mikudagur 11. apríl 1979síða 11

Nr. 28 — 11. apríl 1979 sosialurin Síða 11 Soleiðis hendi tað hesu- ferð, tá ið Risin fekk at prógva, at hann ikki var skýrdur Risin fyri einki. Risin var akkurát sovn- aður. Sum allir Nesmenn var hann farin tíðliga til songar fyri tiðliga at fara at sláa gras niður, tí veðrið var av ti besta, men smoykjandi inn um dyrn- ar kom eitt og segði, at døglingar vóru á Litlibø- sandi. Upp leyp Risin í berari stúku, skóleysur við grindaknívi millum tenninar, grindakróki og togi millum herðar og leyp á dyr. Sum snarljós, á skeivan bein helt hann leiðina á Lítlabesand, har tríggir vælvaksnir deglingar líka hevdu gjert landgongd. Risin bíðaði ikki við at leypa á bláman og skar á háls, og stakk til deyðis tann fyrsta og tann næsta. Tann tridi, ið størstur var ið var størst- ur, lá so djúpt, at Risin, ið var lábygdur maður, vóð um akslarnar fyri at rekka langt út at skera á háls, og við hond hans svimjandi við lið skar og stakk hann eisini til deyð- is hendan triðja deglingin. Og síðan til prest at biða rom Risin, ið var eðismikil, var tað ikki minni hesuferð, tá blóðið innan í honum kók- aði og uttan fargaður reyður av deglingsblóði. Hann vóð í land og helt leiðina í Leirar at vekja prest, ið tá var Petersen, seinri prestur norðuri á Nesi. Tá ið Risin nærkað- ist Leiragarði rungaði tað í Prestjalli: >Vakna upp prestur, nú er ikki at sova, triggir døglingar liggja deyðir á Litlibøsandi, og tú eigur tann stersta part- in og verði skjótur út við romfløskuni.« Prestafrúan var fyrst á føtur og hálvsovandi sá hon gjegnum vindeygað Risan. Ikki var legið, at hon rópti við, tí ikki sá hon tespiliga sjón — Ris- an í berari stúku, hatt- leysan, skóleysan, hár og skegg klistrað saman í deglingsblóði, men Risin, sum var kærkomin gestur i Leiragarði, sum flestallir - nesmenn vóru, var ikki minni vælkomin hesu ferð við slíkum fagnarboðum. | Einki átti Risin sjálvur Garðurin í Leirum var tá tólv merkur, og jerðin tók upphelmingin av grind, og kundi prestur ti væl offra eina romflesku til Risan. Hvat mundi Risin hugsa, tá hann vátur í blóði og sjógvi og nakin raggaði sær aftur í Nes. Heima sat konan og fimm synir, tvær detur og lítlan og ongan jarðarteig átti hann at taka upp grind til, men á Litlibøsandi lógu triggir stórhvalir, sum pápin líka hevði dripið, meðan prest- ur hevði sovið sær so mik- ið av deglingstvesti, at hann neyvan visti, hvar hann skuldi varðveita tað. Risin var annars annar tann ungi, sum róði deyðaróðurin saman við Mikkjal uttan Garða. Eg kom ofta inn til Risan, tá eg var smádrongur. Hann var giftur við ommusystur míni. Ein grind — gott 300 hval — sum legði beinini á Litlibøsandi setti eisini gamlamannablóð í kók, so Risin, ið gamal var blivin, legði beinini sama dag. Hann var eisini í drápinum og hevði ikki spart seg at rópa og fýra upp undir kókipunktið á blóði sínum. Tveir tímar eftir at drápið var liðugt, var hjartað gingið fyri. Risin var ættaður úr Fámjin, og bróður Risan, sum var nevndur Joppur- in var eins og Risin av bestu grindamonnum, gitin fyri at vera knappur til at skera grind á háls og einki var honum ovboðið at gera. Leyp á hvalin Ein grind, ið illa vildi gera landgongd, mól leingi á, og hvalir komu út við Skålamøl, so nær, at Joppurin leyp á bakið á honum, stakk hågvuna í blástrið við hondini í, so hvalurin kundi ikki kava, og tá hann kom nær landi aftur, leyp Joppurin av. Hann grynnti og skar hvalin á háls. Tað mest hættisliga váðaverk, hann gjerdi, var Heima á Sandi. Ein sandingur, ið væl visti, at einki var ovboðið fyri Joppin, vísti honum upp á Traðarhamar, á eitt stað, har maður skuldi hava lopið og komið væl frá tí. Joppurin hugdi niður, snúði sær á móti sanding- inum og helt fyri: »Pina- doy, hevur nakar lopið hetta, kann eg tað eisini.