leygardagur 28. mai 1977síða 9

Nr. 39 — 28. mai 1977 sosialurin Síða 9 ligur ákoyrari hjá skrivandi føroyingum. Men føroyingar kenna hann helst fyrst og fremst sum yrkjara. Og í nógvum av hansara yrking- um finna vit eina fynd, sum vísir, at hann mentunarliga hevði verið eitt sindur long- ur uttan fyri eingjargarðarn- ar enn teir flestu, eina saman- sjóðan av ljóði og hugsan, sum tá var sjáldsom: … Og einans vita meg sum ein dropa í livsins havi á ferð og skolan, í dag í ljósi, í gjár í kavi. og eina leitan eftir meiri for- kunnugum rímum og smid- ligari yrkingarlag, enn van- ligt var at brúka tá á dogum (1918): Meg minnist á ein gamlan melodi, ein vón av vár, ein flóð av erum minnum, ein verð av frægd, og fet av ungum kvinnum sum mettu mær í lívsins potpourri. II RIKARD LONG er eisini målfrødingur. Og lat okkum nu, medan vid bida eftir, hvussu leikur fer uppi å By- arbókasavninum, hyggja eitt sindur at, hvussu tað rekur í ti føroyska málinum í løtuni, ella, kundu vit kanska heldur sagt, hvar tað føroyska málið rekst í letuni. Undirritaði hevur sjálvur ábyrgdina av hesum málsliga ítrivi, men lat meg alt fyri eitt viðganga, at meginparturin av tí, ið her verður sagt, havi eg annað- hvert hoyrt Rikard Long siga ella lisið í hansara greinum, og alt er í tráð við hansara málsligu stevnu. Lat okkum leggja mitt í vaðið. Pávaveldi Skuldi eingin havt ansað eftir tí fyrr, so lat tað verða sagt nú: vit hava, i føroyskum, eitt lítið fåmannaveldi av sjálvsettum málsmiðum. Hesir smiðirnir begyntu at gera um seg í 20'unum, og sum tíðin er liðin, eru teir blivnir frekari og frekari, og tað, sum nú verður júkað niður í føroyingar úr mål- smiðjuni, er lóg, nakað sum tá ið pávin fyrr í tíðini talaði ex cathedra, úr erva. Virkið hjá okkara málsligu pávum er eitt áhugavert kapitul í før- oyskari málsegu. At so fáir føroyingar hava givið sær far um teir máls- ligu pávarnar og teirra virki, er ikki so undarligt. Teir brúka eitt mál, sum fólk flest ikki forstanda. Hetta málið eitur tann mekaniska grammatikkin. Við sínum meðalvarpingum, ynskishátt- um og tolsagnum er hon eitt passiliga flokt og ófatiligt klerkalatin, sum ger tað lætt hjá pávunum at smoyggja teirra sjálvsmíðaðu ella læntu spennitroyggju niður yvir tað livandi føroyska málið. Ætlanin er í hesi grein at siga eitt sindur um hesa spenni- troyggju, at greiða frá, hvat skaða hon hevur gjert og ger. Her leikar nógv á. Og tí ætli eg, so frægt eg dugi, at sleppa undan at brúka tann grammatiska pávajargongin, og, har eg ikki sleppi undan tí, at greiða frá, hvat hver grammatisk vending betýðir. Málrekt Vit hava, i føroyskum sum i øllum eðrum málum, nakað, vit kalla målrøkt. Målrøkt er at føra málið hampiliga ó- skala víðari i ti sniði, sum okkara foreldur lærdu okkum tað. Målrøkt er at varðveita bending, vendingar og orða- nyansur. Lat meg nevna eini tvey dømi. Ein penan dag, gud vit hví, samtyktu havn- armenn, at teir skuldu halda uppat at benda sernevn, nevn á fólki. Fyrr høvdu teir farið niðan til Odd ella Eivind ella Álv. Nú, samtyktu teir, skuldu teir fara niðan til Odd- ur, Eivindur, Álvur. Tíverri eru