leygardagur 15. november 1975síða 6

Síða 6 sosialurin Nr. 80 — 15. november 1975 Føroyingar mugu i framtiðini lita meiri á egnar grunnar — segði Torålvur Mohr Olsen, úr javnadar- flokkinum, undir viðgerðini av løgmansrøduni Harra formaður. Til viðgerðar er orðaskifti um løgmannsrøduna. Tað er vorðið vanligt, at legmaður á ólavs- veku á hverjum ári ger støduna upp, har ið mett verður um, hvat ið hent er, og um hvussu fram- tíðarvánirnar koma at verða. Í hesi frágreiðing legmanns verður nortið við teir ymisku samfelagsspurningar, og met- ingar verða gjørdar. Tað hevur verið sagt, at tað er altíð ringt at spáa serliga um framtíðina, og hetta kynstri er kanska serliga ringt í eini tid, har so stórar broytingar fara fram, hvar ið alt skiftir dag frá degi. Veiðirættindini Ein tann mest átrokandi spurn- ingur hjá føroyingum í dag, eru veiðirættindi hjá okkara fiski- skipum, feroyingar hava onki annað at líta á uttan tað, ið kemur úr havinum, tað er ongin tjóð í heiminum, sum hevur eina so eintáttaða vinnu sum føroy- ingar, okkara útflutningur er 99% fiskur og úrdráttur úr fiski, so tað sigur seg sjálvt, at so leingi vit onki annað hava at liva av uttan tað, ið kemur úr havin- um, so má spurningurin um veiðirættindi vera tann mest átrokandi, ið frammi er. Útvikl- ingurin hesi seinasti árini innan fyri fiskivinnuna hevur verið meira og meira tann, at tey lond við ríkum fiskigrunnum hava meiri og meiri miðað ímóti at ogna sær hesar grunnar, ella at fáa ræði á teimum fyri at verja fyri, at fiskastovnarnir verða ikki oyddir og eisini fyri meira at fáa tað, ið teimum tørvar, av ti at hesi lond eisini eru so nær knýtt at fiskivinnuni. Einum landi sum Feroyum kemur hetta illa við, av ti at føroyingar nú nærum eina old mest hava havt fjarfiskiskapin á at líta, tann stersti parturin av okkara veiði- flota er bygdur til hesa vinnu, og hetta eru stór og modernað skip við stórum veiðikapasiteti, sum illa tola vær veiðiavmarkingar, ið eru gjørdar. Nú hugsi eg serliga um tey skip, ið veiða sild í norðsjónum, eg dugi illa at síggja, at hesi skip hava nakran livimeguleika, sum umsteðurnar eru í dag, tí tað, sum hendir, er, at tær negdir, sum hevur verið givið loyvi at veiða, tær bara minka ár um ár, og vissum menn skuldu hildið seg til tær veiði- nøgdir, ið fiskifroðingarnir mæla til, so bleiv uppaftur minni at býta, men avleiðingarnar av, at ráðini hjá fiskifrødingunum ikki vera fylgd, er tann, at kanningar vísa, at stovnurin bara minkar meira og meira hvert ár, so nú er tað komið so langt, at menn eru farnir at tosa um at seta total- veiðibann, so eg haldi, at vit mega síggja í eyguni, at útlitið fyri hendan partin av veiðiflot- anum er dapurt, tí hesi skipini kunna ikki liva av bert at veiða eina lítla tillutaða nogd. Hvørjir eru møguleikarnir? Men so er spurningurin, hvørjar møguleikar hava so hesi skip, teir eru kanska ikki so góðir at fáa eyga á í dag? tað hava verið gjørdar ymiskar royndir á oðrum økjum, men hvussu hesi tiltøk hava roynst, er nakað, sum er ringt at siga nakað um í dag. Ein stórur partur av ti før- oyska veiðiflotanum roynir í dag eftir idnadarfiski í Norðsjónum. Hetta fiskaslag er eitt av teimum fáu, sum enn er loyvt at veiða óavmarkað, men hvussu leingi. Tað ekið, ið hesin fiskur verður veiddur á, kann møguliga koma at liggja innan fyri hjá bretum um teir eins og aðrir flyta sjómarkið longur út, men har kundi meguliga fingist ein avtala í lag við bretar. Nú er tað soleiðis, at bretar og skotar hava loyvi at veiða eitt åvist tonsatal á okkara grunnum, so har skuldi verið meguligt at gjort eitt býti, tó ikki soleiðis, at tað verður býtt tons ímóti tonsi, tað má býtast eftir virði, tí tað, sum bretar veiða her hjá okkum, er virðismikil fiskur, meðan idnad- arfiskur ikki gevur ta somu úr- tøku. Hyggja vit at ødrum leiðum, ið føroyingar veiða á, so eru nøgdirnar avmarkaðar, við Noregsstrondina, við Ísland er tað sama, har hava vit ein sátt- mála við einum åvisum tonsatali, sum hvat ið frættist, sikkurt verður uppbrúktur, áður enn tíðin er úti. Við Newfound Land eru avmarkingar, og verða tær ivaleyst skerdar meira, sum tíðin líður. Eftir er so Grenland, hvar eisini avmarkingar galda fyri toskaveiði. Eftir er so nakað av rækjuveiði, hvar ið enn ongar avmarkingar eru gjørdar. Eg haldi, at hetta er í stuttum tann staðan, sum føroyingar standa í í dag viðvíkjandi fiskivinnuni. So er spurningurin: hvat eiga vit at gera? Eitt er vist, at føroyingar i framtidini mega meir og meir til at líta á egnar grunnar og tað, ið teir kunnu geva, men at umleggja ein veiðiflota, ið mest er bygdur til fjarfiskiskap til heimafiskiskap, tað