá ið stjórin Halvdan Hen- riksen hevði gjórt sáttmála við sildakeypararnar um keyp av silda- 10. Mads silda- Nógv veiðuni skuldi alt verið í lagi við! 3. september 1966 AA AA AA AA —— til »Isvirkid«, skip, manningina og allar luttakararnar. Men sildaveidan var ikki bara eydnast væl hjå yÍsvirkinum<, men hjá ollum. Tann táverandi markn- aður fyri saltsild og kryddaðari sild varð skjótt av hesi ovurveiðu yvirfyltur, so sildaprísurin fór nið- ur í einki. Men hóast forhandasølusåttmålar Halvdan Henriksen slapp »lsvirkr iða ikki av við sína stóru veiðu, ti tað eydnaðist sildakeyparunum at krúpa uttanum sølusåttmåla Hen- riksens. »Urslitid« av allari hesi stóru og væleydnadu veidu varð, at »Isvirk- id« fekk illa nokk fyri plåssleiguna í Keypmannahavn. Uindirskojtid varð líkaso stórt, sum yvirskotið hevði verið. um sildasølusåttmålar- nir hjá Halvdan Henriksen høvdu hildið. Og tá ið hitt órætlvísa so og grima álopsólogið frá teimum prI- vatu breyt inn yvir yÍsvirkiða ið var komið at skylda teimum eitt sindur fyri eitt slød av útgerðar- vorum. ið vóru keyptar ymsastaðni sum »komplettering«, mátti tað rúka. Hetta fullkomuliga misseydnaða soluúrslit Henriksens rakti allar luttakararnar — i — »sildaekspediti6n- ini«. eisini fiskimenninir og teirra skip. Ja. henda kollrenning var so mik ið harmiligari. sum tað var ein veruleiki. at »fsvirkis«-båtarnir, ið vóru komnir at skylda »fsvirki- num« stórpening fyri útgerð. vóru við at koma uppundan aftur við snurruváðsfiskiskapinum, sum teir vóru stedgaðir við av sildaekspedi- tiånini. men sum teir av tí stóra tapinum, teir høvdu verið fyri av sildini. ikki uttan serliga hjálp kundu taka uppaftur. Tað var so. at ta kundu danir og førovingar veiða javnt vid íslend- ingar sjálvar á teimum ístendsku fjørdunum, og menn minnast ta Í ovurveidu í nøgd og peningi. sum ymsir danskir snurruváðsbátar fingu undir Íslandi. Men heldur ikki »Isvirkisbåtar- nir« fingu løgir at lofta sær vid at taka upp aftur snurruvådsveiduna å islendsku fjørdunum eisini teir vórðu álopnir av teimum ymsu pri vatu kreditorunum og fingu ongan skáa. hvussu ið teir bóðu um tað. Neyvan man nakar á nøkrum kre- ditorafundi hava møtt so kyniskt knyttum vilja at knasa, sum »ls- virkid« og båtaeigararnir, sum ar- beiddu saman við ti, møttu á rætt- arfundinum á kommunuskrivstov- uni. har dómarin umgyrdur av sak- førarunum sótu og sýntust at hava fingið tað sum órongiligt í høvur teirra. at annaðhvort skuldi stát- urin. ið hevði verið so rummiskur við íleggingarhjálp. leggja út av nýggjum og rinda hvønn shilling av båtanna og »isvirkisins« skuld ella mátti »isvirkid« sum båtaløg rúka og fara á uppsølu. Hetta var ein illvildarstøda, sum ikki hevur havt líka sín. tí tað var sjálvandi teimum sum einum hvorj skilamanni státurin um greitt, at kundi undir ognum føri hjálpa und ir trýsti. Lupu teir privatu kreditorarnir ikki so hatskt og fyrilitsleyst á, Var tað fullkomuliga givið, at tapið við sildaveiðuni eins og skuldin hjá »isvirkinum« og teimum sokallaðu »Iisvirkis«-båtunum vildi — verðið greidd. Ti »Isvirkid« hevði sina góðu og vissu innløgu i agn- og is- søluni kring allar Føroyar. Og båt- arnir vildu við at sloppið at tikið snurruváðsveiðuna á íslendsku fjørbunum upp aftur vissiliga kom- ið at vunnið miklan pening eins og teir donsku snurruváðsbátarnir. Heraftrat kom tað hjá »fsvirki- num«, at tað lá so fyri hjá frysti- skipinum »Th. Stauningi«, at hin kendi fiskahandlarin Harald Gee vildi leiga skipið til kalvaveiðu undir Grønlandi soleiðis, keypti linuspæl, kalvalínur og gjør- di tað út i einum og ollum til kalva veiðu móti at fáa helmingin av reinvinnuni. Harra Gee var vorðin heilt hugtikin í hesum nútímans veiðu- skipi og helt fyri, at Stóra Bret- land átti einki so gott kalvaveiðu- skip sum »Th. Stauning«. Sum menn minnast veiddu bret- ar og norðmenn ovurstérar nøgdir av kalva undir Grønlandi. Kalvin var tá sum hin dýrasti fiskurin. Ágóðin og reinvinnan varð tí ovur- stór av grønlendsku kabvaveiduni. Men hvat hendi! Áðrenn »Th. Stauning« var til- riggaður til kalvaveiðuna. fjarritaði umboðsmaðurin hjá tí dansk-bret- ska forrætningsmanninum — Mourit- sen. harra Knud Petersen til harra at hann