leygardagur 5. mai 1979síða 8

Síða 8 sosialurin Nr. 34 — 5. mai 1979 STUÐLIÐ FLOKKARNAR, SUM MÓTVIRKA HØGRARAKINUM Góðu fundarfólk! Árið 1979 er á mangan hátt eitt merkisár fyri ta europæisku arbeiðara- rersluna. Fyri tað fyrsta eru tað í ár liðin 150 ár síðan tað fyrsta veruliga fakfelagið varð sett á stovn í Ong- landi, har fakfelagsrerslan fyrst av ellum kom fyri seg. Fyri tað næsta eru tað í ár liðin 90 ár síðan tann fakligi internationali fel- agsskapurin, sum vit van- liga kalla 2. internationali samtykti at gera hin 1. mai til internationalan ar- beidaradag. Tað eru tískil góðar grundir til, nú aftaná at álitisfólk arbeiðaranna hava mett um støduna og borið fram teirra aktuellu krev, at steðga eitt sindur á, at líta aftur um bak og hefta seg eitt sindur við seguna hjá hesari heims- umfatandi rerslu, tí inter- nationalu arbeiðarar rsluni, sum okkara arbeið- ararørsla jú er ein partur av, al tann tíð allir heims- ins arbeiðarar hava nekur felags áhugamál. Eisini skulu vit nema eitt sindur við støduna hjá tí arbeiðandi fólkinum í vesturheiminum í dag. Bakgrundin fyri nútíðar fakligu arbeiðararersluni í vesturheiminum, skal søkjast í teim veldugu samfelagsbroytingunum í Vestureuropa — serliga í Onglandi í 19. eld. Í tí tíðarskeiðinum vit vanliga nevna idnadar- kollveltingin. Í hesum tíðarskeiði hendi tann stórbroyting við arbeiðinum, at tað varð flutt frá verksteðum til verksmiðjur — fabrikk- ir. Eisini sjálvt arbeiðið broytti form og gjerdist meira einfalt, strævið og = ingina. Hetta merkir í- ognarrætt til framleiðslu- tólini og harvið medav- gerðarrætt á arbeiðs- gongdina. Tað er 1. mai. Hetta er tann tíðin av árinum tá summarið og tann ljósi dagurin ganga sína sig- ursgongd, tann tíðin av árinum tá veturin og tær longu myrku næturnar megu dvína. Lat tað á hesum degi verða vón okkara, at verkamanna- rørslan gongur sigurs- gongd sína, at henda rørsla fyri framman eigur eitt summar og ein ljósari dag og at hin langi og 18 kediligt, og arbeidararnir gjørdist ein partur av ein- ari maskinu. Úti á bygd fall livs- grundarlagið hjá fjøldini burtur, tá stórgóðseigar- arnir og stórbendur legdu inn undir seg alla almenna jerð, sum fjøldin hevði livað av áður. Hjá hesari fjøld vóru tí bert eini ráð til at taka, at flyta til býirnar ið vóru um at fáa arbeiði á teim skjótt vaksandi fabrikk- unum. Undir teim vánaligastu viðurskiftum, sum hugs- ast kunnu, mátti arbeið- arin í Vestureuropa selja sína arbeiðskraft, og henda arbeiðskraft varð altíð keypt fyri ein alt ov lágan prís. Mangan noyddist ar- beiðarin at selja arbeiðs- kraftina hjá konu og bern- um afturat til ein uppaftur lægri prís, fyri at kunna ana. Húsa-, heilsu- og soci- alu viðurskiftini vóru so út av lagi vánalig at vit ikki i dag høvdu dugað at fatað tað, um ikki samtíð- ar skriftir og myndir tal- aðu sítt týðuliga mál. Eingir fakligir felags- skapir vóru at røkja á- hugamál arbeiðaranna, sum tí ofta vóru tvingaðir til at undirbjóða hvenn annan til tess at fáa ar- beiði. Framtíðarmeguleikar hevdu bernini hjá arbeið- arafjeldini ongar, tí sam- felagið bjóðaði teimum onga skúlagongd. Tá sum nú hevði kapi- talisman góðar dagar. Vinningurin frá træla- handli, kola- og jarnnámi og verksmiðjum, varð in- vesteraður í uppaftur aðr- ar verksmiður og selu- meguleikarnir tyktust ó- avmarkaðir i Europa, Asia, Afrika og USA. Men arbeiðararnir vóru ikki bara offur fyri einum harðrendum útviklingi. Teir reageraðu eisini uppá hendan útvikling og henda reaktión gjerdist upprunin til ta modernaðu fakligu arbeiðararersluna við hennara fakligu, pol- itisku