er ikki nakað ið verður gjert í skundi. Tað skal tíð til partvíst at um- leggja ein fiskiskap. Eitt, ið geast má, er at viðgera veiðina meira og finna fram til nýggjar framleiðslu-hættir, so at útbýtið verður sterri, og eisini má virkast fyri at finna nýggjar marknaðir. At viðgera eina sterri veiði skuldu vit verið førir fyri, tí tað eru fleiri nýggj flakavirki bygd, og eisini eru fleiri av teimum gomlu útbygd. Eisini eru umsteðurnar at reka heimaútróður nógv batn- aðar, tá ið hugsað verður um tær stóru útbyggingar av havna- logum, sum hava skapt møgu- leika hjá fleiri bygdum enn fyrr at reka hesa vinnu. Luturin á egnum grunn- um má verða stórri Ein fortreytin fyri, at føroyingar kunnu veiða meira á heima- sjógvi, er, at vit eins og onnur lond virka fyri, at okkara lutur á egnum grunnum verður sterri. Og hetta er tað, teir flokkar, ið skipað hava hetta landsstýrið, eru vorðnir samdir um, ti í ti sokallaða samgonguskjali stend- ur: >Í samljóð við allheims framtøkur í havrættarmálum verður í 4-ára skeiðnum virkað fyri, at foroyingar fáa sterri vald á egnum grunnum, herundir at stevnt verður ímóti fiskimarks- ýtflyting í tráð við ta útflyting, aðrir fremja«. Ein vinnuvegur, ið meira dentur má leggjast á, er idnadar- útbygging, her hava føroyingar verið eftirbátar, men tey sein- astu árini er nakað gjørt á hesum oki, og skaptir eru møguleikar fyri víðari útbygging, tá hugsað verður um — idnadargrufnin, menningargrunnin og aðrar låni- møguleikar, men enn er henda framleidsla ikki størri enn, at hon mest verður nytt til heima- brúks. Hetta er sjálvandi ein góð hjálp, vit sleppa undan at inn- flyta hesar verur, og arbeiðið verður samstundis í landinum, men her má miðast ímóti, at framleiða idnadarvørur til út- flutnings, so at vit kunna Tórálvur Mohr Olsen: — Hvussu leingi sleppa vit at veiða idnaðarfisk? avlasta fiskivinnuna, soleiðis at vinnulívið verður meira fjøll- broyt, og tað kann eisini verða ivasamt, hvat ið fiskivinnan kemur at geva í framtidini. Samferðslan er ein spurningur, ið nógv hevur verið tosað um. At fáa eina góða samferðslu í einum samfelag, sum liggur so spjatt sum hjá okkum, er bæði torført og kostnaðarmikið, og mátin at loysa hesi mál uppá, eru so ymiskir, summa staðni eru bygdar brýr, aðra staðir eru sund typt, men eftir eru so nekur eki, hvar hesin spurn- ingur bara kann loysast við skipaferðslu, hetta er kanska tann dýrasti parturin av sam- ferðsluni, men tey fólk, ið nú einaferð búgva á hesum økjum, mega hava sama meguleika at koma til og frá sínum bústaði sum onnur, og tí er tað rætt, at tað er tað almenna, ið skipar fyri hesi samferðslu, soleiðis at tey, ið búgva væl fyri, kunnu hjálpa timum, ið búgva illa fyri. Men samstundis er tað eisini frá al- mennari síðu, at avgjørt verður, hvussu hesi skip skulu rekja hesa sigling, og her kann ofta vera grund at koma við atfinn- ingum. Nú í heyst før fram ein stór broyting í ferðaætlanini, sum í fleiri forum kom illa við hjá fólki, nakað av hesum er rættað, men eftir er nógv, ið kundi verið ødrvisi, tað eru serliga tey smáu plássini og útoyggjarnar, sum eru ringast fyri. Í tí samgongu- skjali, sum varð skrivað, tá ið hesir flokkar, ið nú mynda landsstýrið, funnu saman, varð sagt, at rekast skuldi ein veru- ligur bygdamenningarpolitikkur. Summi pláss eru gloymd Ein treyt fyri at fáa fólk at stødast á bygdunum verður altið, at meguleikarnir at koma til og frá verða gjørdir betri, og fleiri av teimum plássunum, ið ongan annan meguleika hava fyri at koma vegin fram uttan eftir sjónum, hava tikið tung tek fyri at útbyggja atløgumøgu- leikarnar, men tað vísir seg, sum at hesi pláss eru gloymd, tá ið tann seinasta ferðaætlan varð gjørd, soleiðis at hesi pláss eru nógv verri fyri í dag, enn tey hava verið frammanundan, so eg haldi, at hetta rímar illa við tann bygdamenningar-politikk, ið skuldi førast. At enda eina stutta við- merking til Paula Ellefsen, ið hevði hug at meta menn í krónum og oyrum, tað má hann sjálvandi hava loyvi til, og eg eri ikki so folsamur, at eg taki mær nær av ti. So hevði eg verið ríkur Nú nevndi hann meg sjálvan og Poul Jákup Olsen. Nú er tað soleiðis, at okkara fyrrverandi arbeiði var at vera fiskimaður, so eg havi varhugan av, at hetta er ein generel metan av fiski- monnum, og at hetta er fyri Paula Ellefsen tann stættur, ið hevur tað minsta virði, og tað harmar meg. Annars kundi eg eisini gjørt eina meting av Paula Ellefsen. Eg meti, at um eg hevði keypt Paula Ellefsen fyri tað, sum eg haldi hann vera verdan, og selt hann avstað aftur fyri tað, sum Pauli Ellefsen sjálvur heldur seg vera verdna, so hevði eg vorðið ein ríkur maður.