leygardagur 27. mai 1978síða 8

Síða 8 sosialurin Nr. 40 — 27. mai 1978 Skemtigarðarnir í San Francisko Gud hevur givið monnum eina heila jerð fulla av ellum góðum, og um onk- ur er hungrandi ella klæd- naleysur á hesi guds jorð tá er tað vist, at ikki er tað skaparans skyld. Henda jørd sum vit liva á er full- komin; her er alt. Tann sum hungrar og er klæd- naleysur í hesum heimi av gudsgávum, hann slær á útrættu hond gevarans. Slíkt er ræðuligt brots- verk. Tað er meguligt at rættvisgera oll brotsverk uttan tað at standa terv- andi frammanfyri gevara- num av ellum góðum. Hver kann frumsyndin í hesum jarðarlívi vera, um ikki hon at standa hungr- aður frammanfyri ti gudi sum hevur givid okkum breyðið. Maður sum sveltar brýtur niður mest stórsligna handverk guds. Armóðin er hevuðsbrots- verk mannaættarinnar, og um deyðarevsing móti nekrum mansbarni kundi verið rættvisgjørd, tá áttu teir spottarar av guds handverki, sum vága sær at tola trot á hesi yvirflóðs ríku jerð, fyrstir at verið hongdir og skotnir. Tá monnum er bannað herja og ræna alt sum er fyri hond. Í einum sam- felagi har nøkur eru neyð- stødd, har sita tjóvar við valdinum, ránsmenn og drápsmenn. Hinvegin er ongin hægri rættur til enn rætturin hjá hungraðum og klædnaleysum monn- um. Gud hevur givið okk- um hesa jerð, vinir mínir! Hon er tykkara frá sjónar- ringi til annan. Verið ikki smæðin. Gerið so væl. Teir sum krógva lívsins rikidømi fyri tykkum og banna tykkum at útnytta keldur jarðarinnar, tað eru figgindar guds og tykk- ara, og tit hava i grundini heilaga skyldu til at tyna teir frá ásjón jarðarinnar. Teir eru svellir í líkami menniskjasamfelagsins. Teirra vegna eru bern tykkara blóðleys og merg- sogin. Teir hava skrætt breyðið úr munninum á bernum okkara og rænt seinastu skjúrturnar av lasafarnu foreldrum okk- ara, og nú umhugsa teir, hvussu teir skulu fáa kriggj í gongd fyri at sleppa at drepa okkum. Tá nakrir fyrst hava verið so djarvir at »eiga« vid logum og rætti ognir eftir Halldór Kiljan Laxness monnum, tá ber ikki til at fullfora rættvisid uttan við ráni; hin ognarleysi livir undir náði brotsman- na, yvirgangsmanna og rånsmanna og har fæst ongin sigur vid góðum. Ognarleysir eiga at fara í flokkum og ræna alt sum teimum vantar, og gevast ikki við hesum ránum fyrr enn teir hava stovnsett sítt egna ríki við fastari skipan. Onki annað full- komið rættvisi er til uttan tað, at tey fátæku og fá- vitandi útvega sær teir lutir, sum skulu til, so at tey mennast — tí til hvenn eru nyttukeldur jarðarinnar? Eru tær ikki til fyri menniskjuni? Er breyð ikki til fyri breyð- leys, fiskur fyri fiskaleys? Eru peningar ikki til fyri peningaleys, hús fyri hús- vill, og útbúgving fyri út- búgvingarleys? Fyri hvenn eru skartgripir, matargoymslur og ríki- dømi til, um ikki fyri fólk- ið? Og hvat eigur rikidømi at brúkast til, um ikki til frama fyri fólkið, vanliga mannin, sum skapt hevur rikidømid við hondum sín- um? Nú eru mong tíggjutús- hungrað kloddafyl lógu í hundraðatali í skemti- garðinum í morgun um tað mundið tá fyrstu sól- argeislarnir fóru at upp- lýsa kalifornisku fjøllini. Hesi arbeiðsleysu bjarga sær gjøgnum lívið við skitnum hundamati frá vælgerdarfeløgum, og