og kooperativu stovnum. Tað var eitt hart og tógvið stríð tit her fóru undir bæði fyri at fáa teir arbeiðarar, sum vóru faln- ir í fátt, at rakna við — og fyri at vinna faklig, social og politisk javnrættindi. Eisini = kapitalánarnir gjørdu seg út til stríð móti ti vaknandi arbeiðara- klassanum, bæði við ideo- logiskum og liberalistiska hugsjånin blómaði í 19. eld og sum åvisir flokkar her hjá okk- um eru so fegnir um. Sambært hesa ideologi var uppgávan hjá statin- um fyrst og fremst at verja tey ríku móti teim fátæku — at verja tey sum eiga ognir og virkir móti teim, sum ongar eiga at sleppa vinnufyritøku- num at virka fullkomiliga ótálmaðar. Í ellum hesum tíðar- skeiði uppfataðu liberal- istarnir, tað arbeiðandi fólkið sum samfelagsfigg- indar — hóast alt ríki- demi, allur vælstandur í síðsta enda stavar frá ar- beiði. At hetta ikki er so nógv broytt í dag, síggja vit av ti skriving um fakfelags- tyranni, sum eitt ávíst føroyskt blað — er tað nevnt so er tað kent, hev- ur fyri um europeisku fak- felagsrørsluna. Tað tunga stríðið fyri bettum lenarviðurskift- um, betri arbeiðsviður- skiftum og socialum ábót- um, lærdi arbeiðaranna á- lítsmenn at tað gjørdist neyðugt at vinna politiska ávirkan á samfelagið. Tað ber illa til at nevna hesi viðurskifti uttan at nevna Marx, sum meira enn nakar annar einstak- lingur fekk arbeiðaran til at skilja sína steðu i sam- felagnum. Tað var Marx, sum fyrstu vísti á at vinning- urin — profitturin hjá kapitalistunum ikki til- kom teimum — av ti at hann stavar frá tí einasta, sum er virðisskapandi, nevniliga arbeiði. Profittur var meirvirði, sum varð noytt burtur av arbeiðarunum. Hann visti eisini á, at frigerding arbeiðara- klassans átti at vera hans- ara egna verk. At saman- hald var neyðugt. At stríð arbeiðaraklassans var eitt politiskt og at komið var ikki á mál fyrr enn arbeið- arnir sjálvir vunnu sær ræði á framleiðsluni. Hesi sjónarmið vóru ar- beidararørslunnar álitis- menn yvirhevur samdir um, men ósamdir um hvussu arbeiðandi fólkið kundi vinna ræðið á fram- leiðslutólunum. Tann partur av arbeið- ararørsluni, sum vit kenna um okkara leiðir, valdi sær aðra kós enn ta reint marxistisku — ta reform- istisku — eftir hverjari ar- beiðarafjeldin við demo- kratiskum våpnum fyrst og fremst atkveðuseði- num eigur at vinna á Í einum áhaldandi striði við trekar arbeiðsgevarar og illviljaðum liberalist- iskum samfelag, eydnað- ist tað fakligu arbeiðara- rersluni í Europa at vinna sær styttri arbeiðstíð, betri arbeiðskor, meira frí- tíð, rætt til arbeiði og trygd undir arbeiðsloysi ella tørvandi arbeiðsferi. Men enn er framleiðslan yvirhevur á privatum hondum, hóast tað hjá okkum eru virki, sum fólkið eigur og enn hava arbeiðsgevararnir rættin til at leiða og fordeila ar- beiðið. Sjáldan hava vit her og úti hoyrt so nógv rósandi orð um privata fyritaksemið og sjáldan hava vit havt so hart brúk fyri at fáa hetta undir alment demokratiskt eft- irlit. Tí hvat er tað, sum eyð- kennir privata og ótálm- aða fyritaksemið? Tað, at henda framleiðsla fyrst og fremst er skipað við vinn- ingi og effektiviteti sum endamál. Hesin fram- leiðsluháttur hevur ikki til endamáls at skapa ar- beiðspláss, ella at tryggja vælferð arbeiðaranna, ella geva teimum eitt áhuga- vert og meiningsfult ar- beiði. Menniskjan verður mett javnt við onnur framleiðslutól, sum ráevni og maskinur. Náttúran verður tømd mishandlað og dálkað so, at livilík- indini í víðasta týdningi eru í afturgongd, hóast vit avgjørt hava havt stóra materiella framgongd. Vit kunnu ikki halda fram við at økja um