leygardagur 28. mai 1977síða 8

Síða 8 sosialurin Av hæli høgt og sneitt av ta Ein heilsan til Rikard Long, yrkjaran og mál- frødingin, og ein viðmerking til tað íslendska rákið í foroyskum málsligum arbeiði I >...men tá ið hann nú leit seg um, kendi hann seg ikki aftur. Tað vóru ikki hesi andlitini, ið hevdu verið mest at síggja her tá, ógvuliga ymis andlit til skapilsi fyri alt tað....men øll við einum fel- ags merki, nekrum sterkum, átufrekum, einari tverran av søgu, av forfedrum, eins og hevði lagnan sett teimum fótin á bakið og sipað teir burtur av steðu teirra fram á ein stað, har teir ikki hoyrdu heima, har teir hóskaðu eins og blátt eyga til kjóla og hvítt...og teir sótu saman við gentum sum teir sjálvir, við hári frá Paris, eygnabrúm frá Breining og verrum eins reyðum og kinnum teirra, ein potpourri, ein cocktail av parfumu og sminku, gim- steinum og skróðandi silki frá hinum dýrasta maison...hví kom hann at hugsa um húnarnar í Rom, hesar bar- barar á heystbaki, ið sigraðu yvir ellum vegna matarlysti sínum og styrki, óvitsku síni og tverrandi illusiónum, hvussu teir settu seg í róma- ranna setur, ótu mat teirra, kindu konum teirra, keyptu sær búna teirra og lærdu seg vanar teirra og håbrøgd, men kundu ikki keypa sær andlit teirra, hugsunarhátt teirra, ættarbregði og túsundaára- gomlu traditión....< TAÐ ER OGJØRLIGT at hugsa sær, hvat ið kundi hent. Valt er valt, og tær getur, vit kanska mungandi hugdu eftir á lívsins vega- mótum, men ikki gingu, eru ævinliga huldar. Og kortini vísir hetta lítla brotið, sum er tikið burtur úr eini stuttsøgu eftir Rikard Long (Varðin 1927), ti einastu, hann hevur skrivað, at hesin maður, um hann legði í, hevði kunnað gjørt okkara bókmentir rúm- ligari, ja kanska broytt kós- ina i føroyskum stuttsegu- og skaldsøgukynstri. Søgan eit- ur >Kafeið<. Hon er eitt bilæt av einum kafe í Keypmanna- havn í 20'unum. Men hon er samstundis ein tidarmynd, ein mynd av 20'unum, við jazzi, bráðríkum andloysi, følskum glæstri, ein impr- essionistisk, skjótt streym- andi skitsa av hesum ridlandi og ovfarakáta tíðarskeiðinum millum 1. heimsbardaga og nazismuna, sum vísir, at Rikard Long, um hann ikki valdi ødrvisi, hevði kunnað givið okkara skaldskapi eitt fleyr uttanífrá, frásegu- kynstrið hjá tí andiliga heimsborgaranum. Kveikjarin Men Rikard Long legði ikki í at skriva bekur. Hann valdi at vera tann, sum hjálpti til, sum eggjaði, legði til rættis, sum hjúklaði um teir fáu spírarnar, sum tá vóru í foroyskum mentunarlivi. Og tad kann tykjast undarligt at siga tad, men tå vit nu lesa tad, sum finst eftir Rikard Long, tykist, sum hann i mongum førum hevði betri gåvur enn teir, sum hann brukti sinar kreftir og sin arbeiðshug at hjálpa. Tidin líður. Fólk verða gloymd. Og vit, sum sita millum áskoðararnar, síggja ikki nógv til teirra, sum stríðast aftan fyri leiktjøld- ini. Og tá ið tað so, friggja- dagin tann 17. september 1976, spurdist, at nevndin fyri M. A. Jacobsens-virðis- lønini hevði" avgjert at lata okkara elsta og hugabesta andiliga pallstjóra fáa hesa heiðurslen, vóru tað helst nekur, ið høvdu gloymt, at millum okkara livdi, og livir, ein maður, ið eitur Rikard Long, tíansheldur vistu nak- að um, hvat hesin maður hevði avrikað. Onnur, tey, sum vistu betur, hvukku eitt sindur, tá ið tey frættu, hvat úrslit nevndin var komin til, nakað sum tú hvekkur, tá tú leingi hevur sitið uppi yvir einum fólki í barndømi, og so knappliga, mitt í mjerkan- um, hoyrir ein skilagóðan setning. Endiliga eitt skila- gott tiltak frá nevndini, og kortini — í seinna lagi kom henda takkarlønin fyri eitt heilt liv av lønarleysum ódn- artøkum á so mongum økjum i okkara samfelag. Speisemið Sum man raggaði sær niðan eftir Aarvegnum í skymingini sá ein fyri sær í huganum henda mannin — í so mong- um lutum ólíkur landsmonn- um sínum. Humoristur, av tí speiskara slagnum, í einum landi har humor mest bara er kent sum tað at flenna at fólki. Í síni hugsan snúiligur og kimiligur, í einum landi, har andilig naggatódn er tað vanligasta, ikki minst millum mál- og bókmentafreðingar. Av lyndi og í síni bókmenta- ligu tráan einasti føroyski kvistur av tí træ, sum var plantað av