leygardagur 16. juni 1979síða 7

Nr. 46 — 16. juni 1979 sosialurin Síða 7 panelið Troyta náttúruna við skynsemi I. partur Einahelst tí at tað bert eru nekur fá ár síðani vit í Feroyum byrjaðu at merkja, at náttúran ikki hevur óavmarkaða leki- dómsmegi, so er okkara móðurmál fátækt uppá orð, ið rættiliga kunnu lýsa teir skaðar — tey mongu ógreðandi sár — ið vit í okkara girnd eftir stødugt betri materiellum livikorum — valda náttúr- uni. Hættislig er henda materiella girnd vorðin. Um tað er hesin tørvur á rámandi orðum, sum er orsøkin til, at vit í minni mun enn onnur framkom- in lond leggja dent á at fyribyrgja hesar skaðar á náttúruna, veit eg ikki, men enn verður so lítið og onki gjørt á hesum øki. Vónandi koma vit tó til medvit um — áðrenn tað er ov seint — at henda skeiva menning ikki kann halda áfram sum higartil. Økologi — læran um, hvussu alt hongur saman — hvussu náttúran sjálv skapar javnvág — eigur tí eisini eftir minari áskoðan at verða ein hin fremsta lærugreinin í ellum skúl- um, og hon má verða mett líka týdningarmikil sum tað at læra at lesa, skriva og rokna. Fyri abbar og ommur okkara var »økologi« ein sjálvsagdur partur av tí dagliga lívinum. At t.d. torveskan (mineralir og saltir) bleiv koyrd aftur í jørdina — at tødini (nitro- gen) somuleiðis vóru breidd út á bein ella i eplaveltuna, var fyri tey ein sjálvfylgja. Tað æt bert ikki nakað so fínt sum »økologi« og »øko- system« tá í tíðini. Tad æt t.d. „at breiða tød og tara«. Vit mugu læra um heildina, áðrenn vit læra um smålutirnar. Men ti- verri er tað vorðið so i dag, at vit øll meira og minni eru vorðin smáluta- serfreðingar: | Moyggja- g- F s == £ = á 5233 323 333 Blikur 15/6 13/6 Lómur 22/6 20/6 Heykur 21/6 Blikur 29/6 27/6 Ravnur bitaserfreðingar — nebba- sildaserfrødingar — gula- rótaserfreðingar — oyrna- serfrødingar. Heildina i øllum, ja, sjålvt menniskj- að sum eina samanhang- andi veru, hava vit meira og minni mist úr eygsjón. Fyri at liva má menn- iskjað taka til sín áv nátt- úruni. Tað er treytin fyri okkara veran. Fyri at liva enn betri mugu vit taka enn meira frá náttúruni, og jú fleiri vit eru, sum stødugt brúka meir og meir, jú harðari og meira oyðileggjandi tykist med- ferð menniskjans ímóti náttúruni at verða, hóast treytin fyri at vit ell skulu liva væl júst er, at vit troyta náttúruna við skynsemi! Náttúran lekir sjálv síni sár, bert vit læra okkum at ansa eftir, at henni verður givið aftur alt okk- ara burturkast (»skrell«, mineralir, kemikaliir 0.s.fr.) á ein slíkan hátt, at hetta burturkast so at siga av sær sjálvum glidur inn í økologisku ringferð- ina. Gjøgnum øldir hava menniskjuni lært seg at rekja landjørdina og tað, ið á henni grør og livir. Í stødugt sterri mun hevur menniskjan sett seg sjálv- an í staðin fyri ránsdjór- ini, tí óivað ómeðvitandi hevur hon skilt, at tað er skilaleyst heimshúsarhald at grunda feði sína á t.d. tikara-, úlva-, krokodillu- ella ravnakjøt. I dag vita vit eisini, at tað fer umleið 7—10 kg av kjøti at fram- leiða 1 kg av ránsdjóra- kjøti, ella fyri ti: menn- iskjakjøti. Menniskjan hevur v.ø.o. lært seg at varðveita tey gras- og plantuetandi djórini t.d. neyt, seyð, henur 0.s.fr. — júst tí hesi djór liva á einum lægri stigi í fødiketuni. Vit vita, at ta3 gongur gott og væl 1 kg av olju til at framleiða 1 kg av kunsttødum. Nær fara bøndirnir at Telefon 11225 Telex 81221 Ur Dram- men N PF SKIPAFELAGID FØROYAR >Tað hevur ómetaliga stóran tydning fyri Feroy- ar, at vit hava tann harða streymin (bæði millum oyggjarnar og á landgrunninum), at áir og lekir okkara kunnu renna ótarnaðar lið um lið út í havið á ellum eysturstrondum landsins, og ikki minst at regnið ikki skortar<, sigur Tormóður Dahl m.a. læra, at tað ikki kann vera rætt at knýta framleiðsl- una at einari ressours — tvs. oljuni — ið vit vita er um at tømast? Ser- stakliga tå vit eisini vita, at kunsttæðari jørd tørvar stødugt meira kunsttød fyri at geva somu grødi. V.