materiella vælstandin við at økja um framleiðsluna í tað óenda- liga. Her má koma ein broyting í, men hon kem- ur ikki við at formana ar- beiðsfólkið til at halda aftur við lenarkrevum ella við sosialum niðurskurð- um. Nei, tann neyðvenduga umlegging av framleiðsl- uni og nýtsluni gerst bert við at framleiðslan kemur undir demokratiskt eftirlit og helst eisini gerst ogn teirra, sum starva í henni. Her hava Feroyar á mangan hátt eina ser- steðu. Fáar staðir i heim- inum er tað almenna t.v.s. vit ell, so nógv uppi í framleiðsluni, sum í Fer- oyum. Tað skuldi tí verið bæði rætt og rímiligt, at tað al- menna hevði eftirlit, har tað almenna peningaliga er uppi í — antin bein- leiðis ella við veðhaldum. Men so er tíverri ikki Ofta er tað so, at sjálvt almennar fyritøkur sum Tryggingin ella stór Z ;A Kialhr y i - virkið MJ8eibro, sum jú eru Reða sum Jóannes Dalsgaard helt á 1. mai-dagshaldinum á Tveroyri almenn ogn, vera rikin eftir reint privatkapital- istiskum princippum. Tað er sum oftast bert har illa gongur, at tað almenna sleppur at ávirka, men so skjótt sum tað almenna hevur fingið eitt virki aftur á fetur — so skal tað burtur úr leiðsluni og á- virkan. Hetta kann ikki verða góðtikið í alla fram- tid. Skoða vit fakligu ar- beidararørsluna í vestur- heiminum, kanska serliga norðureuropa, sum eina heild, so síggja vit 3 hev- uðseyðkenni fyri hesar rerslur. Tað fyrsta er, at í góð- um tíðum, undir hákon- junkturi, hevur tað van- liga eydnast fakligu rersl- unum at vinna sínum lim- um stóran lønarbata og munandi betur arbeiðsvið- urskifti. Men tað vísir seg samstundis sum um tað er sera torfert at varðveita hesi framstig i ringum tíð- um ella krepputíðum. Næsta eyðkenni er, at har samanhaldið er sterkt — bæði innlendis og mill- um arbeiðarar úr ymsum londum verður meira vunnið enn har saman- haldið svíkur. Hitt triðja eyðkenni er, at har arbeiðararerslan hevur eitt politiskt mál samantvunnið við tey reint fakligu stendur hon sterkari, enn har hon eingi hevur. Hetta internationala samarbeiði verkamanna millum er ikki vældámt av teimum borgarligu kreft- unum í samfelagnum, men er ein sjálvsegd fyritreyt fyri t.d. einum effektivum verkíallsvápni. Fyri alt tað so samstarva arbeiðs- gevararnir eisini. Seinast sáttmálasamráðingar vóru her á landi fingu fer- oysku arbeiðsgevararnir tilboð um stuðul frá DAG, (Dansk Arbejdsgiverfor- ening), uppá 1/2 mill. Hví skulu verkafeløgini so himprast við at taka ímóti hjálp frá starvsbreðrum sínum í norðanlondum? Mótsatt mongum eðr- um lentakarabólkum eru Feroya arbeiðarar og kvinnur ikki limir í donsk- um fakfeløgum og eru so- statt avskorin frá ti øko- nomisku hjålp ein slikur limaskapur gevur sinum føroysku limum. I dag er fyrsti mai. Henda dag savnast verka- fólk um allan heim til fundar og stevnu fyri at seta fram krøv, fyri at fegnast um vunnin úrslit og fyri at vátta sín soli- daritet við teirra starvs- breður og systrar kring heimin, sum ikki frítt kunnu seta fram krev ella ynski. Henda fyrsta mei kunnu vit, sum ikki bein- leiðis eru partar av fakliga arbeidararørsluni nyta høvi til at merkja okkum tey krøv um lønarbatar og bøtt arbeiðsviðurskifti, sum fakliga rørslan setur fram. Vit viðganga, at mangan snyr hetta seg um krøv, sum aðrir lønar- stættir meta sum sjålv- søgd og sera rimilig. Eg nevndi i byrjanini, at hetta árið á ymsan hátt er eitt merkisár í inter- nationalu arbeiðararersl- uni. Men hetta er eisini eitt merkisár í Feroya ar- beidarasøgu við tað, at ar- beiðsfólkið hevur vunnið somu rættindi undir sjúku, sum aðrir lenar- bólkar í samfelagnum.