leygardagur 7. juli 1979síða 7

Nr. 52 — 7. juli 1979 num. Skyldfólk hennara fylgdu, grótu síni seltu tár og royndu at lata sær lynda, at hon ikki longur var á lívi. Síðani varð hon flutt út á oynna Heisker uttan fyri North Uist, har MacDon- ald krógvaði hana í tvey ár. Tá tók MacLeod frá Dunvegan við og sendi hana út á St. Kilda. Har varð hon verandi sum rættiligur fangi í 8 ár. Tey segdu, at hon meginpartin av tíðini skuldi gráta, skrivaði í heilum brøv, sum hon við tráði vavdi um tundurpetti og slepti á sjógv fyri við aldu og streymi at fáa boð frá sær, so kanska onkur kristin sál fekk at vita, hvar hon helt til og at hon á tann hátt skuldi fáa boð frá sær til vinir sínar í Edinburgh. St. Kilda-búgvar vóru ógvuliga blíðir við hana og lótu henni eitt av húsum teirra at búgva í. Men henda lady'in hevði slíka andstygd fyri oyggjafólk- inum, at hon vanliga svav um dagin og ikki fór upp fyrr enn um náttina. Hetta tóku St. Kilda- búgvar sær kortini ikki ilt av, men vóru altíð fúsir at veita henni eina hjálpandi hond. Teir bóru henni tað besta torvið, sum fanst í oynni, so hon skuldi ikki sita keld og hóast teir ikki hevdu so ríviligt av mati, treyt henni ongantið nak- að øll árini. Tá ið skotsku lordarnir hildu, at nú mundi ring- asti vandin vera av, varð hon fyrst flutt aftur á oynna Uist, síðani á As- synt og at enda aftur á Skye, har tey lærdu hana at spinna. Har sat hon so og spann saman við hin- um konunum, og tógvið sendu tær til Inverness at selja. Einaferð eydnaðist henni at krógva eitt bræv, hon hevði skrivað, í hes- um tógnum. Nakrar mánaðir seinni kom hetta bræv upp í hendurnar á systkinabarni hennara, hægstarættar- dómaranum. Hann varð forfardur av hennara upp- skakandi frásegn um, hvat henni hevði verið fyri oll hesi árini og fekk stjórnina at senda eitt herskip út at leita eftir henni. Men menninir í hansara kongaliga bretska hátignar flota komu aftur og søgdu frá, at hon var ongastaðni at finna. Tá gjørdi MacDonald skjótt av og fekk hana fyrst senda út á Uist og síðani til Vaternish nesið, har hon doyði í 1745. Til henda dag er Lady Grange einasta konufólk í Skotlandi, sum hevur fingið triggjar jarðarferð- ir. Teir samansvornu vóru so bebbaræddir fyri, at teirra ringa gerð skuldi verða avdúkað, so teir fyltu eina kistu við torvi og fyrireikaðu aðru jarðar- ferðina í tí lítla kirkju- garðinum í Duirinish, meðan líkið í loynd varð jarðað í Trumpan á oynni sosialurin Skye. Vistu bert um ein kong Tá herurin hjá skotska trúnkrevjaranum Karl Stuart var niðurbardur í orrustuni við Culloden í 1746, varð hildið, at Karl og nakrir av fremstu hjálparmonnum hansara (hann hevði fingið sær hjálp úr Fraklandi) vóru farnir út á St. Kilda at krógva seg og 10. juni 1746 varð eitt herlið sent út í oyggjarnar at leita eftir teimum. Seinnapartin 19. juni vórðu hermenninir fluttir í land á Hirta. Oyggja- búgvarnir hevdu fleiri tímar frammanundan varnast skipini og vóru farnir til fjals at krógva seg. Av ti at teir høvdu livad i stødugum ótta fyri sjórænarum, høvdu St. Kilda-búgvar fyri fleiri hundrað árum síðani høgt sær smá helli í hallunum vestantil á oynni. Hesi helli vóru so væl fjald, at tey hverki sóust frá sjó- num ella úr bygdini og hóskaðu sostatt framúr væl til at krógva seg í. Tá teir hevdu rannvælað alla bygdina, komu hermenni- nir at enda fram á nakrar menn, men hesir St. Kilda-búgvarnir = hevdu onga hóming um, hvat tað var, hermenninir tosaðu um. Teir vistu einki um, at nakar ungur maður var, sum kravdi trúnuna. Teir vistu bert um ein kong og hann æt George 2. Oyggjafólkið visti púrt einki um tey kriggj, bretska heimsveldið var uppi, fyrr enn fyrri heimsbardagi brast á, og tað fyrsta hver fremm- andamaður, sum setti sín fót á land, varð spurdur, var: >Nú, er nakað kriggj?