leygardagur 14. juli 1979síða 9

Nr. 54 — 14. juli 1979 sosialurin Síða 9 ingan. Hann kundi antin leiga oyggjarnar frá eig- aranum fyri eina ávísa peningaupphædd ella eis- ini fáa inntøkurnar av teimum fyri onkran serlig- an beina, sum hann veitti honum. Mest lýsi og fjøður Tá ið segumaðurin Martin Martin í 1697 vitjaði St. Kilda, var hann í ferðalag saman við umboðsmanni- num hjá MacLeod. Meðan teir vóru úti í oyggjunum, vóru umsjónarmaðurin og fylgi hansara — 45 manns í tali — til hús hjá oyggja- fólkinum. Umsjónar- maðurin plagdi at fara út í oyggjarnar eina ferð um árið og steðgurin plagdi at vara 2—3 vikur. Hetta at sýna ókeypis blidskap móti hevdinganum ella einumhverjum av húski hansara, var fornur gæliskur siður og skylda og varð á gæliskum rópt »cuddiche«. Henda sid- venja varð uppihildin á St. Kilda leingi eftir at hon var burturdottin aðrastaðni. Tá umsjónar- maðurin fór av St. Kilda og heimaftur á oynna Skye, hevði hann við sær lýsi og fjødur og annað, sum St. Kildabúgvar hevdu at lata og fingu verið fyri uttan. Hesar verur vórðu so antin seld- ar til uppsitarar, ið sótu aðrastaðni á jarðum góðs- eigarans ella sendar á handilsmarknaðirnar. Ein partur av tí, ið fekst við seluna, fór burturav í leigu hjá St. Kildá-búgv- um, meðan umsjónarmað- urin hevði ein part eftir í vinningi. Men skyldur sínar mótvegis oyggja- búgvunum mátti hann halda. Ein munandi part- ur av tí, sum fekst fyri seluna av framleiðsluni hjá St. Kilda-búgvunum, varð nýttur at keypa aðra veru fyri, t.d. salt og sáð- korn, sum teimum úti á St. Kilda tervaði. Neyð- synjarvera, sum oyggjar- nar ikki fingu verið fyri uttan, varð vanliga send út á St. Kilda summarið eftir, ella eisini sama árið, um so var, at fólkið har úti var púra í uppisetri. Henda skipan royndist framúr væl í eldir. Tað, sum tey á Hirta hevdu at lata, var ógvuliga nógv eftirspurt inni á megin- landinum, og oyggin gav fitt av sær bæði til um- sjónarmann og eigara. Brougham lordur, sum vitjaði St. Kilda í 1799, sigur, at umsjónarmaður- in læt MacLeod 20 ster- lingspund um árið, men hevði tá tvey so nógv eftir sjálvur í sín egna part. Men kortini hevdu tey á Hirta fyrimun av hesum býtishandli. Nú er skeivt at halda, at oyggjafólkið fekk beint tann pris, sum marknaðurin gav, men hinvegin nýttist teimum ikki at stúra fyri ikki at sleppa av við verurnar, og tá ring ár komu, vóru tey ongantíð í uppisetri við neyðsynjarveru. Ongin hevði fyrimun av at lata tey á St. Kilda koma illa fyri, og varð umsjónar- ÆR A o [+] búgvi, vóru tey kortini góð at búgva i unum maðurin fyri missi tað eina árið, svitaðist ikki, at hann forvann hetta aftur seinni. Góðseigarin valdi ein av bygdarmonnunum til at umboða bygdina, skuldi onkur ósemjan tikið seg upp mótvegis umsjónar- manninum. Var ósemjan rættiliga álvarslig, hevði hesin umboðsmaður skyldu til at fara til Mac- Leod sjálvan og bera fram klaguna fyri honum. >Hann er ógvuliga litil- látur, tá hann kemur inn- ar<, skrivar Martin Mart- in, »tekur húgvuna av hevdinum, áðrenn hann fer inn til MacLeod og nigur. Båtsskipanin, sum hevur róð hann frå St. Kilda, er i hølunum å hon- um og ger sum hann. MacLeod lurtar álvarsam- ur eftir frágreiðingini og demir so partanna mill- um. Men klagurnar um fyristøduna av St. Kilda vóru sjáldsamar. »Teir flestu umsjónarmenninir Ar Í 1860-árunum læt lordurin, ið átti St. Kilda, byggja fólkinum nýggj hús. Hóast småligt var við inn- vóru hampamenn í allar mátar, væl mentaðir og sera hygnire, skrivaði John Knox. Vildi ongantíð selja St. Kilda Vanliga sýndi góðseigarin stóra ábyrgdarkenslu mótvegis oyggjafólkinum. Í seinasta fjórðingi av átj- andu eld gavst MacLeod við at taka sær eitt oyra í vinningi av ognum sínum í nekur ár. >Hesar jarðar- ognirnar<, skrivaði John Knox í bók síni >Tour Through the Highlands of Scotland and the Hebride Isles«, sum kom út í 1787, »eru nógv minkaðar hesi seinastu árini. Nógv er selt burturav fyri skuld og enn er væl eftir at gjalda men hóast hesi viðurskifti hevur eigarin onga leigu vilja tikið ella sett nakran uppsitara frá jerðini. Hann er í ongum feri farin strangliga fram móti nekrum manni og hevur í allar mátar sýnt seg sum ein frilyndur mannavin- ur.« Í 1780 læt hann teim- um á St. Kilda ein bát, sum hann ikki vildi taka nakað afturfyri, og hóast hegur tollur varð lagdur á saltið um hetta mundið og tað nærum ikki var at fáa í skotska hálendinum, fingu tey á St. Kilda alla tíðina ríviligt av hesi veru, sum tey ikki fingu verið fyri uttan. Í hesum árum tóku við- urskiftini inni á megin- Til miðjuna av nítjandu øld búðu St. Kilda-búgvar í húsum sum hesum, ið vóru vanlig á øllum Hebrid- landinum at broytast so nógv, at MacLeod kom rættiliga í kletur av hes- um, so at hann noyddist at selja hópin nógv burtur av jerð síni. Nú vóru ikki ráðini longur til at hava fleiri umsjónarmenn og tað, sum eftir var av góðs- inum, var ikki meir enn so, enn at fyristeðumað- urin hjá MacLeod á góðs- inum í Dunvegan, var fer- ur fyri at hava tað í hond- um. Men St. Kilda helt MacLeod-ættin so nógv um, at tær oyggjarnar vildu tey ongantíð selja. Seinasti umsjónarmað- urin var John Mackenzie frá Dunvegan. Hann var vinarligur maður og helt nógv um St. Kilda og fólkið, har búði. Eina ferð um árið átti hann at fara út til Hirta eftir leiguni frá góðseigaranum Hann plagdi at vera í síðum tweed-frakka og undir veiðumannahatti og var ógvuliga væl dámdur av ellum oyggjabúgvunum Meðan hann var úti í oynni, brúkti hann megin- partin av tíðini at práta við oyggjafólkið, legði sær teirra vandamál í geyma og royndi at loysa tey meðan hann-var á stað- num. Lá hetta ikki fyri gratt tað ikki, at hann fekk skil á aftur, tá hann var afturkomin til Dun- vegan. Og fyri St. Kilda- búgvar var umsjónarmað- urin eitt slag av millum- gongumanni og við hon- um fingu tey tíðindi úr stóru verð. Framhald