leygardagur 18. august 1979síða 7

Nr. 64 — 18. august 1979 sosialurin 74 var fram um alt damp- maskinan, sum gav ti bretsku midalstættini meguleikar at koma út at ferðast og síggja seg um fyri so lágan prís, sum eingin higartil hevði droymt um. Sjálvt tær lægstu stættirnar hevdu nú fingið lógásettan rætt til summarfritid vid løn á fyrsta sinni og hættadu sær nu eisini ut at ferdast sum onnur fólk. Ferða- mannaferðirnar út á St. Kilda tóku rættiliga dik á seg, tá reiðarin John McCallum við lýsingum í blødunum beyð fólki væl- komnum at ferðast við skipi hansara »Dunara Castle« út í »tær romant- isku vesturoyggjarnar og ta avbyrgdu St. Kilda«. Fyri 9 sterlingspund slapst tú at búgva í egn- um kamari umborð og tá var allur kostnaður írokn- aður fyri teir tíggju dagar- nar, sum ferðin vardi. Nú fingu so vanlig fólk høvi til å fyrsta sinni at gera hesa ådur so hættisligu ferð undir tryggum um- stødum og vid øllum hent- leikum. Men mangan sluppu heldur ikki tey, sum ferð- aðust við dampara, upp á land á Hirta fyri brimi, men hetta tóktist bert at hava við sær, at hesar fjar- skotnu oyggjar drógu uppaftur meira at sær. Og sluppu tey upp á land, var hetta ikki sum at siga tað hjá hesum býarfólki, sum nóg illa dugdu at fóta sær á tí hálu helluni. Lady Mackenzie var eitt sindur hám, tá hon í 1853 var úti á Hirta. >Mær hevði verið sagt, at har bert skuldi vera ein lítil, flatur steinur, sum stígast kundi å«, skrivaði hon, »og at St. Kilda- búgvar síðani vildu syfta meg upp á land, men reiði- liga so er har ikki vorðið. Har munnu vera einir 20- 30 metrar av strond, men í einum stað er frægari enn aðrastaðni, men kortini minni enn so gott at ganga, tí ell hellan er av- takin við hálum tara- vekstri, so illa slepst undan at detta so bar- long«. Ikki fyrr enn i 1906 fingu tey å Hirta eitt skapilsi av atløgubryggju, men sjálvt tá máttu dampararnir liggja 1/4 fjórðing úr landi og skjótt varð, at St. Kilda-búgvar sóu sær ein fyrimun í at rógva ferðafólk í land av skipunum. Afturfyri fingu tey ein skilling frá hverj- um. Men sjálvt henda stutta ferðin í lítlum ára- báti kundi vera í so hættislig, fyri ikki at tala um at lenda, tí hetta var ein tíð, tá damurnar brúktu skjúrt, sum rukku niður á skógv og spanskar vóru tær eisini í medferð, so hetta var mangan ein framsýning, sum ikki gjerdist so yndis- lig, sum hesar fínu damur hevdu ynskt. >Tað hendi mangan, tá nakað var at í sjónum, skrivar Mary Cameron, »at ferðafólk vóru at kroppi av sjóroki, tá tey stigu fótin á Hirta og tá mátti mamma fáa teimum turr klæði at skifta vid«. Hjá trúboðaranum og konu hansara var tað dag- ur í viku, tá damparin legði inn á víkina, tí tá fingu tey at frætta tíðindi innan av meginlandinum. »Einaferdina«, skrivar hon í sínum endurminningum, „stóð brådliga ein eldri kona í durinum. Hon var igjøgnum og mamma leiddi hana innar og fekk henni klæði at skifta við, til hennara egnu vóru turr aftur. Hin gamla læt illa at ferðini í árabátinum. Hon segði skiparan á damparanum hava spurt seg, um hon var resk á sjónum, og hon hevði so andbráð svarað, at tað skuldi so verið, hon, sum hevði siglt allan knettin runt. »Gaman i, fråan«, hevði hann svarað henni aftur, >men lítið vita tygum um, hvussu vorðið er á St. Kilda!«« >Tað fyrsta, sum er at gera<, helt John Ross ráðisliga fyri við fólk, sum ætlaðu sær út á St. Kilda, „er fyrst tit stíga fótin á land at taka í hondina á ollum, tit møta«. Konu- fólkini á Hirta plagdu altíð at standa á rað eðru- megin við niðri við lend- ingina og menninir hinu- megin. »Og leggið purt einki í allan ridilin av hundum“, helt Ross fram, „teir fara at elta tykkum allan vegin niðaneftir, men teir goyggja verri enn teir bita«. St. Kilda-búgv- ar vóru ógvuliga varnir. »Teir talaðu ikki«, minnist Willie Clelland, sum starv- aðist sum yvirhovmeistari umborð á >Dunara Cast- le«. >Tú mátti fyrst siga okkurt sjálvur, tey vóru ónáttúrilga smæðin, ser- liga konufólkini og bern- ini«. Toldu ikki pengaspilluna Sum frá leið vórðu kanska ongar aðrar oyggjar í heiminum so tíðum av- myndaðar sum St. Kilda. Fyri pengar fingu tey fremmandu ferðafólkini konufólkini á Hirta at taka rokkarnar út í tún og har standa og spinna, meðan hini tóku tey av við foto-tólunum, og íkki Damparin er