leygardagur 8. juli 1978síða 3

Nr. 51 — 8. juli 1978 sosialurin Hugl Tað er Jóansekunátt i Vági. Vit hava júst verið til = midnåttarbål, har »heksin« varð brend. Sam- koman er nú liðug, fólk leitað aðrar vegir, bálið er við at brenna niður, og eg havi leitað mær niðan undir Toftadunga, á fyrr- verandi stóra fiskaplássi har. Sum óviti minnist eg klippfiskin liggja so hvít- an og skyggja her, frá bardagaárunum, tá vit hevdu eingilskt hervald, minnist eg herdeildirnar hava venjingar her á plássinum. Nú er alt tað farið, tað er sega í orðsins rætta týdningi. Tá eina- ferð sega skal skrivast, um hálvthundrað — um hundrað ár, tá eru hetta veruliga tættir, sum mar- kera seg í henni, bæði klippfiskur og eingilskt hervald. Men nú er friður her. Hetta er friðaður blettur, halgaður minninum um teir, sum hiðani úr bygd- ini tey seinastu tvey- hundrað árini lívlótust á sjógvi og í bakka. Her er listarligi minnisvarðin, til- evnaður av Frithjof Joen- sen, og pláturnar við øll- um nevnunum. Og nøvn- ini tala. Sum tikið verður til í einum sangi: Der kommer deres vandringstog fra sindets dyb tilbage, og taler deres tavse sprog om gamle, svundne dage. Tú ert i eðrum heimi. Tað er eins og tíðin ikki er meir, kvirran sjóar í oyr- um tínum, og tú hevur varhugan av tí tjaldi, sum er millum lívið og ævin- leikan. Og so fara tankar- nir at sveima, og hví ikki lata teir tað. Har er nú bálið. Á huga- verd er sega tess her í Norðanlondum. Sum so mangar aðrar traditiónir, traditiónir sum vit í kristnari tíð vilja kalla vakrar, so hevur bálið tó sín uppruna í heidnari tíð, tá tað var ein týdningar- mikil liður í gudsdyrkan forfedra okkara. — Nú trúgva vit ikki longur uppá bálið, men vit frøast tó hverja ferð tað verður tendrað, ti tað setir sin serliga dám á eina letu. Men hví brenna vit so jóansekubál, og hví halda vit Jóanseku? Hesin dag- urin, 24. juni, er dagur Jo- hannes doyparans. Saman við kristnini komu eisini messurnar og halgimenni- veitslurnar til Norðanlond. Hesar halgimenniveitslur vórðu eisini kallaðar vek- ur, t.d. Jóanseka, Ólav- seka, tí siður var at vakja og stuttleika sær við dansi og spæli náttina áðrenn henda dag. Tann siðurin vit hava í dag, at brenna bál á Jóan- seku, stavar frá heidnari tíð. Í teirri tíðini var, har vit nú halda Jóanseku, hildin ein sólveitsla, og bál varð brent. — Fólk hevdu eina sterka trúgv á tann lívgandi mátt, sum var í bálinum og á teirri vernd, sum bálið var móti trellum og vættrum. Eis- ini gav eldurin hita og grødi8. Í Danmark var siður hjá bóndanum tann, um várið at fara út á akur- in og hagani, av eini høvd í lendinum, at renna eitt vognhjól | umvavt við hálmi, sum eldur var sett- uri, avstað. So langt sum hjóli rann logandi, skuldi akurin verða signaður við greði. Bálferðin var eisini sein- asti heiðurin, ið sýndur varð hevdinga ella mæt- um manni, ið doyði. Nið- urskrivað er frágreiðing frá tilburði á Volga ár 960, har Norðbúgvar, helst svi- ar, vóru á vikingaferð. Hevdingi doyði, og varð tá stásiliga skip hansara drigið á land, skipað varð fyri bálferð, har hevdingin varð brendur á skipinum saman við trælkvinnu, og skemtiliga sigur søgan okkum, at aftaná bálið varð hildið ógvusligt ervi, har menn drukku í fýra dagar. Men eldurin fylgdi eis- ini