leygardagur 24. august 1974síða 9

Nr. 41 — 24. august 1974 sosialurin Síða 9 fimleikargrunni løgtingsins. Eis- ini hevur landsstýrið latið pro- jekt gera til slík hús. Ein nýskapanin er tónleika- grunnurin ætlaður at hjálpa kommunum igongd við fritidar- arbeiði innan tónlist. Fritíðarlógini er arbeitt við, og kann hon koma fyri í hesi setu, tó helst ikki fyrr enn í vet- ur. Hjálp til útbúgving avfritidar- leiðarum og skeiðvirksemi á henda bógvin er eisini fyri stavn í ætlanum landsstýrisins til stuðlan av ungdómsarbeiðinum. Bókasavnsbyggingin í Havn er undir landi, og verður arbeitt fyri at farast kann igongd innan alt ov langa tíð. Lærlingalæran er broytt mun- andi, men lærutíðin er kostnað- armikil fyri tey ungu og foreldur teirra. Verið hava 500.000 kr. á okkara figgjarlog, men annars eingin meguleiki fyri stuðli. Landsstýrið hevur nú útvirkað, at lærlingar fáa studning frá Statens Uddannelsstøtte, og kemur hetta at týða, at lærling- ar ístaðin fyri fáar hundrað til eitt túsund krónur kunnu fáa úr 4.000 upp í 6—8.000 kr. árliga í studningi. Hugsan landsstyrisins er so, at tær 500.000 kr. á fíggjarlógini kunnu nýtast til stuðul til ferðingar millum heim og skúla, ti treytin fyri stuðli frá S.U. er, at eingin annar stuðul er tekur. Henda broyting ger, at møgu- leikar lærlinga víðkast úr 500.000 kr. upp í kanska 3 mill. kr. árliga. Húsabyggispurningin at loysa, soleiðis at låginntøku fólk fekk lagaligar atstødur til býli, hevur verið nógv arbeitt við. Almenni stuðulin veittur sum ílega í húsalánsgrunnin er øktur so mikið, at hann nú hevur heilt stóra kapitalorku at virka við. Lánihæddin er tvífaldað, av- dråttartidin longd, og rentan er framvegis ógvuliga låg, sam- stundis sum lánini eru vorðin av- dráttarfri fyrstu 3 árini; men kortini hevur prísveksturin á jørd, byggitilfari og bygging skarvað so mikið burturavaftur, at hjá honum, ið ikki hevur meguleika at leggja sær mun- andi eginpening av, er enn trupult at byggja. Byggivirksemið hevur annars verið ógvuliga høgt hesi fýra år, har umleið 200 hús eru bygd um árið, og trýstið á byggi- marknadin er ikki linkandi, heldur tverturimóti. Fyri at fáa fram útboð av byggigrundum varð eftir upp- skoti landsstýrisins kommunal- ur lánigrunnur uppá 5 mill. kr. samtyktur. Hópin av kommunum hava longu sekt lán úr honum, og verður óivað neyðugt at økja hann beinan vegin, t.d. soleiðis at lånimøguleikarnir til byggi- búnan kommunanna eisini verða víðkaðir. Skapt eigur so at verða reglugerð, sum treytar, at partur av hesum lánum verður nýttur á tann hátt, at kommun- urnar lata grundeki til leigu. Hetta vildi verið inflationsdoyv- andi tiltak. Í Íslandi, har kommunurnar eiga byggijørdina og lata hana til leigu, roynist slík skipan væl. Á fíggjarlógaruppskotinum, sum framlagt verður fyrsta dagin, hevur landsstýrið til hús- alánsgrunnin sett av 1 mill. kr. meira enn grunnsins stýri metir tørvur er á. Ætlanin er, at lata grunnin umsita hendan pening eftir serligum reglum láginntek- ufólki at gagni. Sjálvandi verður reglugerðin so, at ikki bert skattskylduga inntøkan — sum av so mongum grundum kann liggja í botni — verður avger- andi fyri, hvussu hesin peningur skal nýtast. Nevndu tiltøk og teir batar, frammanundan eru veittir, muna sjálvsagt væl, men taka kortini ikki burtur meguleikan fyri arbeidsfrium og eðrum órímulig- um vinningi innan byggiekið. Men politikkur er jú fyri ein part Osemja um, hvussu umfarið við tilfari, vinningur við bygging og ognarmeguleikarnir viðvíkjandi byggijørd skulu skipast. Lønir — Skattir — Prísir Í fýra ára skeidinum 1 januar 1971 til 1. januar 