leygardagur 24. august 1974síða 7

Nr. 41 — 24. august 1974 sosialurin Sida 7 is, at ell kunnu sessast, sum vilja eiga lut i ti livshåtti, føroy- ingar hava skapt, og sum vit meta sum tann, ið okkum frægast veitir nøgd, lukku og lívsinnihald. Hetta má semja vera um. Landbúnaðurin Kann tað sigast at í sekstiárun- um fekkst loysn á mongum spurningum í samband við fiski- vinnuna, so sum endurnýggjan av veiðuflotanum og bygging av fiskiidnaðinum, og kann tað sigast, at verandi valskeið bleiv stødid lagt undir idnaðarútbygg- ingina, so má virki búnaðar- mannsins í komandi valskeiði og eftirfylgjandi standa fremst í rødini at fáa skapt aðrar for- treytir innan landbúnaðarekið. Vit kenna nakrar av orsekun- um til, at hin tørvandi nýskapan av búnaðarlóggávuni ikki er framd. Ognarviðurskifti, terv- andi samarbeiðs- og samskipan- arvilji, kappingin uttaneftir frá londum við ríkari náttúrumegu- leikum, trekleiki í at taka eftir á økjum, sum kundu átt nýskapan í sær, tervandi útbúgvingar- meguleikar og mangt annað hevur ligið í buktini. At skapa ein karm, har ein vælskipað, rationaliserað búnað- arvinna sleppur at framleiða tað hon orkar, og tað, sum landið ber, verður tí eitt av málunum í komandi árum, soleiðis at hesin samfelagsríkandi og mentunnar- varðveitandi vinnuvegur fær hóskandi sess á okkara rók. Um grundbroytingin, neyðug er, ikki bleiv framd, so kann tó sigast, at mangar ábetur eru gjørdar, um enn langt frå er rokkið hagartil, at tey húski, sum skulu hava ársvinnu sína av búnaðarskapi, viðvíkjandi arb- eiðsviðurskiftum, arbeiðstíð og úrkomu hava umsteður, ið kunnu líknast við tær, aðrir verkastattir hava. Nú verða hesar umsteður ongantíð sam- bæriligar við aðrar, tað er náttúran av hesum arbeiði, og hon er væl eisini ein av orsekun- um til, at menn taka við í hesi vinnu. Men at rationalisera so, at frægast meguliga úrtekan fæst í mun til arbeiðsorkuna, løgd er í, mugu vit í felag við búnaðarstættin rekka til. Almenni stuðulin hevur verið munandi, og eg vænti ikki, at vilji til framhaldandi stuðul verður at terva, men givið er, at búnaðarmenn sjálvir kunnu gera munandi, taka teir hendur saman og sýna vilja til broyting- ar, og fáa teir framt broytingar, ið sýna, at framleiðsla teirra fær vaksandi týdning í samfelags- búskapinum, at hon økist og mennist í góðsku, og at hon lætt og hent gerst tok hjá brúkarun- um, tá vil stuðulin koma meira til nyttu og vil væl lættari kunna økjast í útbyggingar- tíðini. Skipanin við mjólkastudningi varð nakað broytt íár, soleiðis at ein partur verður latin sum útjavningargjald í teirri tidini, vanliga fæst lítil mjólk, og á fíggjarlógini í ár og næsta ár hækka studningarnir til mjólka- flutning og framleiðslu. Tær royndir til at beta um distributiónsháttin við, at brúk- arin fær mjólkina liðugt pakk- aða, og við at hon verður við- gjørd eðrvísi, eru raktar av ymsum byrjunartrupulleikum, men skuldu annars verið stig á leiðini. Framleiðarin eigur tó at koma meira inn í myndina, eisini fyri at betri eftirlit kann verða á framleiðsluplássinum. Her sær út, sum teir nú ætla at taka sær um reiggj fyri at fáa loyst mjólk- aspurningin. Menningargrunn- urin hevur játtað pening til neyðugt kanningararbeiði, og serfrødingar úr Noregi eru farnir undir kanningina. Í Noregi hava teir loyst spurningin. Tiltakið vil vónandi bera í sær, at neyðuga samgongan í andeilsfeløg, sum skipa fyri