fríggjadagur 26. juli 2002síða 14

26 Nr. 141 - 26. juli 2002 Nr. 141 - 26. juli 2002 27 RØÐA Á JÓANSØKU Finnur Johansen Gott kvøld, kæru vágbing- ar, kæru suðringar, kæru jóansøkugestir og vælkom- in til jóansøkuhald her í Vági. Hóast gingin er útvið hálvari øld, síðani tú flutti hiðani úr bygdini, so kenst tað, hvørja ferð tú vitjar aftur, sum at vera komin aftur á gamlar steinar. Her eigur tú so mong sporini, her vakst tú upp, her gekst tú í skúla, og her stóðst tú í læru. Tann, ið er vaksin upp við Krosslið og í Toftum og gingið í skúla á Oyralagi, hevur hvønn dag ferðast um stóran partin av bygd- ini, og kennir hana tí sera væl. Tær rennur í hug tær mongu ríku løturnar á Toftadunga, ella tá vit vetrardagar skreiddu á vatninum, á skoytum í brøttu brekkunum og á skíum uppi í Toftaryggjum og ikki minst tá vit marcheraðu runt og sungu um Toftasoldatar. Tá vit sum stórir smá- dreingir fiskaðu kúving og avreiddu fyri fimm krónur spannina. Tað var annars størsta spann, eg havi sæð. Eg minnist, tá vit ljósu summarkvøldini vóru í fjørðinum og onkuntíð í góðveðrinum gloymdu okkum burtur, so fólk komu at leita. Fyri útvið hálvtannað hundrað árum síðani broyttist samfelagið til eitt fiskivinnusamfelag, og hundrað næstu árini, ment- ist vinnulívið í stórum, kanska eina mest í Suður- oynni. Men fyritaksemi í Suður- oynni er nógv eldri enn so. Fyri útvið tveyhundrað árum síðani, og tað er meira enn fimmti ár fyri at kongaligi handilin gavst við virksemi sínum, keyptu millum aðrar toftabóndin og gjørðabóndin bretska skipið Sally & Polly, sum ein vetur hevði staðið á hvalbiarsandi. Teir sleipaðu skipið suður til Vágs, drógu tað upp á Fløtuni Fríðu, umvældu tað og kolfatraðu tað av nýggjum. Teir róptu skipið Royndina Fríðu, sum millum annað varð nýtt til uttanlandssigling við Nóls- oyar-Poul sum skipara. Tá sagt verður, at vøggan hjá vinnulívinum í Føroy- um stóð í Suðuroynni, var hetta ikki minst galdandi fyri Vág. Longu minni enn fjøruti ár eftir at Eddison hevði gjørt heimsins fyrsta elektricitetsverk, og minni enn tríati ár eftir at Keyp- mannahavn hevði fingið sítt fyrsta verk, høvdu vágbingar gjørt sítt egna elektricitetsverk, verkið í Botni. Hetta tiltak broytti ikki einans fyritreytirnar fyri vinnulívinum, men gav tí heilt nýggjar møguleikar, sum ikki høvdu verið frammanundan, umframt at geva fólki hentleikar, ið gjørdi lívið hjá tí einstaka lættari. Men ringar tíðir hava eisini verið. Í tríatiárunum fóru nógvar fyritøkur av knóranum, ikki tí at ov lítið varð fiskað, skipini lógu á fjørðinum full av fiski, men vánaligi heimsbúskapurin gjørdi, at eingin tordi at keypa fisk. Tað vóru fyri- tøkur í Føroyum; sum tá bjargaðu sær undan húsa- gangi við at gera sína egnu peningaskipan. Aðrastaðni verða menn revsaðir fyri tílíkt, men í Føroyum reisa vit teimum minnisvarðar. Ilt er tó at meta um, hvussu samfelagið hevði sæð út uttan hesar menn. Kreppuna í fimtiárunum, ið gjørdi at ein stórur partur av okkara vinnuføra fólki mátti av landinum at vinna sær til lívsins uppihald, høvdu vit ivaleyst skyldina av sjálvi. Tað vóru