leygardagur 18. august 1979síða 6

Síða 6 St Kilda: Ein avbyrgdur heimur eftir Hans Thomsen St. Kilda-búgvar hevdu ongantíð áður sæð ein dampara. Tey fóru al- goyst rennandi heim í prestagarðin at siga presti frá, at eitt skip, »sum eldur var i«, nærkadist. Tå hornorkestrid setti å at spæla, flýddu St. Kilda-búgvar til fjalls. sosialurin Nr. 64 — 18. august 1979 upp i leikin Hildu til fjalls Tad var fyrsti damparin, St. Kilda-búgvar nakran- tíð hevdu sæð, tá >Vul- can« úr Glasgow kom grevandi inn á Village Bay Olavsøkuaftan 1838 stúvstappaður av ferða- fólki og einum hornor- kestrið umborð. Fólk fóru algoyst rennandi heim í prestagarðin at siga presti, Neil Mackenzie, frá, at eitt skip, >sum eld- ur var i«, nærkaðist. Tá hornorkestrið setti í at spæla, flýddu St. Kilda- búgvar til fjalls. Fólk inni á meginlandinum vóru so við og við komin eftir, at til var eitt einsligt fjarbýli í bretska ríkinum og gjørdust nú altrí eftir at vitja St. Kilda. Alla 18. og fyrst í 19. eld, tá hetta at ferðast varð hildið at vera besti mátin at vinna sær kunn- leika og víðka sjónarring- in, vóru tað bert nekur fá, sum gjørdu ta mangan hættisligu ferðina út á St. Kilda í opnum bátum ella skemtiførum. Hesir fyrstu ferðamenninir funnu eitt hendinga búpláss, sum í øldir hevði ligið avbyrgd frá siðmenningini aðra- staðni. Men henda Ólav- sekuaftan í 1838 upplivdi ein sterri fólkahópur St. Kilda á fyrsta sinni. Ein ferðamaður = umborð á >Vulcan< varð so hugtik- in, at hann skrivaði til ein vinmann: >Nú eri eg, Gud havi lov, til endans komin til evsta land, St. Kilda, tað plássið í øllum ti bretska heimsveldinum, sum mær hevur longst mest eftir at síggja, og alt tað, eg frammanundan hevði hoyrt um hesar oyggjar, er ikki ímóti helvt av ellum tí, sum eg upplivdi har«. Tidin hevði staðið still á St. Kilda í øldir. Oyggjar- nar vóru ein leivd av einari gamlari lensskipan, sum fyri langari tíð síðan var burturdeyð inni á megin- landinum. Og tað sama var við fólkinum. Málið, tey tosaðu, var eitt logið fyribrigdi av gæliska mál- inum og eingin visti at siga, hví so var. Hetta var eitt bjargafólk, sum vann sær lívsútkomuna av øll- um tí sjófugli, sum so nógv var til av í oyggjun- um. Og summi fuglasløg- ini vóru einans til á St. Kilda: t.d. var havhesturin ikki til nakra aðrastaðni í bretsku oyggjunum uttan harúti til miðjuna av 19. eld. Hesar klettaoyggjar vóru evsta land, og strond hómaði tú onga aftur, fyrr enn tú komst til Amerika. Í tíðini aftaná at Darwin hevði givið út bók sína, »On the Origin of the Species« (um upprunan av kynssløgunum), vaks hug- urin hjá fólki til at kanna tað náttúrliga og frum- kenda. St. Kilda kom at standa fyri Bretum sum eitt »evsta Thule«, har tey dámligu villu búðu. Vildu síggja nakað sjáldsamt Til miðjuna av 19. eld vóru tey flestu ferðafólk- ini ríkfólk, sum fóru út á Turistar vóru grammir at lata seg avmynda úti á St. Kilda, so teir høvdu tað at reypa av, tá teir komu heim- aftur, at teir høvdu vitjað fjarskotnasta og frumkend- St. Kilda við skemtiførum, tey sjálvi áttu. Ein vitjan á St. Kilda varð vanliga hildin at vera høvudshend- ingin á einari makligar summarreikferð millum skotsku vesturoyggjar- nar. Tá komið var út í 1830, varð St. Kilda vitjað regluliga í juni, juli og august á hverjum ári. Í juli mánaða 1860 vitj- aði hertogin av Atholl St. Kilda við herskipinum HMS »Porcupine«. Tey, ið við honum vóru, gjørdust ovfarin, tá hertogin segð- ist vilja hava sama mat at eta, sum tey ótu á St. Kilda. Hann sat so eitt heilt kveld inni í húsunum nr. 9 í »Main Street<, har Norman Macdonald budi. Seytjan år seinni vistu oyggjabugvarnir fram- vegis å hesi hus, har ein so mætur hevði verið á gátt. Hevdu hálm at liggja á Men tað vóru ikki allir ferðamenn, ið eins og her- togin av Atholl, hevdu so glæsilig for at ferðast á. Tá ið George Atkinson gjørdi av at vitja St. Kilda í juni 1831, fóru hann og asta partin av bretska ríkinum ST. KILDA: .… Damparin kemur teir átta ferðafelagar hansara við einari jollu, sum var átjan føtur til longdar. Tríggir raskir menn av Harris vóru báts- skipan. Okkara bátur var lítil, tá hugsað verður um, hvussu langur teinurin var, hann mátti fara um opið hav«, skrivaði hann, men viðurskiftini úti á St. Kilda eru nú einaferð so vorðin, at bert hann er nakað lágur í ættini, kemur so nógv havalda inn á víkina, at antin má farast við skipi, sum tolir allan sjógv, ella eisini við báti, sum er so mikið lítil, at til ber at draga hann upp, meðan tú ert harúti. Tí var tað, at vit valdu hetta seinna«. Ein vinmaður, sum hevði gjørt hesa ferð áður, ráddi Atkinson til at hava nekur tjúkk teppi og nakrar koddar við sær, av tí at tier máttu sova á ferðini og hetta bert var opin bátur. Eisini hevdu teir við sær fimm fløskur av whisky, eina tunnu av vatni, ein sekk av havra- mjeli, nakað av kókaðum kjøti og havramjølskøku til ta longu ferdina. »Vit høvdu fylt bakskutin við hålmi at sova å«, skrivadi Atkinson, »og høvdu eld i einum — jarnpotti har frammi. Soleidis utgjørdir fóru vit væl hyrdir út á hesa ferð okkara til St. Kilda, sum vit hevdu hoyrt so nógvar frásagnir um og serliga, hvussu ringt tað skuldi vera at lenda harúti. Tað vóru tí eisini glómur í Harris- búgvum, tá vit hildu avstað og vit sóu á teim- um, at teir mundu hava lítlar vónir um, at vit spurdust afturiaftur«. Damparin broytti alt Men alt hetta broyttu dampararnir, tå teir komu i nytslu. Nu slapst longur vid størri tryggleika. Tad