innkeypi, framleiðslu, viðgerð, distributión og selu, verður framd. Tað skuldi verið eyð- greitt, at eitt samtak, sum ræður yvir neyðugum kulda- goymslum, og sum kann flyta mjólkina nidurkølda til stórt tal av sølubudum um alt landið, roynist so frægt, at tað vinnur kappingina við útlendska niður- sjóðaða mjólk. Í Sandoynni verður arbeitt fyri at beta umstødurnar. Mett hevur verið, at henda oyggj kann føda 600 mjólkineyt, og er hetta so stórur partur a samlaða neytatalinum, at um hetta eydnast, vildi framleiðslu- nøgdin vaksið við risalopi. Mjólkaframleiðslan veksur Fyrst í hesi eld føddu hesar oyggjar meira enn 4000 neyt, nú liggja vit niðri á umleið 1500. Við hesum tali verður tó fram- leitt meira í nøgd enn nakrantið, so framstig eru hend, men henda samanbering sigur nakað um møguleikarnar, ið her goymast. Seyðaroyndir í sterri mát er farið undir og verður forvitnis- ligt at fáa úrslitini av hesum. Vakstrarhúsið, iandid bygdi á royndarsteðini, hevur roynst av- bera væl, góðskan av grønmetis- framleiðsluni har er munandi betri enn á tí, innflytast kann, og framleiðslan tykist kapping- arfer. Tóku menn nú eftir, var meguleiki fyri týðandi nýskapan búskaparliga. Eggjaframleiðsla í sterri mát er byrjað, og vóna vit, at tað ber til at kappast við útlendska framleiðslu. Hetta gerst kanska torførari, tí mong lond á megin- landinum hava stóra yvirskots- framleiðslu. Í ellum tí arbeiði, fremjast skal á båinadarøkinum, er møgu- ligt, at virkið á nýggju starvs- stovuni (bakteriologisku), sum byrjar iår, kann gerast dyggur stuðul. Hjá henni ber til at leita fram nýggjar framleiðslur og at finna burturúr, hver viðgerðar- háttur er bestur til einstøku verurnar. Øll búnaðarframleiðslan í 1972 er mett til 16 mill. kr. í tjóðar- roknskapinum og er væntuliga nakað hægri í 1973, tá prísirnir m.a. á kjøti og mjólk hækkaðu. Ilt er kortini at meta um hetta, ti hækkandi prísir á fóðri draga frá aftur. Figgjanarmøguleikar Figgjarvidurskifti landskassana hava verid rumlig hesi år, og er figgjarlógin vaksin munandi. Nýggja uppskotið ber í sær hækking við 10—12%'um, og metir landsstýrið, at økta virk- semið gevur samsvarandi hækk- ing í inntøkunum. Tøki peningurin — likviditet- urin — hevur verid og er fram- vegis góður. Lånimøguleikarnir hava verið hampuligir mesta partin av tíðuni, hóast teir í seinastuni eru nakað avmarkaðir, nú rentan er farin í topp, men lánitervur okkara er i løtuni ikki størri enn at bidast kann. Nøkur lån eru tikin, m.a. Luxembourglånid uppå 30 mill. kr. og eitt 12 millióna lån til tele- fonverkið. Í hesum sambandi havi eg hug at gera vart við, at sitandi landsstýri er hitt fyrsta, ið sjålvstødugt er farið út á al- heimslánimarknaðin fyri at taka upp størri lån, sum vit nýta eftir egnari fyriskipan heima. Eingi statsveðhald ella uppilegging, so nú er enn ein segnin burtur úr politiska leiki okkara. Bankarnir hava hesi ár haft somu møguleikar, men eftir min- um tykki ikki troytt teir so skila- gott, sum ein kundi ynskt. I rødu mini á Olavsøku 1972 åvisti eg vandan, sum lå i, at peningastovnarnir løgdu alla yv- irskotsorku sina i útlendsk virð- isbrev við hegari rentu, ístaðin fyri at avseta ein part til virðis- føst, men ikki so høgt rentað før- oysk lånsbrøv, sum hitt almenna kundi útvega. Men framvegis blivu oll eggini logd í sama ílat, og eru vit nú í teirri steðu, at holvist hetta, verður skaðin rættuliga stórur. Í seinastuni er