1974 er lønar- vøksturin hesin: arbeiðsmenn 74% arbeidskvinnur 110% starvsfólk á 1. stigi 75% handverkarar 70% medan prisvøksturin sambært prístalið í tíðarskeiðinum var 44%. Her hevur so verið talan um ein reallønarvøkstur, men tå prístalsgrundarlagið ikki er rættvisandi, er ikki møguligt at nyta munin millum hesi tøl sum måt fyri vøkstrinum, har kemur annað inn i myndina m.a. hvar á skattastiganum ein liggur, og hverjar almennar veitingar ein troytir. Hækkingarnar í fiskimanna- inntøkunum eru at síggja í talvu búskaparráðsins, tær eru í ollum forum størri, bæði í procentum — burtursæð frá nótaskipum, har inntøkurnar frammanundan vóru hegar — og í krónum. Hægri lentu stættirnir eins væl og tey í sokallaðu fríu vinnuni hava sum ellum kunn- ugt eisini fingið munandi inn- tøkubata. So talan um, at hesi år inn- tøkuliga hava kenst summum stættum svanglig, er ikki bein, heldur kann sigast, at luturin i vøkstrinum ikki hevur verið hin sami hjá ollum. Vinnufeløgini settu herfyri fram ynski um lutteku í arbeiðinum við nýggja prístals- grundarlagnum. Hetta tók landsstýrið sum eitt tilboð, og fara nú samráðingar fram við- víkjandi hesum grundarlagi. Tað ber í sær, at framløgan verður nakað seinkað, men betri er at royna at fáa semju ella neyðsemju um ta skipan, vit skulu virka undir, enn at partarnir í forhond birta í sær sjålvum ónegd. Timaløntu stættirnar fáa løn sína javnaða við 1,15 oyrum fyri prístalsstigið. Henda skipan kom í gildi í 1959, men sum frálíður gevur hon ikki somu prísjavning sum hin procentliga. Ynski er um hækking til 1,5 oyra fyri stigið. Landsstýrið kannar málið, og vit seta fram uppskot, sum vit halda kann samtykkjast. Mogu- liga kann eisini her rekkast lutvísari semju. Vil annars loyva mær at minna á teir batar, eydnast er at vinna lenarstættunum seinnu árini hvat fritid, sjúkragrunni, arbeidsloysisgrunni, pristalsvið- gerð av kvinnulønum, stytting av arbeiðstið uttan lønarmiss og ødrum viðvíkur. Stersti = vinningur hesum stættum hevur verið fyri er tó, at arbeiði fyri allar hendur nær- um er vorðin verunleiki alla- staðni í landinum. Ja, í summ- um ekjum eru ikki nóg nógvar hendur, til at arbeiðini kunnu fremjast. Eisini á skattliga ekinum eru munandi broytingar hendar, m.a.: Markið fyri skatting til logtingið hækkað. Skattastigin javnaður, so inntekurnar frá markinum og upp í 60.000 kr. hava fingið lætta. Lentakarafrádráttur komin. Barnafrádráttur hækk- aður so væl sum fiski- mannafrádrátturin og frádrátturin fyri konu í vinnu. Hartil aðrir fyrimunir. Sagt verður, at alt hetta eru smáábetur, men so leingi vit ikki hava vunnið tað grundbroytandi skattalagið, eru tað hesar åbøt- ur, sum gera tað liviligari. Okkara skattaskipan er gom- ul, men tað er órættur ikki at upplýsa, at undir henni er trýst- ið munandi minni enn í granna- londum okkara. Landsstýri leggur í næsta mánaða kanningarverk skatta- nevndarinnar fram. Tað er drúgt og fevnandi og sigur frá mongum ymsum skattaskipan- um, beinleiðis og óbeinleiðis, bruttoskatti, frádráttarskipan- um, hjúnarlagsskatti, felaga- skatti, hvussu skattagrundar- lagið kundi verið breiðkað, hvørji rættvisiskrøv ein setur til skatting og mangt annað. Í tilfarinum verður ikki víst á nakra serstaka loysn, men skuldu tingmenn, tá verkið er kannað, verið betri búnir at við- gjørt eina nútímansgerð av allari skattalóggávu okkara. EF-såttmåli Í felagsmarknaðarmálinum var sum kunnugt politikkur lands- stýrisins at samráðast fyri bestu semdum, so langt vit rukku uttan at binda okkum, og at nýta alla ta tíð, vit høvdu ráð til til at royna at broyta hugsunar- hátt EF's