« Og so var hann í leysum lofti, men tá var lukkan størri enn vitið. Joppurin kom standandi í eitt keldueyga og stóð um miðjuna. Tá hann fekk vitið aftur og skilti, at hann hevði gjert, at sand- ingurin kundi havt blivið 12 deglingar á sama degi Stersta tiltakið við døg- lingunum, ið segan veit frá at siga, blivu tólv døg- lingar dripnir í Hvalba og Sandvík á einum og sama degi. Eg minnist, at abbi min segði, at hann hevði fingið boð um, at heinta eitt lamb, hann átti, sum var komið á rætt í Hval- ba. Hetta var á heysti — á bestu deglingstið — og hevði hann líka tikið lambið fyri at fara til gongu, tá boð komu um, at deglingar vóru á Hval- biarfirði. Hann fekk lamb- ið undir tak aftur og fór í deglingsdráp í staðin. Tá ið liðugt var, lógu sjey deglingar lið um lið deyðir á sandinum. Tað bleiv ein snapsur ikki spardur. „Jákup í Kvilt, siga teir, vit sleppa frá at senda mann til Sandvíkar við boðum, at teir eiga deglingar at taka upp her. Tú hevur jú verið í dráp- inum sjálvur og skalt tú nú til gongu yvir.“ Tá var telefonin ikki komin, men bilsin bleiv hann, tá hann kom á Sandvíksegg og sá niður yvir bygdina. Við Sand- vikslógv sá hann fleiri bátar. Hann tokti, at tað mátti vera komin ein seiðatorva, sum teir kast- aðu nót eftir. Hann legði leiðina ut við sandinum og metti manni, ið grínandi segði við hann: „Jákup í Kvilt, tú misti eitt áhuga- vert deglingsdráp við at fara av bygdini. Vit hava beint nú dripið fimm deg- lingar.« Men ovfarin bleiv hesin, tá Jákup í Kvilt sigur, at uppgáva var givin honum at bera, at hann og hvalbingar høvdu dripið sjey deglingar, ið lívleysir lógu á Hvalbiar- sandi. So fyri hesar báðar bygdirnar komu til býtis tolv deglingar. Ofta hoyrdi eg sum lítil, at hetta var tann størsti døg- lingsfongur, sum komin var til sóknina á einum degi. Berast skuldi skjótt og friðar- liga at Vóru deglingar á fjørdin- um á leiðini inn eftir, var umráðandi at bera skjótt at, áðrenn teir komu á grunt vatn og vendu út aftur. Og meiri umráðandi var at bera stillisliga at við báti frá landi, og ikki við skrál og róp sum í grindaróðri, ti meðan deg- lingur sær illa, hoyrir hann í staðin stak væl og tolir ikki minsta hvekk. Ti bleiv vettur smoygdur yvir tollarnar fyri at árin ikki mátti knarra og róliga lagt framvið sum á einari skipsíðu, ið líka málað er og ikki má nertast við. Vísti hevdið inn móti landi bleiv grindakrókurin við longum togi høgt fremst í trýnið á hvalin- um. Tað mátti ikki hogg- ast aftarliga, so nær tvesti, at hann fekk svið- an, tí so kavaði hann og kom uppaftur uttanfyri bátarnar og út í havið aftur. Men var lagaliga atborið, og fast var blivið, bleiv hann rógvin inn á grund, til maður leyp fyri borð við endanum og leiddi hann inn við sær sum eina heimakúgv, til hann var fastur á landi, so hjálpti hann sjálvur til at koma longur inn við at berjast í rembingum, til maður kundi skera hann á háls. Ofta