mikudagur 25. februar 1970síða 2

NR. 15 SOSIALURIN 25. FEBRUAR 1976 — Áland, stýrisskipanin og sega Danski presturin Finn Hasse- lager hevur skrivað áhugaverda ritgerð um Áland, t. v. s. hann ger sammetingar millum Áland og Føroyar. Eftirsum bæði Føroyar Áland hava serligar ríkisrættar- liga stóðu, kann tað ikki undra nakran, at loysnin av umboð- anini innan tað norrøna sam- arbeiðið hevur fingið karakter av eini kompromisloysn. Hesar báðar smáu tjóðirnar, sum hava og parallellar støður, hava verið hvørjri aðrari til hjálp, hóast sjålvstyrisformurin er nakað ymiskur av skaplyndi í ein út- nyrðing og i ein landnyrðing. Annars er kanska mest sjónligi munurin tann, at Føroyar hev- ur sitt egna mål, meðan Álend- ingar nýta svenska málið. Teir umboðsmenn, sum nú skulu verða í Norrønna ráðnum frá hesum báðum oyggjalond- unum. eru komnir sum limir í danska og finska partinum í ráðnum, sum av hesi orsøk fekk økt um límatalið. Fyri tað fyrsta hava Føroyar umleið hálvaaðru ferð so nógv fólk, fyri tað næsta er tann partapolitiski struktururin sera Ojavnur, fyri tað næsta er tann partapolitiski strukturin sera Ojavnur, við tað, at Føroyar hava tveir so at siga eins stórar bólkar, meðan ein flokkur á Álandi er so gott sum einaráð- andi. Meðan status Føroyinga so nøkunlunda er kunnugur døn- um, eru tað bert fá, sum vita nakað serligt um Áland. Tí skal her verða givið eitt yvirlit yvir søguriku hendingarnar Álandi gjøgnum tíðirnar til nú- galdandi stýrisskipan. Sum oftast nevna vit Álands- oyggjarnar í staðin fyri at siga Áland. Talið av oyggjum man liggja omanfyri 6.500, tilsamans eru tær so stórar sum Lolland- Falster, kanska knappliga tað, men nógv stórri í vídd, tí har er eitt stórt hav, sum er teirra millum. Størsta oyggin »Fasta Áland | er størri enn allar hinar, gjøgn- umskorin av longum Vítt- greinandi fjarðum. nærri Svøriki enn men er harafturímóti Svøriki við tí djúpa havinum, hvarafturímóti mark- ið móti finska skergarðinum ikki er so skarpt. og skild Náttúran er stórbar, veður- lagið er lýtt, jørðin fruktagóð, | hóast klettagrund. Nýggjar oyggjar koma javnan fram. Síðan tað tunga fargið frá ístíðini hvarv, eru oyggjar- naar meira og meira komnar á | Hon liggur | Finnlandi, | frá | Álands- | ein vinnuveg og primitivt jarð- arbrúk. Gjøgnum seinastu øld fyri Kristi føding, broyttist mentanin nógv til tað betra, serliga hvat viðvíkti gravar- minnismerkjum og øðrum goml um lutum, bera prógv um. Í byrjanini av okkara old fór fólkatalið aftur at ganga niður at bakka, vit vita ikki hví. Men í tí fyrru midøldini frá miðjuni av 500 talinum, tá Danmark og Svøriki ikki høvdu so stórt fólkatal, fekk Áland bæði sunn- aneftir og vestaneftir ein stóran streym av innrás. Frágreiðingin man vera tann, at tá Áland liggur væl fyri, var tað onkur økonomiskur møgu- leiki at gera okkurt vinnandi innan onkra ávísa grein, og ti var hetta sera lokkandi og dró fólk til Um tað mundid, tå | kristindómurin varð innførdur, var Áland eitt yvirfólkað sam- felag. At heiðnir siðir og skikkir hildu uppat longu 100 ár áðrenn teir hildu uppat á fastlandinum yvirav. Upplandi, kemur av, Áland var miðdepilin í Eystursjónum fyri teir, sum komu har á kópa- veiði, Áland var tað har høvdu fast stødi, og Ð teir | til, at oljutrotið