leygardagur 14. juli 1979síða 8

Síða 8 sosialurin Nr. 54 — 14. juli 1979 St Kilda: Ein avbyrgdur heimur eftir Hans Thomsen Tey bæði á Uist og Harris klandrað- ust um ognarrættin til St. Kilda. Kappróður varð avráddur til at gera enda á trætuni. Tveir bátar, ein av hverjari oynni, skuldu rógva út í oyggjarnar. Tann manningin, sum fyrst legði hondina á Hirta, hevði vunnið. Tá bátarnir nþrkaðust oynni — javnir vóru teir — hegdi Colla MacLeod, formaðurin á Harris-båt- inum, vinstru hond av sær og blakaði hana inn á land, og hetta gjerdi hann ikki til einkis, tí á henda hátt fekk MacLeod-ættin oynna. MacLeod vildi ongantið selja ST. KILDA Framhald Lensskipanin var til í Skotlandi í fleiri øldir eftir at hon var horvin aðra- staðni í Bretlandi. Angul- saksar, sum høvdu mesta ræðið í Bretlandi, góvu sær lítið far um keltiska fólkið, sum búðu á teim- um norðastu bretsku oyggjunum. Ti sluppu Keltar í frið og náðum at liva, sum teir alti3 høvdu gjørt. Í meginpartinum av Skotlandi vórðu tey gomlu samfelagsviður- skiftini broytt við harðari hond aftaná uppreisturin í 1745 (tá roynd varð gjørd at fáa Karl Edvard Stuart til ræðið), men í teimum fjarastu pørtunum av skotska hálendinum og á teimum vestaru oyggjun- um livdi gamla skipanin enn við sítt friska liv. Samfelagið hjá tí gæl- iskt talandi fólkinum var grundað á upplýsta yvir- stjórn. Hevdingin, sum átti jørdina, ráddi eisini yvir tí fólki, sum á henni sat. Var ein slíkur hevd- ingi tegnum sínum sum ein góður og lagaklókur pápi og teir bøndur, sum sótu á jarð hansara virdu hann sum ein slíkan, kundi henda lensskipan mangan roynast samfel- agnum bæði hent og góð. Tey, sum búðu longur suðuri í landinum og kanska fegin vildu eitast at vera meira framkomin, hildu hánt um hesa skipan hjá Keltum, men ið hvussu so er, royndist hon og tað væl eisini í mong hundrað á. Tey, sum búðu á ti einsligu oynni Hirta, livdu alt tað ið nakar veit at siga frá undir hesi gomlu skipan. Til fólkið flutti burtur í 1930, ikki bert átti MacLeod lordur av Dunvegan oyggjabólkin St. Kilda, men ráddi eisini yvir tí fólki, ið har búði. Hann var bæði sum ein faðir at teimum eins væl og hann var jarðardrott- urin, og St.-Kildabúgvar hildu ómetaliga nógv bæði um hann sjálvan og alt húski hansara. >Hevding- in er gudur teirra, teirra eitt og alt, um hann er heviskur og ráðatekin maður<, skrivaði Murray lordur av Broughton í ein- ari frágreiðing um skotsku hálendini, sum hann gjørdi fyri stjórnina í Lon- don í 1746. Hevdingin hevði skyldu til at verja klanin (ættbólkin) hjá sær, gera rætt og skjal og vera í hvergum partinum, tá ósemjur tóku seg upp og fremst av ellum halda jerð sína í góðum skili, so at tegnar hansara kundu sita á henni við spekt og sóma. Afturfyri vóru bendurnir fúsir at stríðast fyri hverjari sek, sum hevdingin metti rættvísa og í slíkum tíðum at geva honum fult ræði á ellum tí, sum garðurin gav av sær. Hóast gæliska orðið »clann« merkir børn, um- fataði skipanin ikki einans tey, sum vóru skyld við ella bóru sama ættarnavn sum eigarin. Á St. Kilda var eingin í ætt við Mac Leod lord, hverki so ella so. Tær fáu ættirnar, sum hevdu MacLeod til eftir- navn, vóru sum allar aðrar ættir eftirkomarar av fá- tækafólki úr ødrum pláss- um, sum góðseigarin átti og sum hann hevði eggjað til at seta seg niður á St. Kilda. Innan fyri klanin hevði skyldskapur í víðari merking lítið ella einki at týða. Tað, sum bant hesi fólkini saman, var ein fel- ags trúskapur móti tí hevdingi, hvers jarð tey sótu á og sínámillum