leygardagur 26. august 1978síða 8

Síða 8 sosialurin Nr. 63 — 26. august 1978 Magnus Dam Jacobsen til áminningar Hvussu skjótt eitt menn- iskja við íbygdum gávum búnast til listarmann — hetta er ein spurningur um gróðrarlíkindi. Tað er ikki nóg mikið hjá einum yrkjara ella rithevundi at hava gávur. Tað krevst eisini, at onkur veit av hesum gávunum og kann geva teimum tann stuðul, tær hava brúk fyri og ta eggjan, tær hava uppibor- ið. Eisini eftir at rithev- undurin er komin fyri seg, er tað umráðandi, at hann ikki skrivar út í tóman heim, men at onkur svarar hansara avbjóðingum, at hann virkar í einum sam- felag. sum er so stimbr- andi og á einum so hegum andaligum stigi, at hann stødugt kann veksa og koma víðari. Tá i3 Magnus Dam Jac- obsen fyri umleið fýra ár- um síðani legði frá landi sum føroyskur rithevund- ur, var tað týðiligt, at her komu gávur til sjóndar, sum leingi, alt ov leingi, hevdu verið krógvaðar. Tað var greitt, at hevði hann livað í einum landi, har tað at skriva var ein meira sjálvsagdur partur av gerandisdegnum enn her hjá okkum, har tann andaligi sjónarringurin var rúmari, kvalitetskrev- ini hægri og tað listarliga miljeið meira eggjandi enn í Feroyum, hevði langt síðan verið brostið fyri nev hjá honum. Tað var samstundis greitt, Magn- us visti av hesum og ætl- aði at taka tað aftur, sum so leingi hevði verið ó- gjørt, ti at umsteðurnar høvdu tarnað honum. Tey fýra árini, hann virkaði sum rithevundur, arbeiddi hann í einum tempo og við einum eldhuga og einum nærlagni, sum eru ókend her um leiðir. Hann skriv- aði tvær bekur, sum báðar verða standandi í feroysk- um bókmentum. Hann gav út tvey yrkingasevn, eitt eftir pápa sín, eitt eftir seg sjálvan. Hann skrivaði eitt ótal av ítriv- um og hugleiðingum. hevði í hvussu var fýra bøkur í umbúna — tvær av teimum vóru at kalla lidnar og skuldu koma út um stutta tíð. Hann var á tremur av hugskotum og uppskotum til blaðútgávu og bókaútgávu. Og hann gjerdi tað bragd, sum eingin feroyingur hevur gjert honum eftir, einsa- mallur og uttan hjálp at skapa sítt egna forlag, eitt forlag, sum bar seg. Hó- ast Magnus ikki var kom- in í hæddina sum rithev- undur — og hetta er sjálv- andi ikki ein atfinning at tí, hann hevur skrivað, tað eg meini, er at hann í framtíðini fór at skapa nakað uppaftur betri — er eingin ivi um, at hann, við teimum báðum bókunum, hann hevur skrivað, hevur skapt sær ein varða í fer- oyskum bókmentum og peikað á eina nýggja sýn í feroyskum bókmenta- ligum virki. Tað eru triggjar orsekir til hetta. Lat okkum taka hev- uðsorsekina fyrst. Magn- us var erligasta menn- iskja, sum hevur skrivað á føroyskum. Hann fortaldi í sínum bókum og brøvum um seg sjálvan, sínar egnu royndir, sínar sigrar, sínar ósigrar. Tað mesta av tí, ið higartil hevur verið skrivað á foroyskum, kemur undir tað, vit kalla sosialrealismu. Høvund- urin greiðir frå ti, hann sær rundan um seg, men ansar væl eftir at avdúka sum minst um seg sjálv- an. Magnus tók gekka- skortin av sær sjálvum. Bókmentaliga var hetta ein nyskapan við lit. Men tað er ikki alt. Fá fólk eru so ovbyrjað av neurosum sum føroyingar, og fá fólk eru so trek at viðganga hetta sum feroyingar Magnus skar hol á henda svullin. Tað var tanka- vekjandi at lesa hansara BROT ÚR DAGBOK. Tað, sum fekk ein at hugsa, var ikki bara brot- ini sjålvi, ta3 var meira kontrasturin millum brot- ini og hitt, sum stóð i blødunum. Ødrumegin lesa vit hesi »brotini úr dagbók<, full av gleði, eldhuga, vreiði, álopum, viðhvert djúpum, við- hvert grunnum hugleið- ingum, altíð við navni undir. Hinumegin standa hesi undarliga ússaligu lesarabrevini, har fólk liggja væl vard aftan fyri barrikadur av dulnevnum og senda eitraðar pílar eft- ir navngivnum menniskj- um. Lesarabrevini hjá Magnusi settu eitt av okkara tjóðareyðkennum — tað bangna, lúnska, ónda huldumannalyndið — í relieff. Onnur orsøkin er stil- istisk. Tað eydnaðist Magnusi at skapa eitt eyð- kent, livandi skrivingar- lag — beint frameftir, í stødum staccato-kent, 6- heft av krøvum frå pe- dantum og puristum, ein spegilsmynd av hansara egna sjåldsama konversa- tionshegni. Við tað at hann samstundis altid skrivaði tað, hann meinti, og læt kenslurnar fara av- stað við sær, fekk