leygardagur 25. august 1979síða 8

Síða 8 sosialurin Nr. 66 — 25. august 1979 St Kilda: Ein avbyrgdur heimur eftir Hans Thomsen ST. KILDA: ...... Hin gåtuføri barnadeyðin Garður teirra deyðu Tann daprasta sjónin á Hirta, sjálvt á okkara døg- um, er tann lítli eggkling- ruti kirkjugarðurin nakrar fáar = metrar aftanfyri »Main Street«. Umgyrdur av einum førligum grót- garði, so kríatúr ikki sluppu framat, og við rubbutum træportri, var kirkjugarðurin altíð av- takin við brenninotum, mækjum og grasi. Her fingu St. Kilda-búgvar ta seinastu hvíldina. Tá ein oyggjabúgvi doyði, varð eitt órímað sorgarkvæði yrkt, har hin deyði varð róstur fyri tær góðu síður, hann hevði havt. Tá fólk doyðu, stødgadi alt arbeiði og hond varð ikki tikin í nakað í eina viku. Vakt varð hverja nátt uppi yvir tí deyða, til hann fór í jorð- ina. Eisini tann lítli skúlin varð stongdur og farið varð ikki aftur í skúla, fyrr enn ein hóskandi syrgitíð var umliðin. Konufólkini lótu hin deyða í líkverjuna. Eitt av hesum reyðu turriklødun- um, sum vóru so eyðkend fyri St. Kilda, varð vavt fleiri ferðir um hevdið. Líkið varð lagt í ein sekk av grovliga vovnum reyð- um klæði og bundið varð fyri endan oman fyri hevd- ið. So varð líkið standandi í húsunum, har hin deyði hevði búð og vakt uppi yvir tí hverja nátt, til jarð- arferðin fór fram. Eitt hitt torferasta ar- beiðið var at gera kistuna. Trævekstur var eingin á Hirta og St. Kildabúgvar hevdu tí eina planka- rúgvu, teir hevdu fingið sendandi innan av megin- landinum, liggjandi í ein- um úthúsi tætt hjá presta- húsunum. Kistuna gjerdu menninir niðri í pakkhús- inum, vildu ikki vera fyri eygunum á hinum bygdar- fólkinum og royndu at evna hana til sum frægast, serliga har herðarnir skuldu vera. Av tí at prestur var hin einasti í bygdini, sum hevði kom- fýr, gingu teir til hansara eftir heitum vatni. >Vit vistu«, skrivar Mary Cameron í endurminning- um sínum, »at tá onkur av monnunum kom í dyrnar eftir einum ketli av kók- andi vatni, leið kistuni rættiliga væl«. Tað kók- heita vatnið varð stoytt á viðin fyri at gera hann meira liðiligan, so hann varð lættari at evna til. Kisturnar vóru altíð ómál- aðar og henkur av mess- ing ella eðrum metali hevdu tær ongantíð. Hin deyði varð ongan- tíð settur í kirkjuna. Øll jarðarferðin sum hon var fór fram á grevini, sama hvussu veðrið so var. Fyrst varð ein sálmur sungin, síðan lisið úr bíbli- ni, so aftur sungið og at enda bað allur líkskarin eina ben. Tá komið var til hús aftur, syrgdi øll bygd- se Í hverjum húsi var í minsta lagi ein rokkur. Konufólk- ini karðaðu og spunnu. Meginparturin av tógnum fór til tweed-klæði in í eina viku. Hetta var hjartanemandi og sýndi ikki bert, hvussu sterka gudstrúgv hesir oyggja- búgvar hevdu, men eisini hvussu álvarsamt tað var at missa nakran í einum so lítlum bygdarsamfelag, har øll stóðu hver øårum so nær. Fólkatalið Eitt vandamál, sum altíð stingur seg upp í einum avbyrgdum samfelag er, at tað sjálvt er fert fyri at uppihalda einum hóskandi fólkatali, sum tað er fert fyri at bera. St. Kilda- búgvar noyddust mest sum bert at líta á tað av- kom, teir sjálvir vóru ferir fyri at fáa undan til tess at tryggja framtíðina hjá lítla samfelag teirra. Til ber at fáa tilflytarar, tá tey, sum hug hava at koma, antin kenna viður- skiftini frammanundan, ella eisini lættliga eru fer fyri at laga seg eftir teim- um nýggju umsteðunum, men á einari oyggj sum Hirta, ið lá so langt av leið frá hinum partinum av skotska samfelagnum og har lívskorini lítið líktust teimum á hinum oyggjun- um, og teimum inni á meg- inlandinum ikki um at tala, vóru hesir meguleikar ikki stórir. Tí máttu St. Kilda-búgvar sjálvir seta eina sterka og heilsugóða ætt við, so lívið í oyggjunum kundi halda fram. Eini hundrað mundi helst verið eitt rættiliga væl hóskandi fólkatal fyri St. Kilda. Við slíkum fólkatali — og um leið helvt um helvt av hverj- um kyni — mundi verið reiðiliga liviligt har. Við einum minni fólkatali og einum ónáttúrligum ó- javna millum kynini, ser- liga um konufólkið skuldi verið í stórum meiriluga, vildi lívið úti í oyggjunum verið eitt ótolandi baks. Tá ið segurmaðurin Martin Martin Vvitjaði Hirta í 1697, metti hann fólkið har at vera 180 í tali, men gloymdi at við- merkja, hvussu nógv mannfólk vóru í mun til konufólkið, men kortini munnu menninir tá hava verið nóg nógvir í tali, tí tá stóðu oyggjarnar í besta blóma. Í 1758 var fólka- talið minkað niður í 88, og av hesum vóru 38 mann- fólk. Tað, at fólkatalið var minkað so nógv hesi stív- liga 60 árini, stóðst av, at pokurnar hevdu gingið ringar hesi árini. Tá tók eigarin av St. Kilda, góðseigarin MacLeod í Dunvegan á Skye, at eggja uppsitarum sínum aðrastaðni at seta seg niður í oyggjunum og hevði hetta við sær, at fólkatalið seinast í 18. eld aftur lá um 100 og hetta talið helt sær so dánt fram til 1851, men árið eftir gjørdu 36 St. Kilda-bugv-