vorðið heldur striltid at fáa peningin fyri út- flutning okkara nóg skjótt heim, og er ti størri rakstrarfiggjan neydug, hesa skuldu lættseldu útlendsku eggini útvega, men tey eru imedan fallin i prísi og er ti ikki skilagott at selja, um tey kunnu goymast, til virðið aftur er hitt sama, ella til tey eru klækt og komin í pari. Urslitid er, at tåttast má í innan aðra rakstrarfiggjan og gerst tí truplari hjá vinnuni at arbeiða. Víst eru vit ikki í kreppu- stødu, og trupulleikarnar loysa vit nokk í felag, hóast vit ikki vóru hildnir góðir nokk at vera í ráðnum undanfarnu ár, men hesir trupulleikar vísa týðuliga, hvussu neyðugt tað er, at tí almenna verða útvegaðir møgu- leikar fyri rímuligari samfelags- stýring og medávirkan, serliga av innlendis peningamarknað- inum. Sosialmálini Vit hava verið fegnir um ta sosi- alu lóggávu, uppbygd er sein- astu 15 árini, og hildið hana ver- ið góða, men »Tu sá aldri so hvítan ein kat, hann var ikki gråur um halan«, ti eigur sosiala trygdarskipanin altíð at vera til viðgerðar i samfelag okkara, har broytingar i vinnuatstødum og livsumstød- um seta krøv til broyttar skipa- anir. Íflestu forum veksur tørvurin og kann loysast við ektari samfelagsorku, i ødrum kann hann, sum sat í andglettinum, finna sær annan og hóskandi sess í fjøltåttada vinnumynstr- inum. Men skal eingin sita óhjálpt- ur, men fleiri og fleiri fjálgari, mugu vit liggja á takinum at finna hentastu amboðini at lyfta byrðarnar hver hjá ødrum. Fólka-, avlamis- og einkju- pensiónin hækkar við prístalin- um. Umframt vóru eykahækk- anir uppá 15% fyri hálvum ødr- um ári síðani, men landsstýrið metir, at viðurskiftini, nú olju- prísir og annað er farið so nógv upp, hava fert við sær, at pensi- ónirnar koma ikki at muna nóg mikið. Ti bleiv málið um gener- ellar reallonarhækkingar reist í vár, og er nú eftir samráðingar við ríkisstýrið avgjørt at leggja uppskot fram samsvarandi. Semja er um, at hækkingarn- ar — ið áivað verða eini 10—15% kunnu koma í gildi I april 1975, men roynt verður at fáa tær at galda frá 1. januar 1975. Tær skattafriu vidbøturnar til pensionirnar koma eisini at hækka, og hækka tær lutfalls- liga meir enn þensiónirnar sjálvar Forsorgin av andsveikum, sum frammanundan fyri stóran part lá í Danmørk, skal nú heilt og fult flytast heim. Umsitingin hevur ligið undir Rødbygård- miðdeplinum, men landsstýrið hevur skotið upp, at Feroyar gerast serstakt umsitingarligt eki við umsitingardeild í Føroy- um. Málsekið er statsins og verð- ur tað eisini framvegis, um dag- liga umsitingin verður flutt. Men øll tey, sum vara av evnaveikum, vita, hvenn týdn- ing tað vil fáa, at forsorgsarbeið- ið kann skipast í tættari sam- vinnu millum avvarandi og um- siting, tí er flytingin eitt fram- stig. Talið av evnaveikum, vit framyvir kunnu hava undir forsorg herheima, vil økjast munandi í komandi árum við út- bygging statshospitalsins. Hon var steðgað, men bleiv tað eitt av hevuðsmálum sitandi lands- stýris at fáa hana ígongd aftur. Hetta eydnaðist. Í ellum arbeiðinum hevur felagið til frama fyri evnaveik so væl sum starvsfólkið, ið dagliga hevur tey undir hond, verið landsstýrinum hollur stuðul. Heilsuverjan er bett við sjúkr- ahúsbyggingunum, og vilja aft- uratbyggingar við rektarheim- um og byrjan á nýggjum sjúkra- húsdeildum, so hvert umsteður eru til tess,gera hana enn trygg- ari. Her hendir munandi útbygg- ing, men mugu vit