forfedrum okkara tá teir, aftaná ár 900 fóru landnámsferðir, umframt til oyggjabólkarnar norð- an og vestan fyri Skotland og Feroyar, eisini og ser- liga til Ísland og Gren- land, har Eysturbygdin og Vesturbygdin vórðu grundaðar og líka til Vin- lands, hesar ferðir sum komu í lag, bæði tí tað gjørdist ov trongligt á Vestlandinum í Noregi, og eisini tí at har var eitt skrýmsl við at koma und- an kavi, sum ikki hugaði fribornum monnum: tað vaksandi kongsvaldi. Tá land skuldi nemast á hesum ferðum, var siður tann at tveita í havið hásætissúlurnar, sum vóru havdar við heimanífrá. Í hesum súlum búðu teir góðu vættrar, ið vart hevdu heimið, hagani far- ið varð, og har hesar súlur róku upp, fóru menn so á land. So var siður, at bál varð tendrað meðan sól var í eystri og gingið varð til sól var í vestri, og bál vórðu tendrað á leiðini. Tað seki, sum hevdingi rokk at ganga um hetta tíðarskeið, kundi hann ognað sær. Okið var so- statt gyrt av bálum, og í teimum árunum brunnu bálini tett bæði í Íslandi og Grenlandi. Nú sveimaði eg nakað langt út um landamark, eg vendi aftur til blettin, har eg nú standi, aftur í tíðina sum nú er, og eg komi at hugsa um okkum sjålvi, mannfjøldina sum skemtast her i kvøld. — Hvagar stevna vit? Kenna vit longur lívið? »Livid, dýra undur<, sum eitt av okkara skaldum so vakurt tekur til. Vist er tað dýra- bart, men at vit ikki long- ur kenna tey okkum í- bygdu evni, ikki longur kenna avbjóðingina í øll- um tí vakra, ti sublima, ið uttan um okkum er, i bók- mentum, tónleiki og list, at sálin ongan resonans- botn hevur longur, sum fær streingir til at darra, alt hetta er, um ikki júst veruleiki, tó so tætt við at vera tað, at vit áttu at sæð vandan í tí. Alt gott um tær gener- ellu stýrisskipanir vit hava í vesturheimi í dag. Tær hava, m.a., skapa stóra sosiala trygd, hana vilja vit ikki vera fyri utt- an, men við ellum hesum er eisini, at kalla, spent eitt trygdarnet út undir samfelagsborgaran. — Tað kann aldrin berast so á, at galið gongur, ábyrgdin er tikin frá tí einstaka, okk- um nýtist illa nokk at hugsa longur. Alt okkum tervar, eisini at stytta um tær longu fríleturnar, tað keypa vit. Í besta »surf- riding« stíli riða vit fram á flóðaldu vælferðarsamfel- agsins. Teir andiligu og mentunarligu akrarnir, har einki verður taðað, ikki at tala um, at brotið verður upp úr nýggjum, hesir akrar vantrivnast og menniskja, av náttúruni borið sjálvsteðugt hugs- andi, við einum viti sum røkkur langt, og vid ein- um ríkt nuanceraðum sål- ar- og kenslulivi, tað stirn- ar í hesi andiligu oyðuni. Vit verða herjað av eini sótt, ið vil drepa sólina, og eg havi tað trúgv á mini meðmenniskju, at vit tó eru greið yvir hesa sótt- ina, men hon ger lívið lætt, ongar fløkjur, og vit megna tí einki at gera við hana, tað er heilt einfalt materialisman. Eftri forn- um siði, ti siði sum ráddi, áðrenn >hvíti Krist< vann á Oðin og Tór her í Norð- anlondum, eru vit farin at blóta og bera gávur fram, tó ikki til teir báðar áður nevndu, so »heidin« eru vit ikki, men til Mammon, og gávurnar eru tær, sum eitt skald nevnir: »tad sum i hjørtunum vellir, og sum í lotinum leiftrar«. Mær ennur i huga ein ferðafrágreiðing, eg eina ferð las, skrivað av tí kenda enska rithevunda- num A. J. Cronin. Hann var í Rom, og á ferð gjøgnum byin kom hann ein dagin til ein fåtækslig- an byarpart og før inn i eina lítla kirkju, ið lå mest sum butturgoymd millum húsini har. Hann bleiv skjótt greiður yvir, at hetta var Quo-Vadis kirkj- an, bygd á tí staði har Pætur apostul, ið flýddi frá Rom og ræðuligu týn- ing Heródesar av teimum kristnu, sambært legend- una metti Jesusi, ið var á veg móti býnum. Pætur spyr tå Jesus: »Quo vadis, Domine?