bygdamenn, í misskiltum snobbarii, farnir at eftirapa havnarmonnum í hesi máls- ligu ryggbróting. Hetta er ring målrøkt. Eitt annað dømi. Seinast í tryssunum samtyktu nakrir foroyingar, í láturligari eftiraping av keypmannahavnarslangi, at avtaka orðini stak, avbera, hendinga, framúr, sera 0.s.fr. og í staðin fyri seint og tidliga at brúka orðini skide- og pisse-. Við spottan og út- flenning eydnaðist tað at steðga hesum málsliga land- náminum millum føroyingar í Keypmannahavn. Hetta er góð málrekt. Málreinsing Målrøkt eigur at vera ein natúrligur partur av gerand- islivinum og uppalingini i einum landi. Men tann máls- ligi pávin er ikki málrektari. Tann målsligi påvin er mål- broytari. Tad, sum eyðkennir hann er, hóast hann ikki torir at viðganga tað, at hann van- virðir sítt mál og málið hjá landsmonnum sínum. Tað er ikki nóg gott. Hann má beta um tað. Í staðin fyri at ogna sær tær óskrivaðu lógir, sum eru sjálvt hjartað í ti livandi málinum, og sum fólk brúka uttan at vita av ti, troðkar tann målsligi påvin sína hugsan um málið, eina hugs- an, hann annaðhvert hevur smíðað sær ella fingið úr einum fremmandum máli, inn á tað livandi málið, so tað fer úr lið. Eitt er, at málbroytarin legst á okkurt orð, tí hann av onkrari orsok heldur, at tað Í sínum hava hevur Rikard Long víst sama hegni og sama eymleika sum í málsins urtagarði ikki er nóg rótferoyskt. Tað besta domið er orðið vind- eyga, sum einaferð skuldi útruddast úr føroyskum, ti tað skuldi eitast at vera danskt. Vit skuldu brúka orðið glugga í staðin fyri. Hevdi hetta eydnast, høvdu vit fyri tað mist eitt sjáld- samt, skaldaborið orð (ið samstundis er ein vekur og ramlig mynd: eygað, sum vindurin fer igjøgnum), og í ødrum lagi hevði orðið gluggi mist sína serligu merking: eitt lítið hol í einum muri, ofta við ongum glasi í. Málið hevði blivið fátækari og minni nyanserað. Tónin Men hetta, at málbroytarin á skeivum grundarlag roynir at lúka gomul, mergjað orð burtur úr málinum, er ikki tað, sum hevur mest at týða. Her koma vit til nakað, sum er ógvuliga umráðandi, og hetta má tí sigast so týðiliga sum gjerligt. Eitt mál er ikki bara eitt amboð, sum vit brúka til at koma á tal við hvenn annan við, eitt mál er eisini eitt instrument, eitt musikktól. Og hvert mál hevur sín tóna, sín melodi. Tað, sum skapar henda tón- an, er ikki orðini í málinum. Um vit siga tala, snakka ella tosa, hetta hevur ikki so nógv at siga. Um vit siga »dust«, ella vit siga »støv«, er líka mikið, hóast tað tykist und- arligt at avtaka tað gamla foroyska orðið »støv« og begynna at brúka tað enska orðið »dust« í staðin fyri. Nei, tað sum skapar tónan í einum máli, er orðasaman- setingin, reglurnar fyri, hvussu setningarnir verða bygdir upp. Tak ein setning sum »i hinum mikla Fugla- kvæði sínum speirekur Nóls- oyarpáll...