inn á hetta ekið fáa okkum umsitingarorku og eftirlitsorku, sum tryggjar, at ikki iløgur verða gjørdar, sum kundu verið hentari nýttar. Við ødrum orðum má hetta ekið — sum ell onnur — eisini koma undir prioritering (sum tað nú kallast idag). Í Suðuroy er byggingin av røktarheimi byrjað, í Norðoyum verður hakin settur í í hesi ting- setu, og í Eysturoy so skjótt, menn eru lidnir við tyrireiking- arnar. Trygd er fyri, at grunnur- in til hesi endamál kann loysa uppgávurnar í stevi við prakt- isku byggimøguleikarnar. Serlæknaviðgerðin innan ávís oki verður ikki røkt so væl, sum hon kundi verið, um fastir læknar fingust í størvini, men arbeitt verður fyri hesum. Fyribyrgjandi læknarøktina leggur landsstýrið stóran dent á, og ber álitið um nýggja komm- unulæknaskipan á hendan bógv- in. Tingið fekk ikki stundir at viðgera málið, men avgreiðir tað vónandi í hesi setu. Tær heilsurøktandi midstødir, talan er um, vilja fåa støran tydning og óivað lætta trýstið á sjukrahusini. Men skulu komm- unurnar orka at byggja tær, sleppst óivað ikki undan luttøku landskassans. Í heimarektini virka nú umleið 80 fólk, og er henda skipan, har treingjandi fáa hjálp í egnum heimi, ein hin forvitnisligasta nyskapanin. Hugrøktandi (men- talhygiejniskt» man hetta hava tydning, ti tad er ikki altid lystu- ligt at verða fluttur burtur úr dagligu umveruni. Specialskúlin er nú utbodin, og er alt greitt til byggingar. Dagpeningaskipanin er ídag, har ell eru undir peningahúsar- haldinum, vorðin ein neyðturvi- ligheit. Tann verunleiki, at tey, sum ikki eru í månadarløntum starvi, missa fyri hvenn sjúkra- tíma, ger ójavna millum stættir. Landsstýrið er í samráðingum við ríkisstýrið um at fáa burtur- beint hetta órættvísi. Getan, slættast skal, krevur tó nakað meira av arbeiði, tí vinnulívið skal óivað inn í myndina. Landsstýrið hevur leingi sam- við skiftandi stjórnir í Danmark um at seta í gildi barnatilskotsskipanina, sum framd er undir sosiallóggávuni. Semja er um, at meginreglurnar eiga at vera tær somu i Føroyum og í Danmark, og hava vit tí vónir um næsta ár at fáa sett í gildi eina skipan, sum er mun- andi betri, enn tann vit ídag hava í samband við skattalóg- gávu okkara. Umsitingin av sosialmálum skal sum kunnugt á føroyskar hendur 1 apríl 1975. Mangar misskiljingar hava verið frammi í hesum sambandi. Tí vil eg end- urtaka, at talan bert er um yvir- tøku av helvtini av umsitingar- útreiðslunum — ella umleið 450.000 kr. og at eingin broyting fer fram í býtinum av sosialu útreiðslunum, sum nú samanlagt liggja omanfyri 70 mill. kr. Reddir hava verið frammi um, at skipanin gerst meira ófull- komin, tá vit sjálvir skulu fyri- skipa, tí sum nú er, verða av sær sjálvum ábetur, sum framdar eru í Danmark, settar í gildi í Føroyum. Hetta er skeivt, ti ongar fyriskipanir koma i gildi uttan samtykt løgtingsins ella uttan åheitan ur Føroyum. Fyri okkum og fyri dønum við vildi tað eisini kenst legið, um fyri- skipanir kundu verið trýstar inn á okkum uttan okkara vitandi og vilja. Galdandi skipan, har føroyska umsitingin, sum hóast alt fær til viðgerðar øll brekini, er í fjarstødu frá umsitingini av sosi- alu málunum, ger tverturímóti, at vit av og á verða ov seinir á sjóvarfallinum, tá ábetur skulu gerast. Ein føroysk umsiting á hesum oki vil tí gera, at skipanin verður meira til frama fyri brúkaran, sum vit í mongum førum hava neyvari samband við. Sum fyrr ráðst