leygardagur 25. juni 1977síða 15

Nr. 47 — 25. juni 1977 BRITA A BREKKU ið hevur verið logd undir at hava skrivað »hersøguna« 20. mai í Dagblaðnum, sigur,... spælt sum barn. Eg mintist neystini. Eg mintist mjólka- sóljurnar, Eg mintist skot- ini. Serliga mintist eg ein marknastein, sum stóð hegrumegin vegin, og sum eg plagdi at taka í, iti eg plagdi at klintra úr Dali og upp á vegin. Steinurin var ikki har. Gamalt var. at markna- steinar fingu frið, líkasum varðar fáa frið, líkasum grav- irnar í kirkjugarðinum fáa frið. Men onkur hevði altso tikið henda steinin. Gamalt var, at løgreglan legði uppí, tá ið stuldur fór fram. Men her var altso einki hent. Og eg hugsaði við mær sjálvum: tað gongur tann rætta vegin. Eg så og hoyrdi so mangt. Eg så prædikumenn ganga og gartera og geyla úti á vegnum við stórum hátalar- um, so slevan stóð um munn- in á teimum og fólk ikki fingu náttarfrið. Og eg hugsaði við mær sjálvum: hygg, hasir gomlu. Eg havi alt mitt liv fingist vid antropologiina, | læruna um menniskjuna, hennara uppruna, hennara sidir og skikkir, hvussu hon undir skiftandi tíðum og korum búnast, broytist ella avlag- ast. Og eftir soleiðis at hava hugt at skræðuni í heimlandi mínum, fór eg at spyrja meg sjálvan: hvussu stendur til andiliga hjá landsmonnum mínum? Og eg hugsaði um, hvussu eg skuldi leggja fyri við hesum. Og eg helt, at frægast mundi vera at fara og lesa blødini. Eg las blødini. Eg las um svartkjaft, yvir- koyrd lomb, heimahjålparar, fiskiernir og húðabátar. Ein dagin, nú síggi eg eitt bræv, kallað ein „ein kvinnu- hersøga«, sum var skrivað av einum konufólki, sum ar- beiddi á flakavirkinum í Lor- vík. Sum barn plagdi eg at vera og ferðast i Lorvik. Mær dámdi so væl har í bygdini. Mær dámdi eisini væl fólkið har. Og eg hugsaði: hatta má eg lesa! Eg las brævið. Eg ansaði beinan vegin eftir, at tann, sum hevði skrivað brævið, mátti vera málkenur. Teir ensku apostroffarnir vóru settir rætt. Og har uddi í fremmandorðum. Og har vóru pettir, sum vóru umsett úr enskum. Yvirhovur bendi brævið á eina tyduliga enska orientering. Og eg hugsaði: ikki eiti á flakakona! Meðan brævið forminum var hampiliga væl úr hondum greitt, var ødrvisi við inni- haldinum. Tað var týðiligt, skrivað av soleiðis í at brævið var einum menniskja á einum rættiliga lágum intelligens- stigi. Eg kom, meðan eg las brævið, at hugsa um royndir, sum hava verið gjørdar við apum. Tað vísir seg, at tað ber væl til at læra apur at stava, seta apostroffar rætt og seta komma. Men at hugsa, tað fáast tær ikki til, hvussu uppalarin so kýtir seg. Hetta brævið kundi verið skrivað av einari apu. Eini skúlaðari apu. Men hvussu bar hetta nú til? Ti meðan flakakonur ødrumegin ikki vanliga eru so målkønar, at tær duga at seta enskar fleirtalsapostroffar rætt, so vita vit hinumegin, at tær, hvat viti og skili við- víkir, eru minst líka so væl fyri sum øll onnur. Her ruggaði ikki alt rætt. Eg gjørdist forvitin. Eg vildi hava skil á hesum. Ødrumegin helt eg, sum menniskja, at tað var órætt- víst móti flakakonunum í Lorvík, at tær skuldu verða lagdar undir ikki at hava gonguvit. Men eftirsum eg eisini eri antropologur og zoologur, vaknaði hinvegin í sosialurin Síða 15 . at tað heldur man vera ÓLIÐ A BREKKU, sum farin er í ommusar sjal. mær eitt óslokkiligt forvitni eftir at siggja tann skapning, sum hevði >skrivað< hetta sjáldsama brævið, tað sama forvitnið, sum fyrr plagdi at vakna í mær, hvørja ferð eg sá okkurt sjáldsamt frábrigdi í natúrini, ein yvirvaksnan maðk, ein kryplaðan frosk ella eina køstaflugu, id var døkkari enn vant. Eg for nå at spyrja meg fyri. Eg spurdi i eystur. Eg spurdi i vestur. Nei, eingin visti, hvør flakakonan var Onkur kom vid gitingum men hjå einum objektivum visindamanni eru gitingar og hypotesur ikki nog mikið. Nú min vísindaligi áhugi var vaknaður, vildi eg vita, vita við vissu, hvor henda »flaka- konan« var og hvussu hon sá út. Nú bar so á ein dagin, at eg kom á tal við ein mann, ið var serfrødingur í orðalag. Sum kunnugt ber tað til, um tú kennir skrivingarlagið hjá einum menniskja, at rokna út, um viðkomandi hevur skrivað eina grein, sjálvt um einki navn ella dulnevni stendur undir. Ert tú nóg konur serfrødingur í orðalag, er próvforslan óreingilig. Vit vita soleiðis, at hverki Sir Francis Bacon ella Elisabeth tann Fyrsta, men William Shakespeare, hevur skrivað t.d. Othello ella Lear Kong, ikki