mikudagur 11. apríl 1979síða 10

Síða 10 sosialurin Nr. 28 — 11. apríl 1979 Leyp á bakið á hvalinum og stakk húgvuna í blastrið Sofus í Kvilt úr Sandvík greiðir frá gomlum liviháttum, frá gomlum borð- skikkum, vandaferðum og roysnismonn- um. Harafturat greiðir hann frá degling- inum, sum kemur inn á Sandvík og Hval- ba, og hvussu stóran týdning hendan kærkomna gávan hevði hjá teimum, sum sum einki áttu. — Tað kemur ofta fyri, at tá ell eru mett, at mikið liggur eftir. Men soleiðis hevur tað ikki altíð verið. Tað tori eg at siga, tá eg havi nomið tað á egna kroppi mínum. Ikki må tað gloymast, at tað, sum ið hjallin kom frá fjalli ella fjóru, mátti við hegni hús- ast væl á, um ein vildi vera sjálvbjargin. Og neyðugt var at eiga í hjalli bita eftir at triva í, til aft- ur um heystið nýtt fóður kom í goymslu. Ti var húsbóndin fyri- varin og býtti matin við borðið, áðrenn etast skuldi, so i Føroyum var longu i 17. og 18. øld — um teir ikki skiltu tad sjålvir — spirin lagdur til líkarætt, sjålvt um tað ikki var í hverjum húsi. Men tað er tað heldur ikki í dag, og tað verður tað ongantið. Hesum avger eginkærleikin, einstak- lingurin, um hann vil, at eisini onnur skulu koma at liva. Góður borðskikkur Var rundur feroyskur drýlur á borðinum, breyt húsbóndin av honum eitt hondfang til hvenn vaksn- an við borðið. Eitt hond- fang er ein lógvabreidd. Lá tálgasperil á borð- inum til viðskera, skar húsbóndin eina knúgva- breidd til hvenn. Ein knúgvabreidd er málið málið upp til knúgvan á Eisini galt tað sama málið, um tað var garna- tálg. Var turt spik á borðin- um skar húsbóndin eina knúgvabreidd av spiki í fýrkant til hvenn. Var turrur seiður og bótasúpan á borðinum, býtti húsbóndin eina greiðu og eitt mál av bóta- súpan til hvenn. Var turrur seiður og turt spik á borðinum, býtti húsbóndin tvær greiður og eina knúgva- breidd av spiki í fýrkant til hvenn. — Ein kann halda, av tí, ið sagt er frá, at vaksið fólk át alt ov lítið til at liva av. Men tað var mest umráðandi, at tað var hollur matur ið ein át. Ti siga tey gomlu, kundi maður, ið át eina kókaða lambslivur, áðrenn hann fór á fjellini at elta varg, ganga allan dagin uttan at eta aftur, fyrrenn hann á kveldi heimaftur var kom- in til húsa. Við megi, fimleika og úthaldni — Eg vaks upp hjá abba mínum, Jákupi Kvilt í Sandvik. Hann var ein trýalingur, herðabreiður, stóran bróstkassa, ongan búk, men skuldi vera øgi- liga sterkur. Somuleidis minnist eg flest allar teir eldru menn i Sandvik, i Hvalba og å Nesi. Og sjålvt um allir ikki vóru risavaksnir, vóru teir tættvaksnir og breiðir, og útintu teir bregd, tí brúk var fyri megi. Tað, ið telefonin ikki kundi gera, tá hon ikki var komin, mátti gerast við úthaldni, megi og fimleika á nátt sum á degi, og ofta um fleiri fjall i læknaør- indum ella eftir ljósmóðir. Eisini kom tað fyri, at út- haldni prógvaði, at mat- urin var góður, sum ein hevði etið sum barn, sum tá ið seksmannafarið í skundi bleiv flotað í Hvalba til Vágs í grind. Stórir og minni menn . vildu ikki fýra fyri hvørj- um eðrum og róðu kapp úr Hvalba til brúgv í Vági. Har var roykur, men eing- in grind. Hon var í staðin í Fámjin. Uttan at steðga á, men við somu eði varð róð suður fyri Sumbiar- enda, vestur um og norður við landinum líka til Fámjins. Tá kundi prógv- ast orðini, sum yrkjarin sipar til: >Enn eru knotir í føroyskum kongum, tað kendist við hvert lógva- tak.