leygardagur 20. september 1975síða 9

Nr. 64 — 20. september 1975 LÍ) W 27 Í 7 If W GL ” % e 7277 AG 7 Híýg (4 Í7 (fr í V /8 r ZA I MW / Q Mm up, mM, HI, UV Bre IM I så 1} 1 Q NNN N NN NN N NN AN N NNA NN N NN Ritstjóri: sosialurin Síða 9 RN NN NN N SN NN NG? NI SN NN N N NI SN NN NN /) 7 VIRTA Mm MM W, W (17) IM, M 7 De yy Ul M tr, 4 7 My Hans Thomsen Bróðurnir Grimm og ævintýr teirra »Kinder- und Hausmårchen« Fyriu mongum árum síðani skrivaðu tveir brødur i Týsk- landi eina lítla bók. Teir vóru so náðiligir og væntaðu sær so lítið av hesum tiltaki, at teir vóru fúsir at siga alla samsýning frá Teir gjørdust rættiliga býttir, tá henda lítla bók teirra í stundini gjørdist ein sonevndur »bestsellari« og fram til dagin i dag hevur hon hugtikid so mong fólk, at hon nú — næst eftir bíblina — er heimsins viðgitn- asta, mest lisna og oftast tiltikna bók. Seld eru higartil u.l. ein milliard eintøk av bókini, sum er komin í ikki færri enn 20.000 útgávum, umsett til stivliga 50 mål í 0. u. 40 londum. Hóast meir enn 160 ár eru umliðin, síðani hon kom út á fyrsta sinni, verður hon í heilum uppafturprentað og tykist at hugtaka menniskjuni enn sum áður. Upprunaliga kallaðist henda lítla bókin >Kinder- und Haus- mårchen« (ævintýr fyri børn og heimini), men í dag kenna vit hana betur undir heitinum Grimms ævintýr eftir teimum báðum brødrunum Jákupi og Wilhelmi Grimm, sum skrivaðu hana. Hvussu bókin varð til Alt komst av, at ein av lærar- unum hjá eðrum beiggjanum vakti áhuga teirra fyri søgulig- um kanningum. Á kanningar- ferðum teirra í fortidini, gjørdust báðir breðurnir hugtiknir av teimum gomlu ævintýrunum, ikki tí teir hildu bern fara at dáma tey so væl, men breðurnir Grimm vóru vísindamenn og fyri teir høvdu hesar gomlu segurnar sama týdningin sum pottabrot fyri fornfrødingar — tær góvu upplýsingar um lív og hugaheim hjá fólki í gomlum døgum. Ævintýrini høvdu sín uppruna i tí aldargamla fråsøgukynstr- inum, sum hevði verið til, langt áðrenn menniskjuni dugdu at lesa og skriva. Nøkur teirra vóru savnað og útgivin, men fjøldin av teimum var ongantíð upp- skrivað, og bert nøkur fá gomul fólk ymsa staðni í landinum mintust tey enn. Tá hesi fólkini doyðu, fóru hesi ævintýr, sum ofta vóru meir enn túsund ára gomul, í grevina við teimum. Tí var umráðandi at fáa tey upp- skrivað, meðan frásegufólkini enn vóru á lívi. Hildu teir vera serskøltar Jåkup var 22 og Wilhelm 21 åra gamal, tá teir fóru at sóknast eftir gomlum fólkum, sum Brødurnir Grimm Brødurnir Grimm. (Wilhelm situr vinstrumegin) og Jåkup. Hetta er tekning gjørd av samtidarteknara Brødurnir Grimm, teir báðir Jákup og Wilhelm, vóru tyskir mål- og mentunarkannarar. Jåkup (føddur i 1785 og deyður 1863) og Wilhelm (føddur í 1786 og deyður i 1859). Brødurnir, sum búðu saman alt lívið, tókust alt lívið við tað sonevnda gamalgermanska. Í 1811 gav Wilhelm Grimm út »Altdånische Helden- lieder, Balladen und Mårchen«. Saman vid bróðurinum gav hann í árunum 1812—22 tey víða gitnu »Kinder- und Hausmørchen< út. Jákup Grimm, sum gav út (i árunum 1819—37) ta stórfingnu »Deutsche Grammatikea til alla ta vísindaligu | pangermanismuni. germanisku Hevuðsverkið hjá bróðurinum »Die deutsche Helden- | sage« kom út í 1829. Saman fóru brødurnir báðir í 1854 | | undir eina ógvuliga rúgvismikla >Deutsches | buch«, men komu ikki longur enn til bókstavin »F«. Hetta megnarverk var gjørt liðugt í 1960 (tå kom 32. bindið). Báðir vóru teir ídnir talsmenn fyri tí soneundu germanistikkina. Wørter- — høvdu gott minni, men hetta var ikki sum at siga tað, ti tey, sum dugdu