ø.0.: Vit gera jørdina til »kunsttødnarkoman« samstundis sum vit beina burtur tey lívskapandi náttúruteðini. Sambært kenda holdar- greðiserfreðingin profess- or Georg Borgstrøm (Mic- higan State University) eru vit, viðvíkjandi havi- num, ikki komin longur í menningini av okkara medviti, enn at vit royna sum best at varðveita havsins >tikarar og kroko- dillur< (toskurin, kalvin, longan v.m.), meðan vit leggja minni dent á, um vit oyða havsins >seyð og neyt< (bláhvalurin, bris- lingurin, rækjurnar, nebbasildin v.m.). Á myndini hevur Borg- strøm bólkað tey ymisku fiskaslegini soleiðis, at tað fyri at framleiða 1 kg av fiski í einum bólki — tro- fistigi — fer við millum 5 og 8 kg av fiski úr bólk- inum niðanfyri. Fyri at framleiða 1 kg toski verður sostatt av »brukt« t.d. 5—8 kg av hýsu, 25—60 kg av ma- kreli, 125 —500 kg av brislingi og sild, 600— 4.000 kag av áti og 3.000 —30.000 kg av plankton. Hetta er meðaltel fyri øll hev. Í Norðsjónum, sum er (var!) eitt av heimsins rik- astu hevum, sæð frá ein- um framleiðslusjónarmiði, verður roknað við, at tað gjøgnum tey ymisku trofi- stigini verða nýtt 1500 kg av plankton at framleiða 1 kg av toski. Havsins fødiketur Nú er uppá tíðina, at eg komi inn á tað sum eg veruliga vil fram til, nevniliga um vatnmegiút- bygging og hverjar av- leiðingar, ið standast av at broyta náttúrligu fesk- vatnsfrárenningarnar. Framleiðslan av plantu- plankton í ymiskum havs- ekjum, er veruliga lívs- grundarlagið fyri ellum — avgjert øllum fiska- stovnum. Í staðin fyri nú at rokna við so og so nógvum tons- um av plankton pr. m* av havinum er tað rættari t.d. at rokna við so og so nógvum kilokalorium (kcal) pr. m?, ella sum sviin Bjørn Ganning hev- ur gjørt (»Havet«, Forsk- ning och Framsted 1977) roknað kcal um til kol- ekvivalent. At tað er rætt at rokna við t.d. kcal í staðin fyri tons av plankton ella tons av áti, tons av fiski o.s.fr., skilja vit kanska best, um vit samanbera 1 kg av toski við 1 kg av hvalspýggju. Vit skilja tá oll, at tað eru nógv fleiri kcal í toskakjetinum enn í hvalspýggjukjetinum. Vit vita, at plankton- framleiðslan í havinum, har áir og lekir renna út, er 20 ferðir so stór sum á opnum havi, 10 ferðir so stór sum kring strandaøk- ir, har ongar áir renna út, og ca. 3 ferðir so stór sum í ýðum og strongum, har streymurin er so harður at rå Fisk-etarar á 4. Stigi havur, styrja 0.1. umframt kopur isk-etarar á 3. stigi Fis t 3 tig tone toskur, longa kopur v.m. Fisk-etarar á 2. kalvi, hysa v.m. Fisk-etarar á 1. sjófuglur Æti-etarar: stigi: stigi: måkrelur, skrubbur, høggislokk »tød« frá botninum (deyð- ur tari, rotið plankton, fiskalortur, saltir, mine- ralir 0.s.fr.) verður drigið upp í tað ljósa lagið í sjónum. )Ein treytin fyri framleiðslu av plankton er munagott ljós og tað røkkur ikki longur niður enn á umleið 30—50 m dýpi). Av hesum skilja vit, hvenn ómetaliga stóran týdning tað hevur fyri Feroyar, at vit hava tann harða streymin (bæði millum oyggjarnar og á landgrunninum), at áir og lekir okkara kunnu renna ótarnaðar lið um lið út í havið á øllum eystur- strondum landsins, og ikki minst at regnið ikki skortar. Vit vita, at »styrkjan« (mongdin) av toskayngul fyri teir ymisku árgangir- nar hanga nágreiniliga saman við negdini av tí vatni, sum rennur út frá áunum. Og er tað nú veruliga so merkiligt? — Við áunum fær planktonið í havinum mineralir, saltir, mold, planturestir o.s.fr. Ja, so at siga alt tað, sum hesum havsplantum tervar fyri at vaksa. Tað er jú ikki eðrvísi í havinum enn á landjerðini: uttan tading og mineralir av nekrum slag fært tú ikki so mikið sum eitt epli at grógva. Átan livir av plankton og fiskayngulin av átu. Hver toskur gýtur 1/2 1 mill. egg, so tað er nokk til, um bert uppvakstrar- møguleikin er tilstedar, og fremsti møguleikin er åt- an, og fyri åtuna er treytin fyri livi: plankton i havi- num, og fyri plankton: »tødini« ur ånni og hav- inum, ljósið og luftin ur v.m. Í sild, laks, bláhvalur, rækjur v.m. Æti og aðrir "vøkstur-etarar" sardinir, nebbasild o.s.fr. t sjófuglur .d. Flótiplankton - taravøkstur v.m. på saltir - mineralir úr áum og sjónum i | | co | co 2 Sólarljós Feðiketa Borgstrøms