« »hvar fer tú, {arri?< Hvat Jesus svar- ar, vita vit. Men, sigur Cronin, hesin spurningur- in er líka brennandi í dag. hann kann allari mannaættini: HVAGAR stevna vit nú? Hava vit gloymt, at tað finnist eitt andans ríki, veri hetta ríki seg so átrúnarligt ella intellektuelt? Vit spyrja ikki longur eftir, hvat ætl- anin er við lívinum. Vit streva bert eftir at vinna materielt rikidømi. Tad tykist vera so, at dansurin um gullkálvin verður tráddur alt villari og villari. Tungt, andiligt arbeiði liggur ikki til eina mannaætt, hvers lív er gjørt lætt av tekniskum framburði og sosialum skipanum. Vit hava um- prioriterað ognir okkara stillast Síða 3 Oansøkunått Tær andaligu eru fyri størari virdisminking, tad lenar seg væl betur at gera iløgur i tær materi- ellu ognirnar. Tann kendi danski gud- freðingurin og heimsspek- ingurin Seren Kierkegaard sá í síni tíð, ikki bert sá men segði tað so týðuliga, at tað ikki var til at mis- skilja, at menniskja onga lívsáskoðan hevði longur, ikki tað sum skilst við veruliga livsåskodan: nevniliga eina persónliga steðutakan út frá egnum metingum, til teir djúp- astu og mest avgerandi spurningarnar í mannaliv- inum. Kristindómurin var heilt avlagadur og tillag- aður ti livi sum her skuldi livast, umframt fyri Gudi, so eisini fyri Mammon. Kierkegaard er uppbyggiligur Hann vísir so beinraki á eina aðra sótt, sum fer um framkomna heimin í Í einari nútíðar termino- logi kalla vit tað dupult moral. Kierkegaard nýtti orð sum »hykleri«, »fari- sæisme« og »officiel kris- tendom«. At hann fyrst legði eftir sínum egnu starvsbreðrum, prestu- num, kann tykjast eitt líka so stórt paradoks, sum tað paradoksið hann segði gudstrúnna vera, ti vitan og skil kunnu ikki styðja tær bibilsku frá- greiðingarnar. Mannaætt- in hevur gjøgnum tidirnar linna meir og meir um tey krev kristindómurin still- ar, og nú boða vit hetta sum tann veruliga kristin- dómin, ið skal eitast at samsvara ti, sum í Halgu- bók stendur. So nógv kravdi Kierke- gaard, so nógva ábyrgd legði hann á tann ein- staka. at tað vóru teir sum hildu, at tað byggjast skuldi á, ikki var kristnari grund annars lesnaður dag SKai stødi, sum at finna å Eg vendi í tonkunum aftur til staði her. Her í Toftum doyði fyri um 150 1832, ein árum síðani, í merkismaður, Jákup í Toftum, Rádni bóndi kali- adur, ein av ættfedrum mínum, sum saman við svági sínum, Per bónda í Gjerðum, og Nólsoyar Pálli, bygdi Royndina Fríðu. Í teimum ringu ár- unum beint eftir ár 1800, tå kriggj herjaði á ti euro- peiska meginlandinum, har tann litli korsikanarin Napoleon var undan- gongumaður, tá ferdu teir við Royndini Fríðu mang- an kornfarmin til Feroya. Páll var maður, sum við sál og huga arbeiddi fyri at fáa foroyingum frian handil, og illa mundi tað dáma Handilskamarinum í Keypmannahavn, at Páll Framhald á síðu 11