leygardagur 5. mai 1979síða 7

Nr. 34 — 5. mai 1979 sosialurin Nógv er vunnið, men nógv er eftir Reða sum Vilhelm Johannesen helt á 1. mai-dagshaldinum í Havn Gott fundarfólk! Verkamenn og -kvinnur! 1. mai er dagur verka- fólksins. Kring heimin verður hesin dagur hátíð- arhildin við skrúðgong- um, fundum og reðum, har verkafólk gera steð- una upp, har krev verka- J fólksins verða borin fram. Árið 1979 er eitt merk- isár í seguni hjá verka- mannarersluni. Í ár eru 150 ár liðin, síðani tað fyrsta nútíðar verkaman- nafelagið varð stovnað. Framhald frá síðu 6 at landskassin hevur fing- ið t.d. 5 mill. sum yvir- skot av Lassa II, og kann so brúka hesar pengar til umsiting av feroyska samfelagnum. Um tær 5 mill. ikki vóru komnar frå Lassa II, noyddist landsstýrið at lagt tær á skattgjaldaran fyri at fingið roknskapin at gingið upp. Fyri tað næsta kemur hver einstakur veljari at vera við til at avgera, hvat ið Lassi skal nýtast til. Hetta verður ikki gjørt á tann hátt, at tað verður farið til fólkaatkveðu um hetta. Nei. Fjórða hvert ár hava vit legtingsval í Feroyum, og tá velja vit tey fólk, ið vit halda kunnu fremja okkara á- hugamál á tingi, og í- gjøgnum hesi, fáa vit á- virkan á lagnu Lassa. Tað triðja er, at uttan iva verða ferða- og farma- gjøld nógv biligari við ein- um skipi riknum av Strandferðsluni, enn tey verða, um skipið skal vera á privatum hondum. At hetta verður framt, eru fólkafloks, sambands- og sjálvstýris- og fram- burðsmenn ímóti: Teir vilja, at tað skulu vera einstaklingar, ið skulu ráða og fara við vinning- inum, meðan skattgjald- arin fyrst skal leggja út fyri teir, og síðan gjalda eitt møguligt undirskot fyri teir. Sig so at teir ikki eru góðir við føroyska skattgjaldaran. Hin fría kappingin er tað besta, verður sagt. Men, er tað í veruleikan- um nekur frí kapping? Nei, tað er tað ikki. Besta dømid um hetta er ein sega, eg hoyrdi frá einum persóni nú ein dag- in. Hon er í stuttum henda: Nekur ungfólk, ið búðu í felagsskapi, høvdu fingið tað hugskot, at tey í felag skuldu keypa eitt sjónvarp. Tey fóru so í ein handil, ið selir slík, og spurdu, um tað ikki var gjørligt at fáa eitt sindur í avsláttri, tí tey vóru ikki so væl fyri figgjarliga. »Prosentir, prosentir, øll forlanga prosentir«, sigur handilsmaðurin. Men so sigur ein av teim ungu, at tey hava verið í einum eðrum handli og har kundu tey fáa avsláttur. Hetta var ikki heilt satt, tey hevdu ikki verið í nøkrum eðrum handli, men væl vitandi um, at keypmenn sjálvir nýta all- ar snildir, so roknaðu tey við at Várharra fyrigav teimum hesa lygnina. Keypmaðurin klórar sær í vanganum og sigur: >All right, eg skal hugsa um tað til í morgin.« Tey fóru síðan til tann næsta handilin, segdu somu segu, og mínsatt um hann ikki reageraði á sama hátt sum hin fyrri. Tey fóru so við góðum vónum til handils aftur dagin eftir. Men tá sigur keypmaðurin, at handlar- nir í Havn, ið selja sjón- varp, hava gjert avtalu um ikki at geva prosentir, og sostatt kundi tað ikki lata seg gera fyri tey heldur. Tey fara til hin keypmannin og fáa har sama svar. Ja, soleiðis virkar hin fría kappingin, og hetta man ikki vera nakað ein- demi um slíka manna- gond. Slíkt kann ikki kallast