var longsulin eftir kjøti stórur Tann størsti parturin — burtursæð frá jarðarhval- inum — er síggingin ella finnarahvalurin. Tað er virðislenin, ið ekja kann um hugin at vera vakjandi og hyggja serliga aftanå eitt grindaæl er komið undir lándið í august ella september. Finnarin fær trýnið, sum er fult av spermolju — tað besta brennievni til koluna, ið áður hekk undir bitanum. Eisini fekk finnarin ein fjórðingspart av tvesti, og so tann vanliga húspartin. Bytast skuldi líka millum húsini. Hetta sjáldsama býtið bleiv lagt í hendur- nar á einum manni, sum einans dugdi tað sjálvur, men lærdi sýslumannin og ein annan mann tað. Eg fekk býtið skrivað niður, men havi tíverri mist tað. Hetta er sagt frá um teir sjáldsomu gestir, ið komu frá sunnan, og vitj- aðu inn á Hvalba og Sandvík — ofta tá longsul eftir kjøti var stórur og fekk bernini at droyma um tað, sum tey hevdu sæð á bóndans borði, men ikki fingu sjálvi, tí foreld- ur teirra onga jerð áttu. Gleðin var stór, tá rópt vóru grindaboð ella sum í Sandvík og Hvalba, at deglingar gjørdu land- gongu, ti tá fingu øll at smakka av kjøti, sjålvt um tey ikki áttu jerð. Jarðarhvalurin varð skrínlagdur Ein maður tonkti rætt, tá hann legði fyri granna- stevnu at skrinleggja jarðarhvalin, og býta all- an døglingin í partar, ti, um óðaljerð og prestajerð áttu sær rættin á landi, var tað órættur eisini at eiga tað á almanna havi. Ikki var tað gamans- leikur fyri konuna at taka upp fleiri vaksnamanna- karmar, vátar, blóðigar, ofta ikki vatn inni í hús- inum, men mátti út í myrkri, regni og kulda at vaska karmarnar undir lækjuni, sum oftast var nær húsinum, og so aftur inn við klæðunum fyri at turka tey við torv- ella koleldin. Við tí í tonkunum, at hetta máttu mamma sviða fyri, at vit, jarðarleysir, fleiri menn í einum húsi, ókeypþis átóku okkum hesar karmar, meðan kon- urnar í jarðarhúsunum, ið eiga at gera tað, sleppa frá ti,. og fáa so ein stóran fong, ið aðrir uttan viður- lag stríðast fyri. Hann var tann fyrsti, ið breyt slóð fyri líkarættin- um, tá deglingur kom til býtingar. Deglingurin hevði tað besta kjetið, meðan spikið ikki kundi etast. Men serliga til finn- aran gav tað nógvan pen- ing, og var tað — eins og tvestið — býtt. Spikið bleiv bæði brætt, og selt, tá tað ikki var nýtt heima til koluna ella nýtt til medisin. Deglingslýsið bleiv nýtt í ringari krimsjúku í keld- um húsum um veturin, tá tann bróstveiki fekk egi- liga hosta. Lýsið bleiv hitað og penslað upp á bringuna og upp á hálsin tvær ferðir um dagin — morgun og kveld. Og eitt turt, heitt ullint plagg uttanyvir. Eisini bleiv lýsið penslað á ryggin millum herðableðini, og helst var eitt ullint stykki ella ein samanrunnin tógvi nýttur. Í dag grínur ein lækni at slíkum, men hvat skuldu tað neyðars fólk gera, sum ikki hevði pen- ing til lækna, og vegna sjúku ella aldur ikki blivu góðtikin sum limir í sjúkrakassanum tá hann kom. Ti mátti roynast, alt ið roynast kundi, sum ikki kostaði pening, men er tað ødrvisi at geva pillarar o.a., í dag, sum ikki hjálp- ir, men í staðin kostar nógvar pening. Tá Eygna- sjúkan herjaði allar Før- oyar bleiv deglingslýsið eisini nýtt. Eisini fyri bráðsótt bleiv eitt åvist mál av deglingslýsi helt niður í sleppingarlomb um heystið Hetta, ið eg havi sagt frá, er tikið fram fyri at visa á, hvussu livast mátti í eldri tíðum.