sátt og semja millum hansara og fólk hansara. Ognarrætturin avgjørdur við kappróðri MacLeod-ættin, ið vóru hevdingar fyri MacLeod- klaninum, áttu St. Kilda meginpartin av tíðini, hesin oyggjabólkur var bygdur. Hvussu henda ættin fekk ognarrættin til oyggjarnar, dugir eingin i dag at greida frå. Søgnin sigur, at einaferð i tíðini skuldu bæði tey á Uist og Harris klandrast um ogn- arrættin til oyggjarnar. Sjálvt tá í tíðini varð oyggjabólkurin mettur sum ein gimsteinur í At- lantshavi, sum hver góðs- eigari hevði verið errin av at eiga. So varð kappróður av- ráddur til at gera enda á trætuni. Tveir bátar, hver umboðandi sín av teimum báðum stríðandi pertu- num og javnt mannaðir, róðu so út í oyggjarnar. Áðrenn hildið varð av- stað, varð avrátt, at tann manningin, ið fyrr varð at leggja hondina á Hirta, hevði vunnið og kundi krevja hana til hevding sín. Øgvuliga javnt gekk á hjá bátunum allan vegin vestureftir og tá ið teir nærkaðust oynni, lógu teir javnprúðu menninir av Uist á odda. Tá høgdi Colla MacLeod, formað- urin á Harris-båtinum, vinstru hond av sær og blakadi hana inn å land i einari seinastu ólukkulig- ari roynd at vinna harra sínum oynna. Og ikki misti hann hondina til einkis, tí á henda hátt fekk MacLeod-ættin oynna. Sagt verður, at tað skal vera til minnis um hesa hending, at MacLe- od-ættin hevur eina reyða hond í vápnaskildri sin- um. Átti alt vald væl inn í nítjandu old MacLeod var ein oyggja- hevdingi við einum oyggjariki. Sum slíkur lá hann ov langt burtur til at verða vavdur upp í polit- iska stríðið inni á megin- landinum sum t.d. Camp- bell og Mac-Donald-ætt- irnar. Ikki tí, nógvir av MacLeod-ættini vóru við í bardaganum við Culloden 16. april 1746, tå Karl Edvard Stuart (»Prince Charlie«) mátti lúta fyri hertoganum av Cumber- land, men hetta gjerdu teir ímóti vilja hevdinga teirra, tí MacLeod av Dunvegan hevði ongan 3. partur samhuga við hesum upp- reistri til at fáa Stuart- ættina til ræðið aftur. Í 1714 settist Georg I, ið var týskur kurfýrsti úr Hannover, á bretsku trún- una. Henda týska ættin var frá mammuni í blóði við Stuartarnar. Tá hann doyði í 1727, tók sonur hansara, Georg II við sum bretskur kongur, og eftir bardagan við Culloden setti hann sær fyri at beina fyri tí keltiska livi- háttinum. Lógin um av- vápnan varð endurnýggj- að við týðandi uppiskoyt- um. Forboð varð sett fyri at bera skotskan hálanda- búnað og skotsktpuntut klæði mátti ikki vera uppi á nekrum fólki. Ikki var lukkuligt at blása í sekkjapipu og tú kundi koma illa fyri, bert tú átti eina slíka. Hesi forboð stóðu við í 36 ár og góvu skotsku fólkamentanini nærum deyðamein. Í 1747 samtykti bretska parla- mentið eina lóg, sum gjørdi enda á arva-rætt- ardemum. Henda lógin beindi fyri lógliga vald- inum hjá skotsku hevd- ingunum. Aftan á bar- dagan við Culloden fór mangur skotskur jarðar- teigurin sum brotagóðs. Men teir, sum vóru við yvirlutan við Culloden, hevndu seg kortini ikki inn á góðseigaran í Dun- vegan. Bæði var tað tað, at hann ikki hevði tikið nakran beinleiðis lut í uppreistrinum, og so vórðu jarðarognir hansara eisini so fjarskotnar og spjaddar. MacLeod varð sitandi tryggur á ognum sínum og tað faðirliga valdið hjá lordinum av Dunvegan slapp at halda ótálmað fram væl inn í 19. eld. Figgjarliga staðið undir ti tamarhaldi, høvdingin hevði á fólki sínum, var býtishandil. Á hverjum ári vitjaði ein umboðs- maður hevdingans St. Kilda at krevja leiguna í veru. Mangan kundi hesin leiguuppkrevjarin vera eitt sindur i ætt vid høvd-