í Vestureuropa ikki var so stórt í víkingatíðini. Handilsmenn komu íkki bert frá økjunum við Eystursjógvin |og úr Vestureuropa, men eisini eftir teim russisku áunum frá økjum við Svartahavið, sum var undir árini av tí byzantisku | mentanini í tí eysturromarska | keisararíkinum. Tað er hin vælkendi álendski Matta | »landskabsarkæolog« Dreijer. magistari, sum er stjóri á álendska fornminnissavninum, | REIÐARAVIRKI HEILSOLA Kolonial á útgerð | HERMETIKK | TIMBURHANDIL KLÆDNABÚÐ | SLEIPISTOÐ | SHELL-AVGREIÐSLA DEILDIR: uppundan. Fyri 5000 árum síð- | anj var vatnið 55 metrar hægri enn nú. Tá var tað at fólk av fyrsta sinni fóru at búseta seg SKALA SKIPASMIDJA & HANDILSVIRKI, SKÁLA Skipasmíð . Turkivirki . Handil har á teim beru einsligu oyggj- | unum mitt í Eystursjónum, har sum nú tað hægsta staðið er norðasti partur av Fasta Áland, | sum er eyðkend av tí vakra HANDELSHUSET PESCADERO A-S Strandgade 27A . København K || Tlf ASTA 1830 . Telex 5290 reyda rapakivi granittini. Repa- | kivi er finskt og merkir moyrur steinur. sum havið dró út, fluttu hesir steinaldraveiðimenn við sjóvarmálanum suðureftir, og fóru at hava djórahald, sum So hvort Pf. J. F. KJØLBRO Klaksvik . Føroyar Telefon 5489 . Telex 20 Telegramadr.: Kjølbro Klaksvik stað, | og | hetta vid hvalaveidini gjørdi sitt | sum hevur dugað sera væl at gjørt midøldina í Álandi til eitt sera áhugavert studiugki. Allar- helst hevur tað verið so, at hand ilsmenn, sum komu sunnan- eftir hava havt tað kristnu lær- una við sær, kanska úr Dan- mark, og tað finnast sannførar grundgevingar fyri, at Ansgars »Birka« júst var Áland og ikki ein oyggj í Milaren, sum fólk flest fyrr hava hildið. Sambært tær elstu keldur frá 1300 talinum hevur Áland havt egið dómsvald við egnum lóg- um, egnum landstingi og einum sentralum tingstaði við ta kendu Mariakirke í Saltvík, sum var komina staðin fyri ta fyrstu trækirkjuna á Álandi. Longu frå aldargamlari tíð hevur Áland verið ogn hjá smáum svenskum ættarríkjum, sum seiniri vóru komnir undir konga | Aðalstjórnin í stovninum ILO, amerikanarin A. Morse, hevur sagt | frå, at hann kemur at fara ur starvinum 31. mei í år. Eftir- madur hansara verdur settur av stjórnarráði ILOS. | David ferð valdur til aðalstjóra í 1948 og hann hevur síðani verið í ar leiðari hjá einum alheims stovni. Í starvstíð David A. Morses er limatalið í ILO vaks lið úr 55 upp í 121. ILO hevði í fjør 50 ára stovningardag og fekk í hesum sambandi Nobel-fridarlønina, Norski = verkfrødingurin Her- |man Watzinger er settur sum stjóri fyri fiskideildina innan FAO. matvøru- og búnaðar- | stovni Sameindu Tjóða. Watz- inger skal vera oddamaður hjá nýstovnaðari deild fyri fiski- ídnað. Henda deild skal taka |sær av arbeiðnum viðvíkjandi | fiskiførum og tekniskari um- Fe fiskiútgerð, veidihættum, | fiskivøru og fiskasølu. Watzinger, sum tók við nýggja | starvinum 1. februar, var áður | leiðari fyri fiskaríætlan í Peru, |sum FAO skipaði fyri saman alheims-arbeiðs- | David A. Morse varð fyrstu | tænastuni longri enn nakar ann- | ríkið Svøriki. Hetta kann prógv ast gjøgnum arkæologiskar kanningar = og — stadarnavna- gransking. Tær álendsku kirkjurnar frá midøldini líkjast hvorki teim finsku ella teim upplendsku- svensku, men vísir sterka ávirk- an av