=. Ljóðar hetta før- oyskt? Um vit nú í staðin fyri siga > í Fuglakvæðinum, hesum frálíka táttinum, spottar Nólsoyarpáll..... Er hetta ikki eitt sindur frægari? Vit hava førkad orðini eitt sindur, tað er alt. Men hetta ger mun, og tað við lít! Reglurnar fyri, hvussu setn- ingarnir skulu smíðast, ella sum tað eitur á latíni, syn- taksurin, eru sjálv menan í málinum. Fá geva sær far um hetta. Og kortini er her talan um elligamlar, klettafastar reglur, sum allir feroyingar — uttan, sjálvandi, klerkar- nir — ganga eftir, uttan at vita av ti. Klipini Tá ið vit royna at kanna, hvat tað er, sum skapar tónan í einum máli, síggja vit skjótt, at ikki bara raðfylgjan og orðasamansetingin eru umráðandi, men eisini end- ingarnar og nekur smá orð, sum vit brúka til ífyllu mill- um orðabólkar og setningar og millum navnorð og sagn- orð. Ja, hesi smáu orðini eru sjálv klípini í málinum. Tað er ikki líka mikið, um vit siga „gamla konan fór ragg- andi<, ella vit siga »tann gamla konan fór raggandi«. Tað fyrra er eitt gott dømi um tåpuligt føroyskt mál- putl, hitt seinna er gamalt, livandi foroyskt mál. Fara vit at fonglast við hesi klípini ella royna vit at taka tey burtur, raplar málið. Av tí at okkara málsligu krotusmiðir, av onkrari ófatiligari orsek, hava so góðan hug at pilka við hesi klípini, ætli eg her at nevna nøkur av teimum og viðgera tey heldur gjella. Tey eru: Tann. Hin. Hjá. Eg. Og haraftrat endingarnar -sa og -st. Ikki síggja tey nógv út fyri verðini, men ótrúliga hent og týðandi eru tey. »Eg« Ordid »eg« er ringt at sleppa undan, so leingi sum vit rokna vid, at menniskju eru einstaklingar og ikki håp- framleiddar vørur. Men um vit gera okkum ómak, ber tað til at sleppa undan hesum orðinum. Í staðin fyri at siga veg smidi«, kunnu vit siga „smíðað verður av mær«. Hesin mátin at málbera seg uppá, so at eins egni persónur líkasum hvervur út í útjaðar- an, kallast á grammatiskum kansellimåli »passiv«, á før- oyskum »tolsøgn«. Tolsøgn verður brúkt nakað í før- oyskum, og hon er hent, tá ið talan t.d. er um eitt arbeiði, sum fleiri t.d. alt fólkið í eini bygd, eru um — „nú var farið undir veltingina<. Men tol- segn ræður ikki einsamall í foroyskum, og verður hon brúkt ov nógv, trokað inn í tiltøk og setningar, har tað er vanligari at siga »eg«, fær málið ein fremmandan, ó- foroyskan dám. Og nettup hetta, at skammriða tolsogn- ini, er eitt av teimum genialu tiltøkum, sum summir av okkara málpávum hava tikið sær fyri. Lurtar tú eftir »ordabåkini« (sum annars sjálvandi er eitt neyðugt og frálíkt tiltak), ella lesur tú fororðið til ta nýggju før- oysku uppískoytisorðabók- ina, fært tú varhugan av, at orðið „eg< er ein illbøn. Ræðslan fyri hesum orðinum forir við sær málsliga neyð- tøku og kann, ford út í æsir, fostra grotesk, syntaktisk fjørutrøll. Hver bygdamaður hevði troystað sær at sagt „hetta eykabind hevur verið latið líkjast hevuðsorðabók: ini so nógv, at...«? Tað er meira mødi enn fødi her at greiða frá, hvat ið feilar hesum setninginum. Vit hoyra, at føroyskur er hann ikki. Umsettur úr seturný- práti til føroyskt, kemur hann at ljóða nakað soleiðis: „Vit hava roynt at fingið hetta eykabindið at líkjast hevuðsorðabókini so nógv, at....«. »Tann« Eitt annað orð, sum í livandi føroyskum verður brúkt í eðrum hverjum setningi, og sum hevur ótrúliga nógv at siga fyri tann føroyska mål- tónan, er tað lítla orðið »tann«. Hvi veit eg ikki, men onkuntid má okkurt målsligt