eisini teir, ið tá máttu taka ábyrgdina av tí, sum var farið fram. Heldur ikki man nógv vera at ivast í, at vit sjálvi høvdu ábyrgdina av krepp- uni í nítárunum, tá føroyska samfelagið fór í fíggjarligt og moralskt forfall, tá tús- undtals føroyingar máttu av landinum fyri at lívbjarga sær. Og eisini hesa ferð fingu vit hetjur. Fólk, ið so ella so áttu sín leiklut í, at samfelagið, eftir vitleysu fíggjarligu framferðina í áttatiárunum, kollsigldi, situr nú í almennum álitis- størvum. Moralsku niðurgangs- tíðirnar í áttatiárunum við sínum skilaloysi og ábyrgd- arloysi kostaði samfelag- num dýrt. Landskassin bjargaði bankunum, og so- leiðis pengunum hjá nøkr- um fáum, men hjá teimum, sum mistu hús og heim, tí tey gjørdust arbeiðsleys, var tað ein vanlukka. Fólk fóru av landinum, tí tey høvdu mist alt, og tað vóru tey, ið lítið annað høvdu í viðføri enn eina milliónaskuld, men fólk, ið vóru betri fyri, fingu húsini fyri lítið og lætt. Tey ríku øktu sær um ognina og tey fátøku um skuldina. Eftir kreppuna í nítiárun- um varð, sum rætt var, farið undir at rudda út í stóra yvirkapasitetinum av flaka- virkjum í Føroyum, men eg haldi at vit eiga eitt svar til góðar frá teimum, ið tá fingu ábyrgdina av vinnu- lívinum í Føroyum, um, hví landsins mest modernaða virki, fiskavirkið í Vági, varð stongt, og ikki slapp at halda áfram. Suðringar hava ikki ein- ans átt góð vinnulívsfólk, teir hava eisini átt og eiga framvegis góð fakfelags- fólk, sum ágrýtin og við hegni hava virkað fyri at løntakarar bæði á sjógvi og landi hava fingið sømilig kor, fakfelagsfólk sum framvegis virka fyri at bøta um livikorini hjá teimum, sum bara hava hendurnar at líta á. Tað er gleðiligt at síggja at vinnulívið í Suðuroynni og ikki minst í Vági nú aft- ur stendur í fullum blóma. Tað sigur okkum, at her enn eru góð vinnulívsfólk. Hetta vikuskiftið er jóan- søkuhald í Vági. Tíðliga í 1920 árunum fóru suðringar at halda jóansøku, sum í fleiri ár var einasta stevna av sínum slag, ið var hildin uttanfyri Havnina. Suðringar, ella nakrir av teimum, fóru til Havnar at halda ólavsøku, men tá í tíðini var tað langt at fara til Havnar, og ferðasambandið var heldur ikki tað, tað er nú. Tí gjørdu teir sína egnu stevnu, ið var hildin á jóansøku, annað hvørt á ár Tvøroyri og ann- að hvørt í Vági. Jóansøkan, sum fyrstu 20-30 árini bara varð hildin ein dag, sjálvan jóansøku- dag 24. juni, og síðani varð flutt til eitt vikuskifti, varð eitt ynski um hesu eini ferðina um ári at rista gerandisdagin burtur av sær, at sleppa undan at hugsa um allar dagligu skyldir, og hava tað stuttligt saman við øðrum. Takk tit ið lýddu á, vág- bingar, suðringar og jóan- søkugestir, og tit útisetar, sum vitja heima, og latið okkum hava upprunaligu ætlanini við jóansøkuni, um saman at hava tað gott, í huga. Öll góð ynski fyri Vág og Suðuroynna. Góða jóansøku. Her eru enn góð vinnulívsfólk Finnur Johansen Tórbjørn Jacobsen mf., natoja@ft.dk Ein grein um føroyskan vinnupolitikk festi av álvara í fjúsið fyri trimum vikum síðani. Alt fór upp at gala. Ætlingin við greinini var bara at