leygardagur 28. mai 1977síða 11

Nr. 39 — 28. mai 1977 sosialurin Síða 11 ara málfreðingar eitt nýtt mál, har orðini lættliga kunnu vera føroysk, men har samansetingin er fremmand og tað við lít. Tað er ein login urtagarðsmaður, sum legst at skræða blomstrini upp í sín- um egna hava, og so fer í onnur lond eftir ókrúti, sum hann sáar í staðin fyri! Úrslitið verður eitt stein- deytt, Oføroyskt, syntetiskt mål, sum vit, nú tað hevur fingið fótin fyri seg, hóskandi kunnu doypa. Lat okkum kalla tað setursprát ella set- ur-speak. Setur-speak kann ljóða soleiðis: „Vit finna soleiðis, at til eru tvinnanda rótaflokkar, ið hver er eyðkendur við sínum serstøku endingum; annar flokkurin lýsir sjónarárin, meðan hin fevnir um árin, ið fingin verða um hinar sansar okkara. At tað eisini er ein triði rótaflokkur, formliga ikki fult so greidliga aumark- aður sum hesir báðir, ið eyð- kennist við, at hann vendir sær til hoyrnina, fái eg ikki. uttan neunt her... Vit standa enn eftir við eini oyðslusam- ari neyvlýsing av sjónarárin- um, serliga viðvíkjandi hátt- um at vera staddur...Men hvussu vit skulu greiða hin at vísa seg ómettandi tørvin hjá mamindiananum á eini grannari og grannari neyv- lýsing av ymsiligum sjónar- árinum, tað er og verður ein gáta. (Legg merki til, hvussu »hin« verður brúkt (»hin at vísa seg...«), legg merki til ta óneyðugu tolsegnina (við fingin verða< í staðin fyri við vit fåa«), ta knorkluta, ófor- oysku vendingina »fåi eg ikki uttan nevnt« og tann tunga tyska setningin »hin at visa seg ómettandi tørvin«). ella, meira skemtiligt, soleid- is: »Tå ið flutt verður inn, fær rúmbúgvi 2 lyklar til rúmið, móti kvittan. Hesir lyklar ganga eisini í úthurðina og í hurðina millum trappuna og gongina uttan fyri búrúmini. Tá ið út verður flutt, verða lyklarnir latnir aftur«. (Ein rættiligur gloypibiti! Fyrst rokin av tolsagnum .. flutt verdur«, vút verður fluttu. So tað undarliga smíðaða orðið >búrúm< = hvat feilar orðin- um »kamar«, soleiðis eitur tað á foroyskum. (Men her er tað kanska aftur tað ís- lendska krímið, sum ger um seg .. sum kunnugt merkir »kamar« nátthús á íslendsk- um). Og fyri at nganga i« siga vit vanliga »passa til«. Hvat ið vidvikir orðinum »rim- bigvi«, so brúka vit ofta á føroyskum ein setning, har onnur mál hava eitt navnorå. Í staðin fyri at siga >rúm- bigvi« heuði tað verið ólíka meira í tráð við gamlan føroyskan málburð at sagt „tey, sum bugva...«. Sjålvt orðið er smíðað. Tað hevur ein ikki sørt kosmonautiskan, fyri ikki at siga kosmiskan, dám og eitt „flog“, sum vit ikki vanliga finna í seturs- práti. Men her er kanska talan um vitjan av seturs- ráðnum á Venus ?). ella, meira groteskt, soleiðis: »Lat bert aðrar flokkar kalla seg liberalistar ella sosi- alistar. Teir um tað. Vit tjóðveldismenn hava bert eina ismu, og tað er hin føroyska isma. Stevna okk- ara er klár og greið. Tann, at vit hvørki geva okkum undir nakra liberalismu ella sosial- ismu, men bert ta føroysku ismu«. (Henda variantin av seturspråti kunnu vit hósk- andi kalla erlendskt. Er- lendskt er at kalla reint islendskt við einum sindri av feroyskum fernissi uttaná. Vit mugu hava eyguni við tí, m.a. tí so nógvir, eitt nú blaðstjórin á 14. September, eru heilt herviligir at brúka hesa stuttligu íslendsku dia- lektina). Avoyðing Tað fyrsta av hesum dømun- um er tikið úr eini grein, ið stendur í álmanakkanum hjá Keypmannahavnar Observa- torinum (1976), og