tí at hevundurin hevur sett sítt navn undir hesar sjónleikirnar, men ti at stílur- in prógvar tað. Somuleiðis við >kvinnuher- seguni<. Serfroðingurin vísti t.d. á orðið >radisukommun- istur«. Bara eitt menniskja í Føroyum brúkar hetta orðið. Hetta orðið er eyðkenni fyri tað menniskjað. Somuleiðis vísti serfrødingurin á fre- kvensin av orðinum »ål- ment«. Bara eitt menniskja i Føroyum brúkar hetta orðið Um lapplendingurin varð fluttur suðureftir, hevði hann verið líka so lítið skapandi sum skrælingurin. Nei, flog- vitið og tey skapandi evnini eigur nettup ariarin Tá eg stríðist móti jødanum, stríði eg Harrans stríð Adolf Hitler 1924 F g ha i sjålvur sæd, at rønlendingar nærum hat a VU“ 5 tikið Skarv at kenna seg vælkomnar ímillum tykkara gagnist. seg heima í tí miljónum so ofta, í teimum samanset ingum og í ti serliga týdningi, sum tað var brúkt í >kvinnu- hersøguni« Eg komi nú til hjartað í hesi søguni. Eg noydist ti at neyvt so sum målbera sakliga og so gjørligt Vit, eg og serfrødingurin, stóðu og pråtadu uppi á einum heyggi nakað mitt í býnum. Har var heldur á- bært. Har gingu nakrir óvitar og spældu. Teir høvdu bygt sær smá hús. Nakrir høvdu kynt eitt lítið bál. Teir synt- ust at hava tað stuttligt. Eg stóð við andlitinum oman móti býnum. Serfrød- ingurin stóð yvirav mær. Eitt fitt petti oman fyri okkum meg so varliga minnisvarði av hugsi var ein einum gomlum kongi, eg. Sum vit standa og práta, peikar serfrødingurin niðan móti einum húsum beint om an fyri okkum og rópar Jamen, har fer hon jú, har fer lorvikskonan ' mær við og.. Eg vendi steðga á men nú må eg heldur og hugsa meg væl um, áðr enn eg sigi nakað, ti tann sjón, eg sá, var so sjáldsom, so ófatilig, ja so tvørturimoti ollum ti, eg sum zoologur, antropologur og serfrødingur i genetikk havi lært og higar- til trúð, at orð í grundini ikki eru nóg mikið til at lýsa hana Lat meg royna at síga frå ti, eg sá, so objektivt og so sakliga sum gjørligt. Tað var alt fyri eitt tydiligt, at fyri- brigdið, sum kom spåkandi út úr húsunum, ikki, vid teimum kriterium, vit hig- artil hava brúkt, kundi rokn- ast upp í mannaættina. Kort- ini vil eg ikki siga, at fyri- brigdið var ófitt. Satt at siga helt eg henda skapningin vera ikki sort dåmligan, nak- að sum ein eisini kann halda ein mannúlv vera fittan, so leingi, væl at merkja, hann er aftan fyri eitt ålitandi stik, The missing link ein hópur av tolerancu Í og sigur tú nú, at blámenn eisini eru farnir Ná, men væl revst, skal ein kenna ella eina leyvu vera tekkiliga, so leingi, væl at merkja, hon er í einum sterkum búri. Ja, tað sum í grundini beint tá mest kom mær í huga, vóru minniligar ferðir til Zoologisk Have, Tiergarten í Hamburg ella The Zoo í London. Í andlitskapi var hesin skapn- ingurin ikki sørt åtøkur hyen- uni. Hinvegin minti hann í høvudburdi og gongulag ikki sert um eina gorillu. Sum samvitskufullur og strangt objektivur = visindamadur haldi eg meg kortini róliga tora at skoyra uppi, at hesin skapningurin ikki var uttan eina káma líkheit við summar fjarar og ikki heilt fullførar greinir av homo sapiens. Eg haldi ikki, at eg sigi ov nógv, um eg fyri fyrst konstateri, at her mátti vera talan um ein mutant nakað miðskeiðis illum »the missing link« og pekingmannin. Men hetta var altso lor- vikskonan! Tað sømir seg ikki, serliga cki hjá einum visindamanni, at lata fjáltur rina vid seg ella sa ótta. Men ein er jú eisini eitt menniskja, og eg má við ganga, at eg lor upp aft ristast. Bilaði mær nakað? Var vitið farið at ridla med alla? Var hetta ein yvirsjón, ein dreymur úr kvartiertidini, ein hemingur úr onkrari fjar- ari fylogenetiskari blindgetu? Ég spurdi vinmann min eina ferð aftrat. Nei, okkara sansir sviku ikki. Okkara eygu sviku ikki. Hetta var lorvikskonan. Tað ber ikki til at flýggja undan veruleikanum, veri hann legin ella ikki, veri hann ófatiligur ella ikki, og eg noyðist nú, so treyðugt eg vil, at royna, so frægt eg dugi, at greiða gjøllari frá ti fyribrigdi, sum sást ganga fram við okkum. Tað fyrsta, eg hefti meg við, vóru hendurnar. Kanska ti at hesin likamsparturin var tann einasti á hesum skapn- inginum, ið av rettum kundi sigast at minna um homo sapiens. Hendurnar vóru ikki, sum ein annars kundi hugsað sær út frá heildar- myndini, labbar ella fitjur. Nei, hetta vóru hendur. Og her var nakað, sum fekk meg at undrast. Eg havi mangan sum ungur arbeitt á flaka-