Gotlandi, sum eins og Áland hoyrdi undir Linkjøbing stift, men kortini við eini ser- stóðu, líka til Abo dómkirkjuna á tí finsku strondini, um ár 1300 setti Ábo stift á stovn og legði Áland undir hetta stift. Motivið var við Álandi sum brugvarhøvdi at binda tað sven ska ríkið nærri at sjálvum Svo- ríki. Hetta eydnaðist eftir øllum at dóma. Á tí finska økinum vóru tey svensktalandi líka upp til nýggjastu tíð einsamøll um at umboða mentan, finsktalandi mentan er av heldur nyggjari 1 stovnurin hevði avrikað fyri at bóta um sosialu og figgjarligu viðurskiftini = hjá — arbeidandi fólkinum um allan heim. David A. Morse, aðalstjóri, var borin í heim í New York í | 1907 og vann sær lærdóm á Rutgers University og Harvard Law School. Undir seinna heimsbardaga var Morse í tæn- lastu í Nordurafrika og Europa | vann oberst-heitið. Hann | fyrireikaði tá arbeiðara-ætlanir | Og teirra sameindu, sum miðaðu ímóti at taka av hina fascist- isku, kooperativu skipanini í Italia og nazistiska arbeiðara- Norðmaður leiðari hjá FAO- deild fyri fiski ídnað við hjálpistovninum fyri tilaft- | urskomin lond, UNDP. = Hann | hevur eisini starvast fyri ymisk bretsk. svensk, donsk og norsk | felog. sum einahelst virka á frystitekniskum økjum. Stovnur Sameindu Tjóða fyri hjálp til tilafturskomin lond hevur hildið fund í ST-høvuds- sætinum í New York, har sam- tykt varð at játta 95,5 mill doll- ars til 109 nýggjar íleggingar- ætlanir i 93 tilafturskomnum londum og landagkjum. Hetta er størsta tal av ílegg- ingarætlanum, ið góðkent er á einum slíkum fundi. Síðani FÆRØSK MARGARINE Vita FÆRØSKT PRODUKT sum viðurkenning fyri, hvat id | tid. Men fyri Áland gjørdist inn limanin í Ábo stift í longdini ein óbótiligur skaði. Hetta kom teimum aftur um brekkur, tí endin varð, at tað púra svenska Áland skiltist frá svenska móð- urlandi sínum. Stutt áðrenn 1400 bygdi tann sterki ríkisdrosturin Bo Jons- son Grip tað monumentala Kastelholm slott, sum nú er av- toftað, men verður nýtt sum fornminnissavn, og er hetta eitt sera áhugavert savn. Kend nøvn í Svoríki eru knýtt at hesum søguliga Kastelholm: t. d. Gus- tav Vasa og bådir synir hansara Erik 14. og Jóhan 3., hesin seinri hevdi sum hertogi Aland i ln og gav landinum tað vakra vápnamerkið: ein gyltan hjort å blåum botni. (Framhald i næsta blad). ILO-stjórnin leggur frá sær felagsskapin í Týsklandi. Í | 1946 varð Morse av Truman forseta settur sum vara-arbeiðs- ráðharri. . Skipa- i Asia Tað verður neyðugt at vakse um handilsskipaflotarnar í teim um asiatisku londunum; skipa- flotarnir hjá tilafturskomnum asiatiskum londum einans 3 pst. av allari skipatonnasju í heiminum. eru Hetta er upplýst á skeiði ný- liga í Bangkok um økonomi og umsiting innan skipaferðslu har Umboðsmenn úr 14 londum luttóku á skeiðnum, sum ymsir ST-stovnar í sam- eysturi. starv við svensku ríkisstjórnina høvdu skipað fyri. Nærum 100 milj. dollars til nyileggingar 1959 hevur UNDP-hjålpistovn- ur Sameindu Tjóða veitt tilsam- ans 1.333 mill. dollars til til- afturskomin lond, og móttøku- londini sjálvi hava goldið mót- virðið av 1.651 mill. dollars. Av teimum 109 hjálpiætla- num verða 37 framdar í Afrika, 30 í Asia og Fjareystri, 22 í La- tínamerika, 9 í Miðeystri og 7 í Europa. No 1 VITAMINISERET FINT PRODUKT