sum J. H. Poulsen hevur umsett. Tað næsta er úr reglugerðini fyri »bårimini« úti á Fróðskapar- setrinum. Hitt triðja er úr 14. September. Sum vit síggja á hesum dømunum, er føroyskt skriftmál í dag so kokt, so gjøgnumsurgad av útlendsk- um málburði, at talan er, sum við lomviganum, um eina miðvísa og eirindaleysa av- oyðing av okkara máli. Teir, sum ganga undan í hesi avoyðing, eru serfrødingar- nir, teir, ið áttu at dugað málið. Sjálvir hava teir mist takið á foroyskum, og úrslitið av teirra lúking er, at teir oyðileggja máloyrað á teim- um, sum ganga í skúla og á teimum, sum fáast við at skriva og lesa foroyskt, so at tey sum frálíður verða líka so ráðaleys, tá ið tað snýr seg um føroyskt orðalag, sum hundarnir hjá Pavlov. Feroyskt Eydnast tað okkum at finna óspilt føroyskt í onkrum av- króki, har tann gramma, lúkandi krotusmiðahondin ikki hevur verið og gjørt um seg, ljóðar tað harafturímóti soleiðis: »Honum dámdi tað óguu- liga illa, men lænti henni kortini lykilin, og so klagaði hann fyri kvívíkspresti, hann vildi seta skikk uppá hetta, sum maðurin segði, gudsbe- spottandi lívið. So ein leygar- dag, prestur var komin til Kollafirðar, helt til við Sjógu á Sjóvargarði, fóru messuboð í hvert hús. Út ímóti einum tíma áðrenn messan begynti, fór prestur og smoygdi sær innar í kirkjuna og setti seg í kórið. So kom Elin, hon visti av ongum, hverki at hon var klagað, ella at prestur sat og lúrdi. Elin fór í miðgerða- stólin konufólkamegin, og har legði hon seg á knæ og bað til Gud, um at hon skuldi vera verdug at taka ímóti heilaga altarsakramentinum. Síðan sang hon altarsálmar, og tá so var komið at enda, setti Elin seg á bonkin við samanlegdum hondum. Og so fór messufólkið at koma. Henda sama dag, tá teir komu úr kirkjuni, segði prestur við beiggja hennara, at hann vildi ynskt, at all tey sum fóru til altars skuldu verið so væl bereidd sum Elin var =. henni skuldi ikki noktast lykilin«. (Fråsøgnin er løtt og livandi og skemmist ikki av, at orð sum »begynti« og »bereidd« eru uppi. Til seinast kemur ein rættiligur fongur =. tann forfjónaða og hataða miðalsognin „henni skuldi ikki noktast lykilina. Samanber umsetingina hjá Schrøter av Matt. 7.7,: >Bið- ið, so skal gevast tykkum, leitið, so skulu tit finna, bankið, so skal latast tykkum upp«. Ein miðalsegn sum henda loypur hvøkk á mál- lúkaran, sum, um hann slapp, heuði verið skjótur at fingið hana avlagada til tað stiruna og óferoyska »lykilin skuldi ikki verða noktaður henni«). III VENDA VIT AFTUR til Rikard Long, so er tað ikki bara, sum Christian Matras sigur í Varðanum 1969, sum yrkjari, men fyrst og fremst sum málfreðingur, hann fer at liva og hansara virki í langa tið fer at gera gagn og bera frukt i føroyskum ment- unarlivi. Rikard Long er hann, sum tå ið tann før- oyska málreinsingin, sum tók seg upp í 20'unum, fór við íslendska sjóvarfallinum og mundi beint fyri sjálvum hjartanum í okkara máli, talaði at, so tað munti. Hann er ikki, sum allir hinir mál- froðingarnir, teoretikari, t.e. ein, sum fyrst smíðar regl- urnar og so bendir veruleik- an, í hesum føri málið, úr lið og noyðir hann at laga seg eftir reglunum. Hann er em- pirikari, t.e. ein, sum hygg- ur,leitar og lurtar eftir tí, sum er, veruleikanum, og so ger sær reglur, sum av tí at veruleikin í hesum feri er eitt musiskt og elastiskt fyri- brigdi, mugu vera smidligar. Sum hann líðandi, við at lurta seg fram, hevur førkad