komin vid ferðafólki. Ferðamannatíðin á St. Kilda var stutt, vardi bert frå juni og august mánaða út. Sum frá leið tóku St. Kilda-búgvar at líta á hesa inntøkukeldu, sum kortini bert kom at roynast stokkut vardi leingi, fyrr enn St. Kilda-búgvar komu eftir, at hetta, at lata seg av- mynda, var góð innteku- kelda. Har komu eisini nógvir serútbúnir mynda- takarar út í oyggjarnar, og heimafturkomnir nýttu teir fotomyndirnar til at prýða bekur við, sum skrivaðar vórðu um St. Kilda. Ferðafólkini guldu í hondina fyri tað, sum bygdin hevði at lata. T.d. loysti tað seg nógv betur hjá bygdarfólkinum at lata teimum teirra tweed- klæði heldur enn at senda til til Glasgow ella at lata faktorinum tað. Men samstundis fylti hetta nógva ferðafólk við ellum pengunum fólkið á St. Kilda við innanmein- um. >Tær nýtist ikki at hava verið leingi úti á Hirta, fyrr enn tú varnast tann stóra skaða, sum ferðafólk og eigarar av skemtiførum við lummun- um fullum av pengum hava gjert hesum blíða og lítillátaða fólki“, skrivaði Robert Connell í 1886. St. Kildabúgvar vóru kvikir at fáa sær fyrimun av, at oyggjarnar Hetta, at peningur nú brádliga kom inn í hetta bygdarsamfelag, sum ikki hevði vitað av slíkum áð- ur, hevði stóra spillu við sær og gjerdi St. Kilda- búgvar til tað, sum rit- hevundurin George Seton rópti >tað listilærdasta fólk, eg nakrantíð havi vitað“. Oyggjabúgvarnir vóru kvikir at taka við øll- um tí peningi, sum ferða- fólkini vildu lata av hond- um. Vælvild móti bygdar- fólkinum saman við ynskj- inum um at fáa onkran lut til ognar, sum sermerktur var fyri St. Kilda, fekk mangan ferðamannin at lata meira pening av hond- ini, enn hann annars hevði gjørt, var tað onkra aðra- staðni. Men so títt og knapt ein St. Kilda-búgvi hevði fingið yvirpris frá onkrum tilvildarligum rík- iskroppi, varð tað sama kravt frá ellum. >Til ber at tingast við ein handils- mann í Glasgow og fáa hann at slaka í prisinum«, skrivaði Ross, >men St. Kilda-búgvin er hverki at høgga ella stinga. Hann fæst ikki frá sínum, og fær hann ikki tann prís, hann hevur ásett, mást tú fara tómhentur frá honum aftur«. Oyggjabúgvarnir dugdu ikki at siggja nakran mun á teimum, sum komu út á St. Kilda, men hildu øll vera eins rík. Tey, sum komu innan av meginland- inum, vórðu mett sum ein stætt: hetta var alt fremmandafólk, sum tos- aði annað mál, gekk eðr- vísi ílatið og spilti pengar burtur, tí at tey vóru von við tað, meðan St. Kilda- búgvar livdu í einum stættarleysum og pen- ingaleysum samfelag og ongantíð dugdu at skilja, at tað nakrastaðni varð gjerdur munur á fólki. Hesin ferðamanna- streymurin mataði grund- Síða 7 arlagið burturundan bú- skapinum í oyggjunum. Peningurin, sum ferða- fólkið bar inn á tey, gjerdi, at framleiðslan minkaði og at tey mistu virðingina fyri tí lívi, tey higartil hevdu livað. Fyri pening- in, sum ferðafólkið legði eftir seg, bar nú til at keypa bæði grón og alla aðra matveru til hetta minkandi fólkatalið, men hjá einum búskapi, har turisma skuldi vera høvudsålitid, vóru veður og vindur altavgerandi — hesir báðir frummåttir, sum altíð høvdu roynst St. Kilda-búgvum svikaligir, og tá fjøruti ár vóru um- liðin á henda hátt, gjerdist meira og meira óliviligt á St. Kilda. Myndugleikarnir inni á meginlandinum høvdu altid havt i hyggju at fåa St. Kilda-búgvar at ganga upp i teirra egna samfelag, sum teir mettu at vera fullkomið. >Hóast lívið hjá Robinson Crusoe kann tykjast ógvuliga áhuga- vert og spennandi«, skriv- aði Anthony Trollope í 1878, >so fer mannaættin altíð at vilja hava ein Robinson Crusoe at koma sær uppíaftur mannasam- felagið. Men tíverri kundu hverki St. Kilda ella fólkið, sum har búði, laga seg eftir teimum krøvum og reglum, sum eitt nútímans samfelag setti. Ið hvussu so var, hildu so tey, sum búðu inni á meginlandinum, tað ikki vera meguligt at broyta viðurskiftini á St. Kilda í tílíkan mun, at tað fór at verða gjerligt at tryggja fólkinum har eina framtíð. Og oyggjabúgv- arnir sjålvir høvdu mist alt tilboð í stríði teirra fyri at hóra undan. Við iva og sorg í barmi gjerdu tey tí av at rýma og lata fuglin- um og Atlantssjógvunum oyggjarnar. vóru so væl umtóktar. Fyri hosur, turriklæði, tweed-klæði og postkort fingu teir væl av peningi frá ferðafólkunum Framhald