fáa vinnupolitikkin hjá sam- gonguni inn á grynri vatn aftur, og tað tykist sum tað hevur eyðnast, um vit annars kunna líta á teir, ið sita við ábyrgdini, - eis- ini okkara vegna. Eitt annað mál tók seg upp í kjalarslóðini. Ymiskt er sum sagt verður. Men er ein flís farin av fullveldis- gongdini orsaka av hes- um, og sannleikin er vorð- in ein samfelagsplága, so býður ikki í bøtur allíka- væl. Alt skræðnar innaní- frá. Fallið er víst. Ikki eitið á blástur, ið nú er á hvørjum geilarhorni. Hvør hani stendur og gelur og hevur eina meining um tey viðurskifti, sum um- rødd vórðu í greinini: Fiskimenn og hornblásarar. Landsins vinnupolitikkur gjørdist knappliga viðkom- andi. Harumframt eru bæði miðlar og politikkarar farn- ir at skifta orð um persón- ligu krøvini, ið eiga at vera sett teimum, sum sita í samfelagsins evstu sessum. Fólk varnaðust ein politisk- an hjartafeil, bara av lítla eykasetninginum: Ringt er at liva við einum løg- manni og einum fiski- málaráðharra, sum, or- sakað av eini gloymdari fortíð, harið ilt var at skyna á mørkunum, ímill- um eins egna og annara, ikki kundu sitið í stjórn í nøkrum landi í heimin- um, men at hava ein vinnumálaráðharra sit- andi, sum gongur dia- mentralt ímóti samfelag- sins og politisku áhuga- málunum hjá stórsta flokki í samgonguni, tað verður ikki tolt. Flestu lond, ið hava tikið fullveldi eftir seinra heims- bardaga, hava skriðið í skræðuni búskaparliga. Málið hevur verið hægri enn búkurin. Soleiðis er ikki í Føroyum. Politiskt frælsi og búskaparligt frælsi eru vorðin synonym. Ein alin av sama vaðmali. Ein fabrikerað politisk kreda, ið bara hevur sum endamál, at forða frælsis- tøkuni. Framtøkan móti frælsinum er treytað av hvussu fløðir og fjarar á landsins fíggjarlóg, sigur íhaldið, eisini tann parturin av íhaldinum, sum hevur latið seg í eina progressiva brynju. Samgongan, sum var, hevði eitt greitt mál. Full- veldi. Nú er kámari fyri framman. Undirtónin er tó leiðin fram á republikkina. Semja man eisini vera um pseudomodellið, harið ein koloni skal prógva sítt lívførið, sum fullvelsisríki, áðrenn endaliga fetið verð- ur trátt út í alheimin, - sum fulltøkur partur. Hetta krevur ikki so lítið. Av øllum. Serliga av politisku skipanini. Búskaparliga niðurlaging av donskum kraftfóðri, eitt styrkt vinnu- lív, hvørs avkast vigar upp- ímóti hesum, ein progressiv mentan og eitt sterkt und- irvísingar- & granskingar- verk, ið heldur tjóðini á beinari leið, og harumframt ein sosialpolitikkur, ið er øllum til sóma. Vinnulívið er nú á dags- skrá. Hetta er sjálvur merg- urin og treytin fyri øllum lívi í oyggjunum. Skynsemi og stabilitetur eigur tí at eyðkenna allan vinnupoli- tikk. Bara soleiðis styrkir tú vinnuna og samfelagið. Tjóðveldisfloksins poli- tikkur er greiður á hesum øki. Vatntætt skott skal vera ímillum vinnuna og hitt almenna verkið. Stórsta einstaka hendingin í so máta var stuðulsmálið. Mikið rumbul stóðst av hesum í samgonguni. Fólkaflokkurin var, sum ein sokallaður liberalur flokk- ur, óvanliga tráur í roynd- ini, at bróta lið á skottið. Tað varð kreppa. Hon