viðvíkjandi fiskivinn- upolitikki, soleiðis at skapt varð fatan fyri okkara serliga tørvi. Initiativid við sokallaða EF- memorandumminum var dømi um hetta, og er tað metan min, at hesar samráðingar hava havt týdning fyri úrslitið av samráð- ingunum um handilssáttmálan. Memorandummálið var orsek- in til, at EF lovaði at umhugsa teir tættir, sum hava avgerandi búskaparligan og sosialan týdn- ing fyri Feroyar av nýggjum, tá úrslitini av havrættarstevnuni fara at sýna seg. Hetta og tað, at vit eru partur av Danmørk vil vera gott stødi í samráðingunum um framtidar- handilsskipanir. Seint á heysti 1973 metti landsstýrið, at tíðin var komin at fáa viðskiftið við EF í fasta legu, og fingu vit áhugamál okkara til viðgerðar á hægsta stigi í EF við forsætisráðharra- fundin í Keypmannahavn. 25. janur 1974 samtykti tingið so einmælt uppskot landsstyris- ins, at Føroyar ikki gerast luttakari í EF, men at skipan fekst fyri samhandilin. Eftir henda dag hevur málið nærum ikki verið frammi i politiska tjakinum, hóast við- skifti okkara við EF er eins stórt mál nú sum fyrr Tað er mær ein gleði at kunna siga, at okkara handilsviður- skifti við EF nú eru loyst á ein hátt, sum eg trúgvi allir foroy- ingar hava grund til at vera nøgdir við. Stødutakan løgtingsins førdi í fyrstu syftu við sær, at EF-ráðið 4 februar iår gjørdi eina samtykt um karmin av teirri skipan, galda skuldi fyri innflutning av føroyskum verum. Ut frá hesum grundarlagi hevur landsstýrið í samvinnu við danska uttanríkisráðið tingast við myndugleikar EF's um inni- haldið. Grundsjónarmið lands- stýrisins hevur verið at royna at fáa í lag eina skipan, sum gevur føroyskum útflutningi flestu tollsemdir, men samstundi at fyribyrgja slíkar sømdir frá før- oyskari síðu afturfyri, at ungi idnaður okkara kemur í vanda. Uttan at gera av kann eg siga, at úrslitið av samráðingunum er gott. Tey flestu, men ikki oll av okkara ynskjum um tollsømdir, vunnu frama. Afturfyri skulu vit minka innflutningsgjaldið fyri grønmeti og frukt. Skal i stuttum nevna høvuds- tættirnar i skipanini, sum kemur i gildi 1. september iår. Teir eru: Fyri tað fyrsta, at tey upprunaligu EF-londini og Ír- land lækka tollin fyri føroyskar verur við 40% 1. september íár, 20% 1. januar 1975 og 20% 1 januar 1976. Um tey restandi 20%ini av verandi tolli skulu fella burtur 1. juli 1977 skal staða takast til seinni Fyri tað annað, at galdandi tollfrælsi í Danmark fyri inn- flutning úr Feroyum heldur fram. Fyri tað triðja tollfrælsi í Bretlandi frá 1. september íár fyri flestu fiskaverur. Fyri tað fjórða, at tollsømd- irnar galda allar idnaðarverur og flestu fiskaverur, sum í letuni hava, og sum kunnu hugsast at fáa tydning fyri føroyska út- flutningin sum til demis fryst flok, súrgað sildaflok og meira vidgjørdar fiskaverur (verur at koyra í pottin) Fyri tað fimta, at Feroyar afturfyri nevndu fyrimunir skulu seta innflutningsgjaldið niður við 10%'um 1. september íár, 20% 1. januar 1975 og 10% | januar 1976 ialt 40% lækking fyri grønmeti, blómur og frukt innflutt frá EF-londunum. Landsstýrið metir, at skipan- in ber í sær eitt gott staði undir útbyggingini av føroyskum út- flutningi framyvir, ikki minst fyri øktari viðgerð av fiskinum. Higartil hevur tað verið torfert vegna tollgarðar. Byrðarnar, sum vit átaka okkum við skipanini eru smáar samanborið við fyrimunirnar, sum vit fáa av henni. Landsstýr- ið vil tí ein av fyrstu dogunum leggja fyri tingið lógaruppskot um lækking av innflutnings- gjaldinum fyri ávísar verur. Føroyar eru landið, sum meira enn nakað annað hevur brúk fyri samvinnu við aðrar. Upp á fólkið