< Hetta varð ikki spurt av tí, at St. Kilda- búgvar høvdu nakra hóm- ing av, hvat tað var at kriggjast, tí sjálvir tóku teir ikki lut í nøkrum bar- døgum og hver maður fekk frið fyri teimum. Í einari lýsing av oyggju- num frá árunum 1577 til 1595 verður sagt, at St. Kilda einki herfólk kann lata, av tí at fólkið har er fátækt og at oyggjarnar eru so avbyrgdar. St. Kilda er eisini eitt av teimum heilt fáu sam- feløgunum i bretska ríki- num, sum ongan kriggs- minnisvarða hevur. »Vardar av hvirluvindum og ódnum hirða hesar oyggjar einki um tær rist- ingar, sum skaka Europa<, skrivaði Mac- culloch doktari í 1819, >og negdir við at MacLeod lordur og George kongur sita við ræðið, ger tað teimum tað sama antin so hesin George er hin fyrsti ella hin fjordi.« Í 1836 hevdu oyggjar- nar einki samband havt við meginlandið í næstan tvey ár. Tá kom har eitt skip framvið og kastaði akker uttan fyri Village Bay. Frá manningini fekk presturin at vita, at hann og kirkjufólkið hevdu biðið fyri Williami kongi fleiri mánaðir eftir at hann var deyður. Eftir hetta broytti presturin benina til »hansara hátign< uttan at nevna kongin við navni og hann varð illa við, tá hann á vári 1838 fekk at vita, hverjum kyni ríkis- ins ovasti var av, ti tå var tað Victoria drottning, ið komin var á bretsku trún- una og hevði sitið nærum eitt ár. Fá vóru tey inni á skotska meginlandinum, sum vildu átaka sær nakra ábyrgd av einum so fjarsteddum oyggjabólki. Tá skotski kongurin, Ják- up 4., við lóg ásetti, at hereftir = skuldu allar skotskar oyggjar vera undir hansara valdi, læt hann St. Kilda detta burt- ur ímillum, av tí at hesin oyggjaflokkur lá so langt av leið, at hann ikki sá seg feran fyri at tryggja fólk- inum, sum har búði, sína vernd. Tá fátækralógin skuldi setast í gildi í bretska rikinum — og hetta var nógv seinni i tid- ini — vistu teir, sum í lóg- arnevndini sótu, als ikki av, at nakað fólk búði á St. Kilda, og ikki fyrr enn í 1851 fór fyrsta manntalið fram, fimti ár eftir at manntal varð hildið inni á meginlandinum. St. Kilda-búgvar lótu ongan- tíð inntøkuskatt -av ti at Sida 7 2. partur Kirkjan var middepilin fyri bygdar- livinum. Ofta vóru 3 gudstænast- ur sama sunnudag og ell vóru hverja ferð. Myndin er tikin í 1930 skattakort ongantið vórðu send teimum. Slíkt tímdu myndugleikarnir inni á meginlandinum ikki at fá- ast við. Heldur ikki vóru teir nakrantíð á vali. Eingin politikari so mikið sum hugdi til teirra at lova teimum gull og grøn- ar skógir, hóast summir skotskir limir í bretska parlamentinum við hvert plagdu at taka til St. Kilda, tá teir vildu lýsa, hvussu illa bretska stjórn- in hevði umsitið útjaðurini í Skotlandi. Heldur ikki var nakrantið neyðugt at boðsenda legregluni. Í tey fýra hundrað árini, har sagt kann verða, at St. Kilda hevur eina skrivaða segu, er einki brotsverk komið fyri, alt tað ið nakar veit frá at siga. »Um hesin oyggjaflokk- ur<, skrivaði Macculloch doktari, »ikki er tað Utopia, sum mannaættin so leingi hevur tráað eftir, hvar er tað so at finna? Hvar finnur tú eitt sam- felag við ongum vápnum, pengum, lógum, politikki ella skatti. Jú, tað finnur tú á St. Kilda... Hverki >The Times« ella »Couri- er« — hesi blødini, sum vit dagliga lesa — er- kymla fólkið har. Eingin skattalisti stendur og hóttir á kirkjudurinum og súlan er leys av øllum inntøkulogum. Ei dåni í, at St. Kilda-búgvin, sum er so væl fyri, er harðliga ímóti at broyta hesi við- urskifti!«