leygardagur 7. januar 1978síða 7

AAA Nr. 1 — 7. januar 1978 sosialurin Síða 7 Bygdamenning er landsmenning Í dag: Zakarias Wang, studentaskúlalærari — Ynskja vit bygdamenn- ing, so noyðast vit at leggja haft á tað privata fyritaksemið, og t.d. nýta tað politiska valdið til at siga, at eitt virki skal lata arbeiðslen til fólk frá tí tey eru farin frá húsum um morgunin til tey eru heima aftur um kveldið. So hevði tað verið skjótt, at tað loysti seg betur at flyta veruna enn fólkið. Men sum er, verður hetta ikki gjert í okkara samfelag, og bygdamenning sæst sera lítið til, skrivar Zak- arias Wang m.a. í panel- greinini. Tað er rós uppiborið, at Sosialurin hevur tikið ein tátt upp um bygdamenn- ing í paneli sínum. Hetta er eitt mál av alrastersta áhuga fyri okkum, og er ikki sørt av altjóða orða- skifti um tað heldur. Eitt av teimum fremstu ritum, ið komin eru innan hetta orðaskifti er bókin hjá Ottar Brox, >Hvat hendir á bygd<, sum er komin á føroyskum. Hon viðger viðurskifti, sum minna so nógv um okkara, sum nakað útlendskt kann, tí hon er um fiskimenn og bendur heilt har norðuri í Noregi, og tann, sum hevur hug til at fáa hópin av tilfari til hetta orða- skifti kann fáa tað haðani. Tað, sum eyðkennir okkara land, er nevniliga at fólkið býr í bygdum. Hver bygdin hevur, síni serligu eyðkennir, sína serligu mentan og sítt ser- liga bygdamál. Alt hetta ger, at tey sum eru vaksin upp í eini av hesum bygd- unum helst av ellum ynskja at sleppa at búgva har. Hendan kenslan og hetta ynski er nakað, sum landsins myndugleikar eiga at stuðla á besta hátt, ti verður skipað so fyri, at fólk sleppa at gera so sum tey ynskja, so verða tey glað fyri at búgva í hesum landi, og álit er í teimum, tá tey tungu tekini skulu takast. Men hvat skal so gerast fyri at fólk sleppa at búgva har, ynskja? Fyrsta treytin er hon, at tey fáa eitt grund- stykki, har tey kunnu seta síni hús. Hvat gera lands- ins myndugleikar í so máta? Tað er syndarliga lítið. Tað skuldi verið ein sjálv- fylgja, at hver einasta kommuna í hvørjari ein- astu bygd hevði byggi- bugvin grundstykkir liggjandi, sum tann kundi fáa, sum ynskti át fara undir at byggja. Men so er ikki, og tað er ikki so frægt, at landsins mynd- ugleikar hava gjert eina lóg, sum sigur, at hetta er ein kommunal skylda. Kommunurnar hava skyl- du til at geva fólkum inni- vist, men hava ikki skyldu til so frægt sum at útvega teimum grundeki, sum kunnu betala tað, hetta kostar. At hetta er nakað, sum kostar nakað er púra greitt. Jorð fæst ikki fyri einki, og vegir, vatn og kloakkir kosta bæði peng- ar og arbeiði. Alt hetta skal betalast. Men sum er, stuðlar tað almenna jú húsabygging. Hetta verð- ur gjørt gjøgnum Húsa- lánsgrunnin. Men hesin stuðul frá tí almenna kem- ur jú aftaná at ell tey tungu tekini eru tikin, og er mestsum eitt slag av rentustudningi til tey dýru bankalánini. Hetta líkist ongum! sum tey Tað einasta rætta er jú, at lánið frá Husalåns- grunninum verður latið til tað byggibúnaða grund- stykkið, og at hetta lán er rentu- og avdráttarfritt tey fyrstu 5 árini. Hvat hevði hetta ikki lætt um meguleikarnar hjá ungum fólki til at fingið tak yvir hevdið! Tey flestu sum byggja hava spart nakað saman, og sluppu tey so undan at brúka allar pengarnar til grundeki, so kundu tey í staðin brúkt pengarnar til at keypt til- far fyri. Bar til at fáa hjálp frá vinum, skyldmonnum og grannum hevði tað ver- id løtuverk at fingið hópin av húsum. Hetta er nak- að, sum sjálvandi hevði havt mest avleiðingar í teimum smáu plássunum, men sjálvt í Havnini hevði tað verið ein Harrans lætti fyri tey ungu, um komm- unan hevði byggibúgvin grundstykkir, og um lánið frá Husalånsgrunninum varð latið til hetta stykkið heldur enn eftir at húsið var bygt. Av ti at ein slik lóggáva er av åhuga fyri øll tey ungu í landi okkara, skuldi tað ikki verið ser- liga trupult at fingið hana framda. Men tá ið fólk ikki set- ast í heimbygdini, so kann tað eisini vera av ti, at tað ikki ber til hjá teimum at búgva har og samstundis fáa eitt so frægt arbeiði, at tey kunnu liva av tí. Fyrsta treytin fyri at fólk sleppa at búgva har, sum tey ynskja er, at tey fáa eitt grundstykki. Tað skuldi verið ein sjálvfylgja, at hver einasta kommuna í hverjari einastu bygd hevði byggibúgvin grundstykkir liggjandi. Men so er ikki, og tað er ikki so frægt, at