ævintyrini, hildu brød- urnar vera løgnar og allarhelst nakrar serskeltar. Hvussu í Guds garði bart tað til, at vaksnir menn skuldu hava áhuga fyri at hoyra um gamlar gandakellingar, steinar, sum dugdu at tosa og hús, sum vóru gjørd úr pannukøkum? Men brødurnir vóru fittir menn og dugdu ófera væl at tosa hesi gomlu til. Máttu brúka snildir Ein seyðamaður brúkti gleðiliga ein heilan seinnapart at siga frá teimum gomlu søgunum, fekk hann eina flosku av víni afturfyri at leska seg við. Ein gamal her- yvirmaður, sum tað var gingið aftur á hondina hjá, var fúsur at siga frá nekrum ævintýrum aftrat, fekk hann einar illar brøkur afturfyri. Ein gomul kona, sum búði á einum ellisheimi var harafturimóti hvorki at høgga ella stinga. Hon segði bart út, at kom tað upp, at hon hevði sagt hesar søgur fyri ødrum enn bernum, fóru øll í stundini at halda hana vera steinøra í høvdinum, og hon fór ikki at sleppa at ganga leys longur. Ti fekk Wilhelm Grimm ein av vinmonnum sínum at koma vid børnunum hjå sær, og nú hon hevði fingið teir rettu áhoyrararnar, stóð ikki á at fáa hana at siga frá. Vinmaðurin skrivaði ævintýrini upp, meðan Wilhelm stóð og lurtaði fjaldur aftan fyri gardinurnar. Men tað besta fråsøgufolkid hjá báðum breðrunum var kortini ein gomul skræddara- kona. Tað var ikki bert tað, at hon var tikin úr leiki sum frá- segufólk, nei, hon brúkti eisini hverja ferðina beint tey somu orðini, og skuldi tað hent seg, at hon segði ov skjótt frá, og tey bóðu hana siga onkran partin umaftur, gjørdi hon tað fegin, og orðini vóru hverja ferðina beint tey somu. Vóru prentað av tilvild Tá fimm ár vóru umliðin, hevdu brødurnir savnað 86 ævintýr, men av tí at teir fremst av ellum vóru visindamenn og tískil ikki høvdu so stóran áhuga fyri virði teirra at stytta sær letur við, vórðu tær lagdar í eina skuffu at hava til at taka í teirra seinra kanningararbeiði, og har kundu tær væl verðið liggjandi, um ikki ein vinmaður teirra, Achim von Arnem, var komin til biggjar og slapp at lesa nakrar av teimum. „Hetta er vorðið sum savn!< helt hann fyri og segði, at har kundu tær ikki verða liggjandi, men máttu út- gevast. Sjálvur kom von Arnem á samt við ein prenstmiðjueigara i Berlin um allar treytir útgáðuni viðvíkjandi. Nakrar dagar fyri jól í 1812 varð fyrsta upplagið av >Kinder- und Hausmárchen< sent út í bókahandlarnar. Bókin kom í tveimum útgávum, onnur prent- að á dyrt pappir, hin biligari útbúgvin. Og av tí at segurnar vóru uppskrivaðar beint sum hesi gomlu frásegufólkini hevdu sagt frá teimum einfalt og lætt — gjørdist úrslitið ein bók, sum bern lættliga kundu lesa uttan nakran ómak Ein partur av okkara mentunararvi I hesum fyrsta savninum vóru fleiri av teimum ævintýrum, sum so við og við eru blivin ein partur av okkara mentunararvi: „Hans og Greta«, »Snjohvita«, »Froskaprinsurin«, »Øskufia«, »Rapunzel«, »Tummil litli«, og fleiri adrar. Tvey bind komu aftrat hesum savni hjå brødrun- um Grimm, og nú vóru ævintyr- ini blivin 210 i tali. Mangar av hesum søgunum voru so gamlar, at tær høvdu røtur aftur i tidini, tå ilt var at greina søgn og veruleika sundur. T. d. kann hesin bjarnadúrurin, »Tornurésa« legst í, berast saman við tann langa og stranga veturin, meðan hetta velduga undurið, tá hon raknar við aftur er várið, sum við sínum lív- gevandi ljósi, vekur alt livandi til lívs aftur, alt sum orkar at liva. Og tann stórfingni sigurin hjá »Øskufiu« kann væl verða uppfatað sum tann klára og lív- gevandi sólin, sum brýtur seg fram aftan á eina lagna, tunga og lagnukvidna nátt. Av ellum ævintýrunum hjá Grimm-brødr- ——