frí kapping. Og prikkurin yvir iið var so formaður sam- bandsfloksins, sum frá tingsins reðarapalli tosaði um eina komandi olju- kreppu, ið vildi føra eina rationering av oljuni við sær. Hann helt, at tað var skeivt at lata eitt ferða- mannaskip fara avstað við oljuni, meðan fiskiskipini skulu liggja í havn. Men hann segði einki um stutt- leikabátarnar hjá kapital- istunum og ta olju, teir nýta. At ánararnir av hes- um kunnu, tá teir hava hug, fara sær ein túr utt- anlands við sínum egna báti er alt í lagið, men tá ið arbeiðs- og fiskimann- inum skal skapast ein meguleiki, um ikki so flottur sum hjá kapitalist- unum, til at fara at ferð- ast, tá siga tit nei. Feroyski arbeiðs- og fiskimaðurin, hetta eru teir, ið siga seg vilja tykk- um alt væl! mg Hetta hendi í Onglandi í árinum 1829. Eisini eru 90 ár liðin, síðani internatio- nali gjørdi av, at gera 1. mai til altjóða verkaman- nadag. Her heima hjá okkum er 1979 eisini eitt sermerkt ár. Miðskeiðis í hesum ári fáa vit eina sjúkradagpen- ingaskipan, sum skal tryggja útróðrarmonn- um, tímalentum og eðr- um, ið onga trygd hava undir sjúku, at tey fáa sjúkradagpening undir slíkum umsteðum. Hetta meta flestu feroyingar, sum tað størsta sosiala framstigið, síðani tær sosialu lógirnar vórðu samtyktar fyri 20 árum síðani. Eg nevndi at verkafólk á einum slíkum degi gera støduna upp. Líta vit nú aftur um bak, so megu vit koma til ta niðursteðu, at í fleiri førum eru åvis framstig gjørd. Arbeiðs- vikan, sum fyri 100 árum síðani var uppi á 70 tim- um, er nú komin niður á 41 tímar og frá 1. januar komandi, skal hon niður á 40 tímar. Eftir eitt hart og áhaldandi strid er frítíðin hjá verkafólki umsíðir longd til fýra vikur. Í spurninginum um somu len til kvinnur og menn fyri sama arbeiði, eru partarnir við samráðing- um at enda komnir so langt ávegis, at her verður málið rokkið tann 1. mai 1981. Fara vit 20 ár aftur í tíðina so var trygdin á ell- isárum lítil og ongin. Var ein verkamaður ella kvinna fyri ti vanlukku, at gerast sjúkur ella at koma til skaða, var onki í vænti, uttan hungur, hall og ar- móð. Lógin um fólka- og avlamispensión veitir í hampuligan mun trygd á ellisárum og somuleiðis tá arbeiðsevnini vegna sjúku ella av aðrari orsek verða skerd. Og verða verkafólk fyri vanlukku undir ar- beiðinum, so er vanlukku- tryggingarlógin eisini nakað bett so við og við, soleiðis at dagpeningur og endurgjeld fyri inntøku- miss og niðursett arbeiðs- evni, eru, um ikki nóg mikið, so munandi hækk- að. Vit hava eisini. fingið lóg um arbeiðaravernd. Her skulu arbeiðseftirlitið og tær sonevndu trygg- leikanevndirnar bera um- sorgan fyri, at øll verka- fólk virka undir tryggum viðurskiftum. Tryggleika- nevndirnar, sum eru sam- ansettar av fýra limum, Síða 7 harav verkafólkið velur teir tveir, meðan arbeiðs- gevarin velur hinar báðar, hava tó tann vansa, at ar- beiðsgevarin skal velja formannin. Tað má verða eitt krav frá verkamanna- feløgunum at fáa hetta broytt, og einum slíkum kravi eigur umsitingar- valdið og um neyðugt eis- ini lóggávuvaldið at eftir- líka. Spell var, at løg- tingsins figgjarnevnd, undir viðgerðini av upp- skotinum til legtings- figgjarlog fyri 1979/80, lækkaði upphæddina til