landsins myndugleikar hava gjørt eina lóg, sum sigur, at hetta er ein kommunal skylda, skrivar Zakarias Wang m.a. Myndin er frá út- stykkingini hjá Tórshavnar Kommunu á Konmansmýru I nøkrum førum ynskja fólk tó at seta búgv i eini bygd; tó at tey ikki kunnu fáa arbeiði har: Tey meta tað sjálvandi sum ein vans, at tey noyðast at fara burtur í eina aðra bygd at arbeiða, men fyri- munirnir av at búgva har heima eru so stórir, at teir vega upp í móti. Royndir aðrastaðni frá sýna, at tað ber til at fáa fólk til at fáa sær arbeiði so langt burt- uri, at tað tekur meir enn ein tíma at koma fram. Somu royndir benda eisini á, at hetta ikki er nakað, sum fólk fegnast um, og at tey nógv heldur enn at ferðast -langa leið fyri at fáa arbeiði vilja fáa arbeiði nærri heimbygdini. Hetta ber so aftur við sær, at um vit hava gjert tað lætt hjá fólki at sett búgv har sum tey sjálvi ynskja, so fer ynski at koma fram um at fáa ar- beiðspláss til vega í hesum bygdum. Í ødrum londum er ikki talan um at fáa arbeiðs- pláss, tí har er arbeiðs- loysi. Men tað er mangt sum bendir á, at vit í dag í Feroyum eru í eini tíðar- hverving, sum krevur, at fleiri fólk enn nakrantíð fyrr fara til verka. Her er serliga umskifti í fiski- skapi okkara av týdningi. Sum er hava vit nógv flakavirkir, og í seinastuni hevur tað verið rættuliga nógv at gjert á teimum. Men alt bendir á, at fram- tíðin fer at bera við sær, at nógv meir av fiski fer at koma upp á land hjá okk- um, og helst verður neyð- ugt at gera virkir alla- staðni har tað ber til at fáa fólk at arbeiða. Har er jú ein meguleiki at flyta fisk- in til fólkini heldur enn at flyta fólkini langa leið til tað stað, fiskurin verður landaður. Fyri tað einstaka flaka- virki er hetta ein sera dýr loysn, sum tað als ikki hevur ráð til. Ti verður neyðugt við eini serligari flutningsskipan, soleiðis at tað ikki verður hvert flakavirki sær, sum skal gjalda tað hetta kostar, men øll vit, sum fáa fyri- munirnar burtur úr at tað verður liviligt hjá fleiri fólkum á bygdunum. Hetta seinasta vísir jú hverjar trupulleikar bygdamenningarpolitikk- urin hevur at berjast í- móti. Skulu vit hyggja eftir, hvat ið loysir seg fyri virkini, so er tað greitt, at tað loysir seg at hava stór virkir og lata tey sum arbeiða sjálvi be- tala tað tað kostar at koma millum heim og ar- beiði. Skulu vit lata tey privatøkonomisku vinn- ingssjónarmiðini hava frítt at fara, so er bara at siga ellum slíkum poli- tikki farvæl. Men ynskja vit bygdamenning, so noyðast vit at leggja haft á tað privata fyritaksemið og t.d. nýta tað politiska valdið til at siga, at eitt virki skal lata arbeidsløn til fólk frá tí tey eru farin frá húsum um morgunin til tey eru heima aftur um kveldið. So hevði tað verið skjótt, at tað loysti seg betur at flyta veruna enn fólkið. Men sum er verður hetta ikki gjørt í okkara samfelag, og bygdamenn- ing sæst sera lítið til. Úrslitið av tí vantandi bygdamenningarpolitikki- num er so tað, at ein hóp- ur av okkara uppvaksandi ættarliði fer úr heimbygd- unum og í mongum førum av landinum. Nøkur royna tó at fáa sær eitt steði í onkrari av teimum størru bygdunum — serliga í Havnini og har á leið — men har sum arbeiði er at fáa er ikki meguligt at fáa eitt stað at búgva i. Teir sum verða valdir í bý- og bygdaráð fyri at hjálpa fólki og loysa trupulleikar hjá teimum, gera einki við hetta mál, so skjótt teir eru komnir innum. Hetta ferir við sær, at tverleik- arnir hjá teimum, sum vilja seta búgv her á landi eru størri enn nakrantið, og tað er heldur at undrast yvir, at tey ikki eru fleiri, sum gevast og fara av- stað. Tann vantandi bygda- menningarpolitikkurin visir seg soleidis i ti, at politikarar okkara ikki vilja åleggja kommunu- num altiå at hava tøk grundstykkir, teir vilja ikki hava at húsaláns- grunnurin skal hjålpa, har sum hjålp munar mest, teir vilja heldur hava, at folk skulu flyta til avreid- ingasteð enn at fiskur verdur fluttur til virkir i bygdunum. Avleiðingar- nar eru sera sjónskar. Fólk trunkast saman í teimum sterru plássu- num, og har verður eftir- spurningurin eftir grund- stykkjum so størur,- at ikki eingong tey, sum eru uppvaksin har, kunnu fáa so frægt, at tey kunnu seta eini hús upp. Eins væl og bygda- menning er landsmenn- ing, so er vantandi vilji til at reka ein bygdamenn- ingarpolitikk ing landsoyð- Zakarias Wang