tey sum ikki halda tað vera nóg gott at liggja úti í skemtigerðunum kunnu fara oman í stóru høllina hjá miðnáttartrúboðaru- num, har sum fólkið er boðið at sova á skordýr- um, meðan himmiríkið verður prædikað uppiyvir teimum. Hví liggja tey her, verst fyrikomin av ellum dýr- um? Hvussu kann tað bera til, at tey ikki sleppa at arbeiða fyri breyð sítt og vera menniskju? Hví blaka vælgerðarfelog ogn- arvaldsins hundamat fyri tey í staðin fyri at loyva teimum at arbeiða fyri breyð sitt? Man náttúran kanska vera givin at út- vega ráevni ella Gud hild- in uppat at skapa? Nei, ognarvaldsránsmenninir hava »lagt trolararnar fyri teym við havnarbakkan« ti teir fáa ikki nóg stóran vinning burtur úr fram- leiðsluni hjá trælunum í Hesin býur er fullur av ríkidomi. Bankarnir skína av bronsu og marmara eins og fornar kirkjur. Fyri tað sum ein lýsing við lygn á Marknaðarget- uni kostar, kundi fólk livað. Alt landið rundan- um er fult av rikidømi. Tó koma higar í meðal eitt túsund av tómhentum ar- beiðsleysum upp á hvenn miljonér. Kalifornia — her sum hópur av milliónum kundi livad, er enn so at siga óbygt land. Og her liggja hungrað menniskju eins og húsbóndaleysir utiløguhundar, í staðin fyri at fara saman í flokk- um og taka tað, sum Gud hevur givið teimum, jerð- ina — ella lata seg skjóta. Náttúran arbeiðir stød- ugt og veitir alla tíðina tilfar til virknar manna- hendur. Arbeiðsloysi er eitt uppfinnilsi hjá ognar- valdinum. Um staturin hjá verkamonnum hevði havt raksturin av fram- leiðslutólunum um hendi, so mundi ongantið verið arbeiðsloysi, harafturi- móti hevði stødugt verið arbeitt og framleitt fyri at fullnekta tervin, í staðin fyri sum nú: bert fyri vinning. Og tá hevði aldri oll viðurkenna tað uttan ognarvaldsránsmenninir og muturtænarar teirra, lygivætta-blaðmenninir. Kollveltingin í Russlandi er eitt dømi um at hesin sannleiki verður fluttur úr vísindum mannavina til meðvit vanliga fólksins, gløggir menn nýkomnir úr Russlandi = siga mær nevniliga at kollveltingin har yviri enn ikki hevur gjort seg eins mikið gald- andi sum fullgering av bú- skaparligu visindaskipan kommunismunnar, sum hon hevur verid veking av fólkinum, hesum hálvt annað hundrað miljónu- num í heimsins stersta ríki, til vitan um at øll menniskju eru eitt og at alt er teirra. Av kraftini í hesum grundleggjandi sannleika, sum skapanar- verkið sýnir eina og aleina við tilveru síni, er ein heil tjóð vaknað til dáð, og tey tíggju árini, sum gingin eru síðan hesin sannleiki sessaðist í hásæti er meir av vælsignilsi komið russ- iska fólkinum til góðar enn áður í heili tiggju tús- und ár. Tað hevur sært meg í bróstið at gerast kunnug- ur við tann tervin á fel- at útvinna nyttukeldur hjá breyðleysum, íbúðar- und arbeiðsleys í San jarðarinnar tá eiga menn leysum, klædnaleysum og Francisco og %: .gurs- at savnast í hópum og útbúgvingarleysum. deyðin í durunum. Gor- Eins og so mangur starvsfelagi, brúkti heimsgitni rithøv- undurin Halldór K. Laxness stóran part av ungu døgum sínum til at leita sær fótafesti í tilveruni, skipa sær lívsá- skoðan og heimsmynd. Henda leitan eftir „sær sjålvum« og meining í tilveruni førdi Halldór 21 ára gamlan inn i katólska trúgv. Í 