seg nærri hjartatáttinum í føroyskum, hevur Rikard Long ferð eftir ferð noyðst at broytt stæðu. Hetta er ikki mannminkandi. Hetta er honum til heiðurs. Onkran feil hevur hann óivað gjørt, treyðugt so, men við sínum hugi til altíð at taka sínar egnu metingar upp til nýggja umhugsan hevur hann veitt okkara stirvnu målfrødingum eina neyðuga fnótsteðu, og, í sínum málsligu viðmerking- um, lagt teir fyrstu lunnarnar undir ein føroyskan syntaks. Mangan hevur hann í sínum viðmerkingum og atfinning- um verið bæði speiskur og stuttligur, t.d. tá hann í einum ramligum og spillliv- andi bílæti líknar okkara »målmenlar« við lámar krotusmiðir, sum, líkasum Frankerstein á sinni, fáast við at kveikja lív úr deyðum tilfari og kenna seg sum skaparan sjálvan. Teirra málsliga vanskapningar vera hareftir: Av hæli høgt, og sneitt av tá, so hálvt bent av um miðju — og fregin trinur mennils alvi út av láma smiðju Skjarrligir málmenlar Meðan tjak og atfinningar aðrastaðni roknast sum ein natúrligur, ja lívsneyðugur partur av mentunarlívinum í einum landi, um nakað skal spyrjast burturúr, eru okkara málfreðingar enn ikki so mik- ið at sær komnir, at teir tola nakran kritikk. Rikard Long er tí sum málfreðingur blivin burturtagdur og útihýstur, og ein so frálík satirisk yrking sum henda (hon stóð í Fjelni í juli 1969) er valla stovubær í new-speakharka- liðnum. Lat meg, sum eitt dømi um stilin og dåmin i Rikard Longsa meira seriøsu målsligu skriving taka eitt petti uppaftur úr hansara ummæli av >Mannakroppin- um<, har hann fer í holt við nakað, sum altíð hevur havt hansara serliga áhuga, nevni- liga nyansurnar í málinum, hvussu umráðandi tað er at ansa eftir og hjúkla um munin millum orð, sum líkj- ast, ein mun, ið ofta kann vera ringur at fáa eyga á, men sum fyri alt í verðini má varåveitast: »Sum eg nevndi i seinasta blaði, er hiti eitt ov sterkt orð at nýta her, og ylur er á feroyskum varmi, sum er or- sakaður av evnisumseting, helst vold av bakterium og undir sovorðnum umstødum, at luft sleppur illa til ella ið hvussu er ikki frá tí, sum ylur kemur í. Líka til málreinsing- arsjúkan vant uppá seg fyri einum góðum mansaldri síð- ani, málbóru feroyingar seg varma og hita viðvíkjandi at kalla á sama hátt sum menn í fornøld. Matur, sum var kólnaður, var settur til varma; tann, sum var kaldur, royndi at verma seg, so fekk hann varma í seg. Sagt varð: »Åh tann vælsignaði varmi ngin kundi hugsað sær at sagt: »tann vælsignaði hiti«, Sum lýsingarorð var nytt heitt og ikki varmt; soleiðis varð ikki sagt: >Nú er nóg varmt inni, < men «nog heitt“ ella nóg flått«. Helst halda »målreinsararnir« lítið um Jóan Petur uppi í Trød, tá ið hann tekur til: »So líður mót vári við vætu og sól/kærkomin er tann varmin«, ella í somu yrking: „men liv birtir kærleiksvarm- in«, ella í næstseinasta ør- indi: »So samlast alt fólkið aftur um heyst/tá nerist upp hjartavarmin«. Men kortini eru tad hesar heldur, sum oyst skuldi verið úr, føroysk- um máli til stimbran og bata. Ella at leita ikki til nyis- lendskt, men við skili aftur í fornmálið, sum stendur før- oyskum máli nógu nærri, og t.d. lesa: >Kuldi nálgaðist herund hans, svá at af klæða yl mátti hann eigi heitr verða eða varmr,< t,e.: „Hold hans- ara leið so mikið undir kulda, at av klædnayli kundi hann hverki halda varman ella gerast heitur«. Um ylur her hevur ikki til fulnar somu merking sum nú í føroyskum, so merkir orðið heldur ikki á