loysnaði ikki fyrrenn í tinginum tá ið fleiri ting- & landsstýrismenn tjóðveldis- floksins, kropp av kroppi, hertóku røðarapallin, fyri at gera landsstýrismanninum í fiskivinnumálum greitt, at hin so væl kendi stuðuls- politikkurin nú endaliga var søga. Tástaðni loysnaði. Hvat ætlaða lógin hjá Jørgeni hevði spolað út av almennum krónum er ein temperamang-spurningur. Onkur hevur nevnt eitt tal omanfyri milliardina. Málið um almennu virk- isgøgnini, ið nú herjar á politiska pallinum, líkist stuðulsmálinum. Nú er tað ein grá eminansa, sum ígjøgnum Bjarna, roynir at sæta sær onkursvegna. Hansara ætlaða uppruna- orðing til samgonguskjalið vísti sjónliga hvør ætlanin var. Vit lótu okkum ikki taka av bóli. Heldur ikki hesaferð. Tí kravdu vit hesa nú so kendu orðingina ásetta í samgongusáttmál- anum. Fyri at tryggja sam- felagsatlitini og ikki at- litini, bara hjá eini lítlari elitu av føroyingum. Royndir hava verið gjørdar at kjálka seg frá hesi ásetingini aftur. Men vit vitstu frá stuðulsmálinum hvat ið kravdist fyri at koma aftur á beint. Tí skuldi alt hetta rokið til. Tjóðveldisflokkurin heldur rimmarfast um allar polit- iskar avtalur. Krevur tað sama av øðrum. Og nú tykist tað, sum at lands- stýrismaðurin er kropin aftur til krossin. Leiðin fram til fullveldi er ikki kámað av hesum turbolensinum. Tvørtur- ímóti. Stabilitetur er lykla- orðið í øllum vinnupoli- tikki. Destabiliseringin hjá Bjarna hevur órógva í meira lagi, men nú skuldi friður verið aftur. Vinnan sleppur at liva sítt egna lív, leys av tilvildarligum po- litiskum signalum. Tá gagnar hon samfelagnum mest. Søgan hevur prógvað hetta. Tá ið politiska skip- anin í Føroyum royndi seg sum vinnurekandi organ, kostaði hetta føroyska borgaranum milliardaupp- hæddir. Ongin orsøk er til at enturtaka somu mistøk- ini. Ein fræls vinna, sum fær frið at grógva, við egnari uppdrift, er lykilin til niður- lagingina av imperialistiska kraftfóðrinum. Av olmuss- uni. Er lykilin til javnstøðu í heiminum. Portugisiskir agentar skutu Amilcar Cabral hin 20. januar 1973. Hann var oddviti í frælsis- rørsluni í Guinea-Bissaus. Á einum fundi hjá svenska javnaðarflokkinum, stutt fyri lívlátið, segði hann hesi kendu orðini: "Sam- haldsfesti og eingin javn- støða er bara ein olmussa, og olmussir hava ongantíð stuðla undir nakran fram- burð, hvørki hjá eini tjóð ella menniskjum annars. Og trygd við ongari javn- støðu er tað sama sum au- toritert patriarkat, verja ella beinleiðis kolonialisma. Hon stendur altíð í andsøgn til veruliga frælsi hjá tjóð- um og menniskjum." Danska samhaldsfestið, sum føroyska íhaldið tosar um, er tí ikki annað enn torvmold, sum eisini hend- an samgongan kann lempa burtur, hevur hon styril til tess. Morðið í Sarajevo var ikki orsøkin til fyrra ver- aldarbardaga. Bara neistin sum festi í eina krúttunnu. Eykasetningurin í greinini: Fiskimenn og hornblásarar, er ein paralellur. Ikki í vav- ið, men í substansi. Hetta var bara ein óviðkomandi neisti, ið festi í eina bumbu, sum hevði ligið latent undir vatnskorpuni í áravís. Er ein flís farin av fullveld- isgongdini