hansara skriving ein kvalitet, sum er heilt sjáldsamur: hann gjørdi tað bragd alt fyri eitt at fáa kontakt við les- aran. At lesa eitt blað við eini hugleiðing av Magn- usi í, var nakað sum at koma til eina veitslu, har tú — millum øll hesi fólk- ini, sum hver ansar væl eftir at spæla sín keðiliga sjónleik til lítar — knapp- liga metir einum menn- iskja, sum er opið, vísir sína sorg og sína gleði. Tú brellaðist eftir greinum hjá Magnusi, og hugurin til at lesa tær minkaði ikki fyri tað, um tú ikki hevði áhuga fyri evninum, hann vidgjørdi. Tú las altíð hansara greinir fyrst, líka- sum tú altíð í donskum blødum fyrst lesur grein- irnar hjá Ebbe Reich Kløvedal ella Dan Turéll. Magnus skapti sær hó- ast ringar umstødur eitt navn sum rithevundur. Tað er ti eingin ivi um, at hann — og hetta er tann triðja orsekin — hevur givið teimum, sum av ringum umsteðum eru tarnað ella seinkað í at realisera seg: sjálv sum listarfólk, vón og treysti. Magnus hevði ikki — sum fleiri av okkum, ið fáast við at skriva — gingið í studentaskúla ella tikið nakað akademiskt prógv. Tað er eingin ivi um, at ein dygg útbúgving bara kann vera ein fyrimunur hjá teimum, ið ætla sær at skriva ella yrkja (at hon viðhvert tarnar skapandi evnum er ein annar spurn- ingur, sum ikki skal við- gerast her). Tað hevði eydnast Magnusi, hóast hann ikki hevði fingið ta skúlagongd, sum hann innast inni alla tíðina hevur longst eftir, at vinna sær tann kunn- leika, sum ikki bara er ein stuðul, men er neyðugur hjá einum rithøvundi. Hann las, lurtaði og eyg- leiddi. Hann skapti sær sín egna skúla, sítt egna universitet. Tú hevði var- hugan av, at tann lær- dómur — skaldskapur, tónleikur, bókmentir — sum hann ognaði sær, fall sum regn á tystan be. Hann er eitt fyridømi hjá ellum útbúgvingarligum bytisbørnum. Ein kemur í hesum viðfangi at hugsa um svenska høvundin Ell- en Key, sum í sínum bjartskygdu hugleiðing- um tað, hon kallaði »sjålens evolution<, sam- anbar mannahugin vid eitt nám, sum verður djúpari, tá tú grevur i ti. Tað er aldrin ov seint at læra, at leggja heimin undir seg, at ogna sær kunnleika til allar heimsins yrkjarar, komponistar og heim- spekingar. At hugurin hjá Magn- usi til at læra og lesa ikki var sprottin úr leysum lofti, men hevði samband við, at hann kom úr einum heimi við stórum ansi fyri tónleiki og bókmentum, kann ikki undirstrikast ov týðiliga. Eg kom at kenna Magnus Dam Jacobsen í 1974, tá eg sum ein av blaðstjórunum á Oyggja- skeggja var við til at seta nekur av hansara BROT- UM ÚR DAGBOK upp. Hann stakk ofta inn á gólvið í ti føroyska hús- inum um hesa tíðina, og hann var altid inspirerandi at fåa at vitja. At hann samstundis ferdi eitt djarvt stríð ímóti, sum tað tyktist, íbygdum sálarlig- um konfliktum, vistu vit, hóast eingin grunaði ella skilti, hvussu hart hetta stríðið var. Tvey ár seinni, i 1976, kom eg at hava eitt nærri samarbeiði við Magnus enn kanska nakar annar skrivandi feroying- ur. Hetta komst av, at Magnus um heystið 1976 skeyt upp, at vit skuldu fara undir at skipa fyri eini anthologi eftir Rikard Long, at savna saman og geva út tað besta av tí, sum Rikard Long hevur skrivað, yrkt og umsett. Eg skuldi gera savningar- og úrvalsarbeiðið, og Magnus skuldi hava prent, uppseting, og myndaúrval um hendur. Uppskotið var, eftir min- um tykki, líka so genialt sum tað var sjálvsagt. Vit fóru til verka og vóru næstan lidnir, nú Magnus so knappliga andaðist. Vit hevdu avtalað ikki at skriva nakað í blødunum um hetta, men eg haldi, tað er beint at nevna tað nú. At ein vinskapur kom í lag okkara millum, sum ikki var minni, tí at hann var kyknaður upp spaku- liga, og hevði hildið hóast meira enn eina ósemju, var ikki tað ringasta úr- slitið av hesum samar- beiðinum. Lat meg leggja aftrat, at Magnusar sjáld- sama lay-out- og uppset- ingarhegni kom allarbest til sjóndar í arbeiðinum við hesi bókini. Hansara evni til at velja teknarar og illustratorar og til, kvikur sum eitt snarljós, at síggja, hvussu ein bók prýðiligast og best kundi útbúgvast, bóru á tað visionera. Tað er min vón, at henda békin kann koma ut so nær sum gjørligt i ti ti líki, sum Magnus hevði hugsað sær. Í djúpum samhuga við móður, systkjum og Kar- en. Hanus Andreassen