Voltaire og Swift, sum í Noreg fostraði Sigurd Hoel og Helge Krog, í Sveríki Søderberg og í Danmark Hans Scherfig. Ein maður, ið hevði røkt sína huga heilt upp í ellisárini, í einum landi, har teir flestu heilarnir longu á tjúgu ára aldri liggja á bloti í bruknadum ølklubbum. Og samstundis, > meðan stóroygdar fjúrtanára gamlar gentur stóðu og nistu eggj- andi eftir teirra javnaldrum, ið sum smáir stoltir despera- dos struku oman og niðan á prutlum sínum, rann ein onn- ur mynd fram fyri ein, tað var, sum fjaraði býurin burt- ur, og ein annar býur livnaði upp, Havnin, áðrenn áin var legd undir heilt, áðrenn neystini vóru rivin niður og pylsuvognar bygdir í staðin fyri, áðrenn tað var blivið vágaverk hjá mammum at sleppa sínum bernum út fyri dyr, stutt sagt, áðrenn heim- sins besta býráð hevði lagt alt til rættis á besta hátt: Mær fellur ganga fjálgt í gomlum stræti tá lat er stilt, og ongar hurðar smella, og hoyra hvelt á náttar kvirrulæti mítt fótafar mót brúgvar- gróti gella Skaldið Ein fjølbroytt slóð liggur eftir henda sjáldsama mannin. Hann var hendinga urta- garðsmaður. Hann var eitt skifti politikari. Hann var Føroya einasti rættiligi bóka- ummælari í tríatiárunum. Hann var blaðmaður og blað- stjóri. Og hann var, sum áður nevnt, í ein mansaldur andi- Nr. 39 — 28. mai 1977 Rikard Long, sum er føddur 23. januar 1889, og sum soleiðis nú er 88 ára gamal, hevur sett sær djúp spor á mongum økjum í okkara samfelag. Hann var politikari. Hann var urtagarðsmaður. Hann var í 30'unum tann einasti rættiliga bókmentaummælarin, vit høvdu. Hann var í ein mansaldur blaðstjóri á »Vardanum« og sam- stundis andiligur kveikjari hjá mongum skrivandi føroy- ingi. Hann var lærari á skiparaskúlanum, í realskúlan- um og á læraraskúlanum, og hansara næmingar minnast hann sum tann, ið fram um alt fekk teir at blíva góðar við móðurmálið. Føroyingar kenna Rikard Long best sum yrkjara. Millum tær kendastu av hansara yrkingum eru gróðrar- yrkingin »Vætan« og >Í Sundalagnum ein sólskinsdag<, sum Toftakórið so hugtakandi syngur. Men lítil ivi er um, at tað verður tað målfrødisliga arbeiðið hjá Rikard Long, sum í framtíðini fer at gera mest um seg. Rikard Long verður, kunnu vit kanska siga, sjålvsagdur forseti i ti målsliga skuggakabinetti, sum fer at taka um endan, tå mállúkararnirmmugu dvína. Hansara høvudshugsan er, at tann målreinsing, sum tók seg upp fyrst í hesi øld, og sum mong í fyrstuni vóru so fegin um, ikki hevur gjørt og ikki ger, tað gagn, sum vit halda. Málreinsararnir vistu — og vita — ov lítið. Teir hava tí beint fyri mongum, sum er gamalt í málinum, og samstundis noytt óforoyskan málburð inn í málið. Teir hava lagt mest dent á orðini, men gloymt orðasamanset- ingina. Nógvir av teimum vanvirdu — vanvirða — innast inni sjálva beinagrindina í foroyskum bygdamáli. Og við síni mekanisku, ómusikalsku máluppfatan fara teir ikki nóg væl um nyansurnar í málinum. Rikard Long var tann fyrsti, sum talaði at. Tær viðmerkingar, sum hann hevur gjørt til målreinsingina, finnast í fýra greinum: I) Ummæli av »Mannakroppinum« eftir H. D. Joensen (Skúlablaðið 1957). 2) Avisandi kenniorð i føroyskum (Skulabladid 1961). 3) Ummæli av donsk-føroysku orðabókini eftir Jóhannes av Skarði (Dagblaðið okt, nov, dec, 1967). 4) Hugleiðingar yvir Føroysk orðafelli og ordtøk« eftir :Jóan Christian í Hesti. (Varðin 1969). Samstundis sum Rikard Long í hesum greinum hevur vidgjørt målreinsingina og funnist at henni, er hann farin í holt við ein annan spurning, sum higartil hevur verið gloymdur, men sum verður meira og meira umráðandi, sum tíðin gongur: Hvussu er okkara máli uppbygt? Hvat er tað, sum skapar tónan í okkara máli? Hvussu ber tað til, at oll íslendsk eftiraping setur sær so greflig og sundursorlandi spor? Greinirnar hjá Rikard Long eru ikki nøkur heild. Men umframt at vera eitt hart tiltrongt mótmæli móti teimum, sum nóg leingi ótálmaðir hava beklað í okkara málsliga urtagarði, eru tær tann fyrsta trilvandi royndin at skriva ein føroyskan syntaks, t.e. eina bók um beina- grindina, strukturin, í foroyskum. Tað átti at verið ein sjålvsøgd uppgáva hjá onkrum av okkara målfrødingum at gjørt hetta arbeiðið liðugt.