1923 fór hann sostatt í klostur í Luxem- bourg og lat seg doypa eftir katólskum siði. Tað hálva árið sum hann dvaldist í klostri byrjaði hann at skriva stóra heimspekiliga verkið >Vevarin mikli frá Kashmir,“ og sjálvur sigur hann, at tá verkið var liðugt í 1925, hevði hann skrivað seg burtur frá kristnari trúgv uttan at vita av tí sjálvur. Óvist er um hetta er heilt satt, tí nógv sum hann seinni hevur skrivað ber merki av trúarlig- um uppfatanum av fyribrigdum. Í seinna parti av 1920'unum byrjaði kapitalistiska krepp- an at herja heimin, henda kreppa, sum gjørdist høvudsat- voldin til fasismuna og seinna veraldarbardaga. Í kreppu- árunum 1927—29 dvaldist Halldór í landi »Guds« og »Frælsisins,« og tað sum hann upplivdi har, opnaði eygu hansara úteftir móti samfelagnum og teim viðurskiftum fólk liva undir; hetta fekk honum sosialistiskar áskoðan- ir. Ikki, sum hann undirstrikar, við at lesa sosialistisk frødirit, men av at síggja fyri sær soltin arbeiðsleys í amerikanskum skemtigørdum, gjørdist hann sosialistur. Hann skrivar: »…eg skilji ikki, hvussu nakað menniskja við vanligum skili kann gerast kunnugt við harðrenda amerikanska samfelagið við egnum eygum gðrvísi enn at gerast sosial- istur. ...henda barnsliga tjóð... er hildin i sovorðnum låt- urligum politiskum óviti, at slíkt bølamyrkur finst ikki á jørdini uttan í mest avbyrgdu økjunum í Mið-Afrika og fjallabygdum í Indialandi.« verið neyð. Hetta er í heil- lotuni. um prógvað visindaliga cg Sigast kann, at høvundurin gjørdist humanistur (man- navinur) gjøgnum kristna livsåskodan, og sosialistur gjøgnum humanismuna. Í 1927 skrivar hann í einum blaði, at »fagrasti kristindómur á okkara døgum er at gera koll- velting.« Henda broyting og stig hennara hevur sett sær spor í verkum hansara seinni. Eldhugurin fyri samfelags- viðurskiftum verður blandaður við trá eftir heimspeki- ligari kjølfestu, og hesin samruni gevur skaldskapi hans- ara ta vídd, hædd og dýpd, sum annars er sjáldsamt í politiskum skaldaverkum. Her kunnu nevnast verk sum »Atomstødin,« „Sjálfstætt fólka og »Salka valka« (sum vit av ókendum orsøkum bert eiga ta »6politisku« fyrru helvtina av å føroyskum måli). Greinin »Skemtigardarnir i San Francisko« gevur eina mynd av avgerandi tidarbili i broyting høvundans. Greinin er skrivad i USA i 1928, og stendur i savninum »Albydu- békin,« sum kom út um tað mundi. Í sínum harðrenda stili lýsir hon tað vaml, hin politiskt nyføddi høvundurin fær fyri kapitalismuni, samstundis við teirri vón, hann ber um sosialistisku royndirnar í Sovjetsamveldinum, sum hann tó gjørdist avgjørt vónbrotin av seinni. Greinin er ein samruni av guðstrúgv og bitrum harðrendum atfinning- um. 17 ár seinni, í 1945, skrivar Halldór um greinina: „..tíðir- nar eru broyttar; tónin í skriving sosialista um 1930-mund- ið var vanliga heldur enn ikki militantur, ti tá hevði stríðið víða um ein forsmakk av kollvelting; nú er siður at taka hóvligari til máls og velja mjúkari orð, tí sosialisman er nú blivin sterkasta megi í heiminum. Veraldarbardagin, sum nú hevur verið førdur móti fasismuni, kann á ein hátt sammetast við eina heimskollvelting…« agsanda, sum ræður mill- um amerikanskar fæloys- EET EET