« Sum hesu ferð, tå kapp- róð varð innanborða úr Hvalba til Vágs og úr Vági til Fámjins, ja, her vóru knotur til, sum kend- ust við hvert áratak. Ikki vóru hesir menninir minni úthaldandi enn teir, sum í dag liva og ikki býta mat- in. Bar tvær mansbyrðar Ikki bar ein seg undan fyri at bera tvær mansbyrðar, um hóttafall kom á mann, at hann mátti leggja sína byrðu aftur.Sum á sinni, tá hvalbingar vóru á fjell- um at taka jólaseyð og heim til hús skuldi farast, at maður gjerdist sjúkur og legði byrðuna, ið hann skuldi bera. Men maður, ið bar tvær jólaær ivadist ikki í at taka eisini ta triðju á bakið, ið mann- leys var blivin, og gekk javnt treystliga við henni hesa longu leið. Eisini var ein ungur hestur, sum ikki hevði verið í hond um heystið, funnin stirdur í kulda og kundi ikki ganga. Tað var langt frá húsum, men heldur ikki tá óttaðust teir fyri at fatla eins og ein ger við seyð, og tveir skiftust at bera hann heim til húsa. Bar 320 pund Hvalbingar og sandvík- ingar hevdu fyglað lom- viga í Ásmundarstakki. Fuglurin bleiv kastaður av siðmanninum í havið, og bátur, ið tók hann upp, róði hann til Fiskieiði í Hvalba, har hann bleiv býttur. Tveir sandvíking- ar, ið hver hevdu 40 kneppir av lomviga at bera til Sandvíkar og skuldu fylgjast, sum eis- ini betur var, tí annar bleiv sjúkur og mátti leggja sína byrðu, men hin, ið fylgdist við, fatlaði báðar hesar tungu byrðar saman og bar so hvert kneppi av sjókastaðum lomviga ta tungu brekku upp fyri Sandvíksegg alt í móti allan vegin og so leiðina til hús í Sandvík — í minsta lagi 320 pund á rygginum. Eg spurdi hann, um tað ikki var tyngsta byrða, hann hevði borið. Hann segði altíð lítið, men tað segði hann, at var tað tungt upp í Sandvíksegg, var tað ikki mætari, tá knøini skuldu venjast aft- ur til undanbrekku. Men hesir vóru ikki til- evnaðir av pillarum, men av tí, ið allir ikki blivu mettir av, men gott má tað hava verið, tí orkaðu teir so væl. Toskalivur í staðin fyri skerpikjøt Munurin sýntist stórur millum ríkmannaborð og fátækramannaborð, men tó vóru teir eins líka sterk- ir, tí spik, longlivur, toskalivur til viðskera bleiv nýtt í staðin fyri skerpikjøt, smør, smør- lika, føroyska rullupylsu, ost og mjólk, sum rik- mannaborð var pyntað við. Nei, ikki bara var toskalivur og longlivur kókað og etið saman við kókaðum fiski, men liv- urin bleiv eisini kókað og saltað upp í krukkur til viðskera, helst í staðin fyri spik aftur við turrum fiski og seiði. Ofta var langt millum grindirnar og spikið var etið upp í ognarleysum heimum, sum ikki áttu jerð at taka grind upp til. Snerktu toskaskræðu Í barnaheimi mínum bleiv ikki toskaskræða kastað burtur. Antin fekk kúgvin hana, ella bleiv hon snerkt við torveldin, tað brenda skravað burtur og etin saman við spiki. Fái eg ein meguleika enn, geri eg tað. Grenmeti var