av hesi orsøk, býðst ikki í bøtur allíkavæl. Harið sannleikin gerst ein plága, stendur einki uppi av sær sjálvum. Smiðirnir virka til fánýtis. Alt skræð- nar av rotið innanífrá. Fall- ið er víst. Ein góð søk vinnur altíð. Politikkarnir í samtíðini eru treytaðir av henni og ikki øvut. Var Lenin uppi á døg- um tá ið Katharina ráddi fyri borgum, var hann í mesta lagi ein íðin fram- søgumaður hjá russiska borgaraskapinum. Livdi José Marti tá ið bretar hersettu Havanna hevði hann uttan iva farið í part við spaniólum, - sum fað- irin. Vóru Napoléon, Mira- beau, Danton ella Robe- spierre uppi á døgum tá ið Karlamagnus ráddi fyri borgum, høvdu teir havt leiklutin sum ignorantir húskallar. Hippaðu epla- veltir í útriðini á einhvørj- um feudalslátri. Og var plebeiiski flokkurin ikki vorðin so máttmikil í øgiliga klassabardaganum í Roma, tá var Julius Cæsar ongantíð komin yvir um ánna Rubicon. Soleiðis er heimurin nú einaferð samanskrúvaður. Søguligu gapini skula brúkast. Tað skula politikkararnir í sam- tíðini syrgja fyri. Hvussu teir eita, tað hevur bara týðning í søguligu annal- unum, í bókum sum fúnast, við tíðini. VIÐMERKINGAR Tá sannleikin gerst ein plága! TÍÐINDASKRIV Føroya Heimavirkisfelag Í várblaðnum hjá Føroya Heimavirkisfelag varð lýst við "vættrakapp- ing". Lesararnir vórðu eggjaðir til at lata hugflogið fáa frítt at fara og tilevna uppskot til ein føroyskan "souvenir" vættur, 10 - 30 cm til støddar og tilevnaður úr mest møguligum náttúrutilfari. Vinnarin fær í virðis- løn eina ferð fyri tvey - langt vikuskiftið við At- lantsflog til Fjørukránna í Hafnafirði í Íslandi. Freistin at senda inn var 15. juli og inn komu 9 uppskot. Ein óheft 3-manna dómsnevnd varð sett at velja besta vættraupp- skotið. Í nevndini sótu: Tórgerð Mørkøre, list- handverkari, Inga Sim- onsen, umboð fyri Menningarstovuna og Aase Bømler Olsen, listakvinna og umboð fyri ferðavinnuna. Vinnari av kappingini gjørdist Fríðgerð Ras- mussen, Garðsgøta 13, Argir. Dómsnevndin varð hugtikin av hennara vættri og gav honum á staðnum navnið ÁLVUR Dómsnevndin gav ÁLVI hetta skoðsmál: • Formgevingin væl- eydnað - eitt heilskap- að úrslit • Livandi andlitsbráð og hendur • Lættur at handfara og at hava við sær • Tilevnaður úr føroysk- ari ull í góðum litum • Føroyskt eyðkenni: M y r k a m o r r e y ð troyggja við hvítum ommupikki • Hóskandi stødd - kann framleiðast í minni ella størri út- gávu Dómsnevndin metti innkomnu vættrarnar at vera sera áhugaverdar og varð tað ikki heilt lætt at kjósa ein vinnara. Fleiri av innkomnu vættrunum kundu verið settir í framleiðslu sum "sou- venir". Vættrarnir verða allir sýndir fram í sýnis- glugganum hjá Hanse- mann Tórgarð á Káta Horninum í Havn um Ólavsøkuna frá leygar- degi 27. juli til og við mikudagin 31. august. Vit takka Atlantic Air- ways fyri stuðulin og ynskja Fríðgerð eitt gott langt vikuskifti á Fjørukránni. Úrslitið av vættra- kappingini hjá Føroya Heima- virkisfelag Dómsnevndin. Høgrumegin: Tórgerð Mørkøre, í miðjuni: Aase Bømler Olsen, vinstrumegin: Inga simonsen C M Y K 27 26 Lesið -tað loysir seg