arbeiðseftirlitið við 120.000 kr. Hesar krón- urnar kundu betur verið spardar í onkrum eðrum feri. Tá talan er um trygg- leikan á landsins arbeiðs- plássum hava vit als íkki ráð at spara. Eisini hava vit fingið nýggja prístalsskipan. Sambært ta gomlu skip- anina fingu tær hegu len- irnar sterri endurgjald fyri dýrtíðina enn tær lágu lenirnar fingu. Nú fáa all- ar lenir eins stórt endur- gjald fyri dyrtidina og er hetta bædi rættvist og nå- túrligt. Og meðan talan er um prismål kann verða nevnt, at tað eisini er í umbúna at seta ein pris- ansara afturat. I sterri mun enn nakr- antíð áður er almennur partapeningur settur í ar- beiðsskapandi virkir kring landið. Við hesum hava vit samstundis í stærri mun tryggjað arbeiði til allar vinnuferar hendur so at siga alt árið. Sum eg nevndi í fyrst- uni so fer sjúkadagpen- ingaskipanin at virka mið- skeiðis í hesum ári. Við- víkjandi sjálvum lenar- lagnum eru ávís ítekilig framstig gjørd gjøgnum årini. Såttmålasam- rådingar fara fram i løtuni og á hesum sinni er kravið ein hækking í grundlenini uppá 40 pst. og svarar hetta til 5 kr. og 41 oyru um tíman. Ásannast má, at verka- mannarørslan við samráð- ingum, við hjálp av tí sterka vápninum, sum verkfallið og verkfalsrætt- urin i veruleikanum eru, og gjøgnum lóggávuar- beiðið, í dyggari sam- vinnu við politisku arbeið- araflokkarnar, hevur vunnið munandi fram á nógvum økjum. Men nógv er eisini eftir. Treytirnar fyri, at verkamannarerslan her á landi kann vinna enn skjótari og enn longur fram, eru fleiri. Ein av hesum treytum er, at samanhaldið millum verkamannafelegini verð- ur útbygt og harvið styrkt. Ein onnur treyt er, at verkamannafelegini leggja sterri dent á at út- búgva leiðarar og álitis- fólk. Árini frammanundan hevur legtingið játtað verkamannafeløgunum eina peningaupphædd i sjúkragrunnarnar. Við tað at sjúkradagpeningaskip- anin nú kemur i gildi, fall hendan játtanin burtur í ár. Tó bóðu verkamanna- felegini um, at fáa hesar upphæddir í sonevndar útbúgvingargrunnar i- staðin fyri. Tiverri gekk legtingið ikki hesa um- sókn á meti. Eitt mistak, sum vónandi verður rætt- að á fyrstkomandi løg- tingsfiggjarlog. Ein triðja treytin er, at politisku flokkarnir, ið reka politikk og hava politiskar mál- setningar, sum eru í tráð og samljóð við sjónarmið- ini hjá fakligu verkaman- narersluni, fáa sterri und- irtøku og harvið størri á- virkan á samfelagsviður- Við hesum havi eg eisini sagt, at vit eisini hava politiskar flokkar, hvers politikkur og politisku málsetningar ikki eru í tráð ella samljóð við sjón- armiðini = hjá fakligu verkamannarersluni. Hes- ir flokkar rópa seg borgar- ligar ella liberalar. Teir tosa um eina fría markn- aðarskipan. Um privat fyritakssemi. Um virkis- fýsni hjá vinnulivsmonn- um. Um at avmarka al- mennu uppileggingina mest møguligt. Um so litla almenna styring sum gjørligt. Og tey borgar- ligu blødini kappast um at kunngera øll tey met, sum tey fremstu kapitalistisku londini, seta. Tey seta met i framleiðsluvekstri. Tey seta eisini met í nýtsluni av brúkslutum. Tey seta met í tali av privatbilum fyri hverjar 1000 íbúgvar. Tey seta eisini met í sjón- varpstólum. Men aftan fyri allan hendan vekstur liggur onki