lítið av í Feroyum. Appilsinir og súrepli vóru ikki, men sum smádrongur minnist eg flestu sunnudagar um summarið, tá abbi mín tók meg í hondina til vinmann sín, sum átti stóran hvanngarð, og teir ótu hvonn, men teir hevdu lít- ið av sukuri við. Um hvannin ikki var staðin væl, so var hon heldur beisk. Var hon staðin væl, var hon set í sær sjálvum. Teir, ið tá doyðu sum gamlir menn, hevdu ikki mist eina tonn, so eitt er vist, at ein tannlækni í Feroyum tá í tíðini doyði í hungri. Kundi krógva lunda í hondunum Eg havi ofta tonkt, at hendur eru ólíka stórar og kunnu illa nýtast sum standard mál, men var siður at húsbóndin, ið býta skuldi matin við borðið, nýtti hendur sínar sínar sum mál, bleiv hans- ara miskunnar hond, ið rekk sum skaparin hevði skaát hana stóra til. Tá eg var smádrongur hoyrdi eg ofta frá Mikkjal Berg — Mikkjal uttan Garða á Nesi í Hvalba — # Sofus í Kvilt Petersen, fyrrverandi skipari, býr í dag í Danmark at hann kundi krógva lunda í hondunum. Tey, sum hevdu fingið hann at býta, hevdu ikki verið misbýtt. Róði seg til deyðis Harmiligt, at hann við sínum kempuhondum skuldi í bardaga berjast fyri lívinum og rógva seg til deyðis. Hann og tveir ungir raskir menn vóru farnir til útróðrar eystan fyri. Tað var blikalogn, men sum skot frá himli komu gladustrok av út- nyrðingi og brustu tey niður yvir bátin, og havið alt var í einari glaðu. Teir vunnu upp land eftir fleiri tímum, og tóku neyðhavn í Ásdali, men hesir tveir yngru, ið við vóru, áttu ikki meira megi eftir, at teir kundu bjarga bátinum upp á turt við Mikkjali hangandi deyð- um yvir árarnar, so neyð- ars Mikkjal, við einaferð so stórum og sterkum hondum, brúkti tær fyri síðstu ferð til síðsta blóð- dropa saman við starvs- breðrum sínum fyri at vinna upp sínar heima- klettar. Men hartil og ikki longur var málið deyðans — og mál og tíð var lokið fyri Mikkjali, ið sprongt seg hevði. Minnið hans eigur at heiðra hann, sum so mansliga stríddist við deyðan fyri lívið sínum. Og lenin bleiv: ikki brúk fyri kroppinum meira og Mikkjal gleið í líkkistu síni, sum hann sjálvur hevði valt sær, út aftur frá landi — út í grev sína, sum skuldi verða Suður- oyarfjorður. Ikki var tað legið, at tað ið tá var prentað tað, sum Mikkjal lítli skuldi siga, at betur var skilling- urin á landi tæntur, enn dálin tæntur á sjónum. Og síðan tað hendi og líka til 1960 passaðu hesi vis- dómsorð, men so ikki longur. Um deglingin Í august og september ferðast deglingurin norður yvir frá Suðurhavinum móti Feroyum. Náttúran vælsignar summi fólk — sum nú við trænum, súl- uni og deglinginum. Hví, ja, tað mugu náttúrulóg- irnar vita betur, men døg- lingurin letur seg so blint leiða — saman við høggu- slokki og eðrum, ið makkar honum væl — av havstreyminum. Hesin streymur tænir honum sum ein sjålvstyrari og gongur beina leið inn i Nýpubakkan, men komin inn undir landið, dugir havstreymurin ikki longur sum sjálvstýrari, tí hann broytir kós við okkara lokala streym, ið eisini setir inn á Sandvík og Hvalba. Á Litlibøsandi svimur hann í land. Ov seint sær hann tey høgu fjøll og ger landgongu uttan at skilja vandan.