uttan einpro- fitthugsan og ein profitt- jagstran. Framleiðslu- vekstur fyri at vinnulivs- menn og spekulantar kunnu fáa sterri profitt. Vekstur í nýtsluni av brúkslutum, í seluni av bilum og sjónvarpstólum, soleiðis at vinnulivsmenn og spekulantar kunnu ogna sær enn sterri pro- fitt. Og eitt kriggj er heldur ikki so galið. Nakr- ar verksmiðjur framleiða vápn og vápnaframleiðsl- an kastar eisiniprofitt av sær Í dag eru sterkar reddir frammi, sum álvarsamt á- vara ímóti ótálmaðum framleiðsluvekstri og ó- tálmaðum vekstri í nýtsl- uni. Víst verður á, at javnvágin verður órógvað og líkt er til, at kapital- urin og hansara profitt- jagstran eru í ferð við at seta tað stóra og endaliga metið. Og hetta er, at eitt fátal av heimsins íbúgvum hevur troytt ráverugrund- arlagið og orkukeldurnar í so stóran mun, at jerðin og mannaættin eru i vanda. Og hvat siga teir borgarligu? Jú, vit skulu framvegis ikki hava al- menna uppílegging, al- menna planlegging og stýring. Undir friu markn- aðarkskipanini skal kapi- talurin ótálmaður halda fram við síni profittjagstr- an. Jú, samfelagskekan veksur og borgarligu pol- itikkarnir hava ongan á- huga fyri at »revidera« býtið av samfelagskekuni og enn minni býtið av fletaskúminum. Fyri nak- að nógvum árum síðani, fingu feroyskar trolara- manningar eina nýggja vaktarskipan, sum teir róptu seks og seks. T.v.s., at trolaramanningarnar tá skuldu arbeiða í 6 tímar og síðani fáa seks tíma hvild, meðan teir frammanundan arbeiddu í tólv tímar og bert fingu hvílu í seks tím- ar. Borgarligir politikkar- ar og blaðstjórar taka ikki undir við, at býtið av samfelagskekuni verður skipað eftir eini tílíkari sekstalsskipan í yvirferd- Fakliga arbeidararørsl- an og politisku arbeiðara- flokkarnir hava ongantíð havt stærri missión enn í dag. Hesi kunnu med- virka til ein broyttan hugsunarhátt, til eina mentalitetsbroyting og eina broyting í samfelags- skipanini, har framleiðs!- an ikki er so nógv merkt av profitthugsan. Sjálv- andi skulu vit framvegis hava vekstur, men ikki av ti slagnum sum higartil og ikki við tí kostnaði í rá- verunýtslu, sum vit hig- artil hava havt. Men veksturin má henda á tann hátt, at vit betur duga at nýta náttúru- grundarlagið, at vit rekka einum hægri viðgerðar- stigi, soleiðis at meira fast burtur úr hvørjari eindini, og at vit, við einum javn- ari býti tryggja. at fleiri og fleiri fáa lut í hesum vekstri. Øtamdar kapitalkreftir kunnu ikki longur virka uttan eftirlit. Ílegurnar megu í nógv størri mun fremjast eftir skilagóðari planlegging og í tráð við samfelagsins terv. Verka- mannarerslan eigur at lut- taka í hesi planlegging og stýring. Bert á hendan hátt kunnu vit røkka ta medåvirkan, sum er rimu- lig og tann meirágóða, sum er rættvísur, tey framstig, sum eru neyðug. um samfelagið ikki skal stagnera og harvið missa evnini til at veita trygd, trivna og eydnu fyri ein- staklingin. Í okkara tíð verður nógv tosað um javnrætt- indi. Verkamannarerslan hevur ongantið kravt nek- ur previlegiir. Verka- mannarerslan krevur javnrættindi. Hon krevur at arbeiðið fær sama rætt sum kapitalurin. Javn- bjóðis lut á ágóðanum og vekstrinum. Javnbjóðis rætt til at medávirka planleggingina og styr, FM